আমিৰ সুহেইল ৱানী
ভাৰতীয় সভ্যতাৰ ইতিহাস কোনো এটা বিশেষ পৰম্পৰা, ধৰ্ম বা আদৰ্শৰ কাহিনী নহয়; বৰঞ্চ এয়া নিৰন্তৰ আলোচনা, সমন্বয় আৰু সহ-অৱস্থানৰ এক জীৱন্ত প্ৰক্ৰিয়াৰ ফচল। এই প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰাই জন্ম হৈছে 'গংগা-যমুনা সংস্কৃতি' (Ganga-Jamuni Tehzeeb), যিটো ভাৰতীয় সমাজৰ এনে এক সুন্দৰ আৰু গভীৰ প্ৰকাশ, যিয়ে বৈচিত্ৰ্যক সংঘাতৰ সলনি সংগমস্থলীলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। এই ধাৰণাটো উত্তৰ ভাৰতৰ সেই ভৌগোলিক পৰিৱেশৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত য’ত গংগা আৰু যমুনা নদীয়ে মিলি এক নতুন আৰু অধিক সমৃদ্ধ ধাৰা সৃষ্টি কৰে। সময়ৰ লগে লগে এয়া কেৱল এক আঞ্চলিক পৰিচয় হৈ থকা নাই, বৰঞ্চ এক উমৈহতীয়া জীৱন-দৰ্শন, সাংস্কৃতিক সৌন্দৰ্য আৰু মানৱীয় মূল্যবোধৰ প্ৰতীক হৈ পৰিছে।
গংগা-যমুনা সংস্কৃতিৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে বেলেগ বেলেগ ধৰ্মীয় বা সাংস্কৃতিক পৰিচয় বিলুপ্ত কৰা। ইয়াৰ সাৰমৰ্ম হ’ল— প্ৰতিটো পৰিচয়ে নিজৰ বৈশিষ্ট্য বজাই ৰাখিও ইজনে সিজনৰ লগত সংযোগ স্থাপন কৰা, ইজনে সিজনক প্ৰভাৱিত কৰা আৰু একেলগে মিলি এক ব্যাপক মানৱীয় অভিজ্ঞতা সৃষ্টি কৰা। এই সংস্কৃতি কোনো লিখিত নীতি বা ৰাজনৈতিক প্ৰকল্পৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা নাই, বৰঞ্চ বজাৰ, গলি, পথাৰ, মেলা, তীৰ্থস্থান আৰু দৈনন্দিন জীৱনৰ পৰা গঢ় লৈ উঠিছে। সেইবাবেই এই সংস্কৃতি কিতাপৰ পাততকৈ জনজীৱনত অধিক সজীৱ হৈ আছে।
প্ৰতিনিধিত্বমুলক ফটো
ইয়াৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত আছে আধ্যাত্মিকতা, কোনো কঠোৰ প্ৰতিষ্ঠানিক ধৰ্ম নহয়। ভক্তি আৰু ছুফি আন্দোলনে এই উমৈহতীয়া ভাৱধাৰাক গভীৰভাৱে গঢ় দিছিল। দুয়োটা পৰম্পৰাই ঈশ্বৰক লাভ কৰাৰ বাবে প্ৰেম, কৰুণা আৰু আত্মোপলব্ধিক শ্ৰেষ্ঠ পথ বুলি গণ্য কৰে। কবীৰৰ দৰে সন্তসকলে বাহ্যিক ধৰ্মীয় আচাৰ-আচৰণৰ ওপৰত প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰি প্ৰতিজন মানুহৰ ভিতৰত থকা ঈশ্বৰৰ কথা কৈছিল। আনহাতে, ছুফি সন্তসকলে দৰগাহসমূহক এনে এক মুক্ত স্থানলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল য’ত ধৰ্মৰ সলনি মানৱতাক আদৰণি জনোৱা হৈছিল। এই স্থানবোৰত শ্ৰদ্ধা কোনো এটা সম্প্ৰদায়ৰ মাজত সীমাৱদ্ধ নাছিল; ইয়ালৈ অহা প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ দুখ, আশা আৰু বিশ্বাস লৈ আহিছিল।
এই সাংস্কৃতিক মিলনৰ প্ৰতিফলন ভাষাতো স্পষ্টকৈ দেখা যায়। হিন্দুস্তানী ভাষা সংস্কৃত, প্ৰাকৃত, ফাৰ্চী, আৰৱী আৰু তুৰ্কী ভাষাৰ সংমিশ্ৰণত বিকশিত হৈ সাধাৰণ মানুহৰ যোগাযোগৰ ভাষা হৈ পৰিছিল। শ্বায়ৰী, গজল, ভজন, কৱালীৰ দৰে কাব্যিক ধাৰাই আৱেগ প্ৰকাশৰ এক উমৈহতীয়া শব্দভাণ্ডাৰ সৃষ্টি কৰিছিল। সংগীতৰ ক্ষেত্ৰতো একেই সমন্বয় দেখা যায়— খেয়াল, ঠুমৰী আৰু দাদৰাৰ দৰে শাস্ত্ৰীয় আৰু অৰ্ধ শাস্ত্ৰীয় ৰূপবোৰ ৰাজদৰবাৰ আৰু আধ্যাত্মিক সভাসমূহত বিকশিত হৈছিল, য’ত হিন্দু আৰু মুছলমান শিল্পীয়ে কোনো বৈষম্য নোহোৱাকৈ একেলগে সৃষ্টি আৰু পৰিৱেশন কৰিছিল। ৰাগবোৰত পাৰস্যীয় আৱেগ আৰু ভক্তি গীতবোৰত ছুফিয়ানা ৰং মিহলি হৈছিল।
স্থাপত্যকলা এই মিশ্ৰিত সংস্কৃতিৰ আন এক শক্তিশালী সাক্ষী। দিল্লী, আগ্ৰা, লক্ষ্ণৌ, হায়দৰাবাদ আৰু লাহোৰৰ দৰে চহৰত বিকশিত হোৱা ইণ্ডো - ইছলামিক স্থাপত্য শৈলী সম্পূৰ্ণ বিদেশীও নাছিল আৰু সম্পূৰ্ণ থলুৱাও নাছিল। ইয়াত পাৰস্যৰ আৰ্হি (Arch) আৰু শিলালিপি আৰু গম্বুজৰ সৈতে ভাৰতীয় হস্তশিল্প, জালি আৰু অলংকাৰৰ সুন্দৰ সংমিশ্ৰণ ঘটিছিল। মছজিদ, মন্দিৰ, বাগিচা আৰু আতিথ্যালয়বোৰ কেৱল অট্টালিকা নাছিল, বৰঞ্চ এনে সামাজিক স্থল আছিল য’ত বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ মানুহ একত্ৰিত হৈছিল।
প্ৰতিনিধিত্বমুলক ফটো
কিন্তু গংগা-যমুনা সংস্কৃতিৰ প্ৰকৃত শক্তি সুদৃশ্য কলা বা স্থাপত্যত নহয়, বৰঞ্চ দৈনন্দিন জীৱনতহে প্ৰতিফলিত হৈছিল। উৎসৱত ইজনে সিজনক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা, মিঠাই বিতৰণ কৰা, ইজনৰ সুখ-দুখত সিজনে অংশীদাৰ হোৱা, উমৈহতীয়া খাদ্য সম্ভাৰ, সাজ-পাৰ আৰু কথা-বতৰা— এই সকলোবোৰ আছিল এই সংস্কৃতিৰ স্বাভাৱিক ৰূপ। মানুহৰ পৰিচয় কঠোৰ নাছিল; সেইবোৰ সময়, স্থান আৰু সম্পৰ্কৰ সৈতে নমনীয় আছিল।
আধ্যাত্মিক স্তৰত এই সংস্কৃতিয়ে এই ধাৰণাটোক লালন কৰিছিল যে সত্য এক হ’ব পাৰে যদিও তাৰ পথবোৰ ভিন্ন। মন্দিৰ আৰু দৰগাহ দুয়োটাতে যোৱা ভক্তসকল বিভ্ৰান্ত হোৱা নাছিল, বৰঞ্চ তেওঁ এই বিশ্বাসেৰে অনুপ্ৰাণিত আছিল যে পৱিত্ৰতাৰ ওপৰত কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট পৰম্পৰাৰ একচেটিয়া অধিকাৰ থাকিব নোৱাৰে। কবিতা আৰু সংগীতত ঈশ্বৰক প্ৰেমিক, বন্ধু বা ৰহস্যময় প্ৰিয়তম হিচাপে দেখা গৈছিল— যিবোৰ কোনো এটা ধৰ্মৰ সীমাৰেখাত আৱদ্ধ নাছিল।
ইতিহাসত অৱধ, ডেকান, কাশ্মীৰ, পঞ্জাৱ আৰু বংগৰ দৰে অঞ্চলসমূহ এই সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদানৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। লক্ষ্ণৌৰ সভ্যতা, ডেকানৰ ইণ্ডো-পাৰ্ছী পৰম্পৰা, কাশ্মীৰৰ ছুফি ধৰ্মীয় ঐতিহ্য— এই সকলোবোৰেই প্ৰমাণ কৰে যে সহাৱস্থান কোনো ওপৰৰ পৰা জাপি দিয়া নীতি নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল সামাজিক ঘনিষ্ঠতাৰ ফল। মানুহবোৰে দৈনন্দিন জীৱনত ইজনে সিজনক লগ পাইছিল আৰু তাৰ পৰাই উমৈহতীয়া সংস্কৃতিৰ জন্ম হৈছিল।
এই সভ্যতা শক্তিশালী হোৱাৰ কাৰণ হ'ল, ইয়াৰ শিপা সাধাৰণ মানুহৰ জীৱনত নিহিত হৈ থকাটো। লোকগীত, নিচুকনি গীত, ফকৰা-যোজনা, শিল্পকলা আৰু মৌখিক পৰম্পৰাই প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি এই স্মৃতি আগবঢ়াই লৈ গৈছিল। ৰাজনৈতিক ক্ষমতা সলনি হ’ল, সীমান্ত সলনি হ’ল, কিন্তু সহাৱস্থানৰ এই ভাৱনা বহু ঠাইত অটুট থাকিল।
প্ৰতিনিধিত্বমুলক ফটো
অৱশ্যে বৰ্তমান সময়ত এই সাংস্কৃতিক পৰিৱেশটো কিছু পৰিমাণে চাপৰ সন্মুখীন হৈছে। দ্ৰুত নগৰীয়াকৰণ, সামাজিক মেৰুকৰণ আৰু পৰিচয়ভিত্তিক ৰাজনীতিয়ে আগৰ সেই স্বাভাৱিক সম্পৰ্কবোৰ দুৰ্বল কৰি তুলিছে। যেতিয়া মানুহৰ পৰিচয়বোৰ কঠোৰ হৈ পৰে, তেতিয়া আলোচনাৰ ঠাইত সন্দেহে আশ্ৰয় লয়। এয়া কেৱল এক সামাজিক ক্ষতি নহয়, আধ্যাত্মিক ক্ষতিও, কাৰণ গংগা-যমুনা সংস্কৃতিয়ে সহনশীলতা, নম্ৰতা আৰু সহানুভূতিৰ দৰে গুণবোৰ বিকশিত কৰিছিল।
এই সংস্কৃতিক পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ অৰ্থ অতীতক কেৱল কল্পনা কৰা নহয়। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল আজিও জীয়াই থকা সেই সমলবোৰ পুনৰ বিচাৰি উলিওৱা— যেনে সাহিত্য, সংগীত, উমৈহতীয়া ঐতিহ্য আৰু লোক-পৰম্পৰা। আমিৰ খুছৰু, কবীৰ, মীৰা আৰু দাৰা শ্বিকোহৰ দৰে কণ্ঠই আজিও আমাক শিকায় যে বিভাজনতকৈ আলোচনা অধিক শক্তিশালী। শিক্ষা ব্যৱস্থাত এই উমৈহতীয়া ঐতিহ্যসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে যুৱ প্ৰজন্মৰ মাজত বুজাবুজি আৰু সংবেদনশীলতা বৃদ্ধি পাব পাৰে।
আধ্যাত্মিক আলোচনা, বিতৰ্কৰ পৰিৱৰ্তে সহযোগিতামূলক চিন্তাধাৰাৰ ওপৰত আধাৰিত হ'লে, ই কৰুণা, ন্যায় আৰু সেৱাৰ দৰে মূল্যবোধক আগুৱাই লৈ যায়। কলা আৰু সংস্কৃতিৰ সহযোগিতাই নতুনকৈ সেই সৃষ্টিশীল শক্তিক জগাই তুলিব পাৰে যিটো সদায় ভাৰতীয় সমাজৰ পৰিচয় হৈ আহিছে। আঞ্চলিক ভাষা, শিল্পকলা আৰু লোক-পৰম্পৰাৰ সংৰক্ষণো সমানেই প্ৰয়োজনীয়, কাৰণ এইবোৰতেই সহাৱস্থানৰ স্মৃতি সুৰক্ষিত হৈ থাকে।
অৱশেষত, গংগা-যমুনা সংস্কৃতিয়ে আমাক মনত পেলাই দিয়ে যে বৈচিত্ৰতা কোনো সমস্যা নহয়, বৰঞ্চ ই এক সম্ভাৱনাহে। গংগা আৰু যমুনাই মিলি নিজৰ পৰিচয় নেহেৰুৱাকৈ যেনেকৈ এক নতুন আৰু সমৃদ্ধ ধাৰা সৃষ্টি কৰে, তেনেকৈ বিভিন্ন সংস্কৃতিয়েও মিলি সমাজখনক অধিক মানৱীয় কৰি তুলিব পাৰে। আজিৰ মেৰুকৰণৰ পৰিৱেশত এই সংস্কৃতিক পুনৰুজ্জীৱিত কৰাটো কেৱল এটা সাংস্কৃতিক প্ৰচেষ্টা নহয়, বৰঞ্চ ই এক নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক প্ৰয়োজন— যাতে আলোচনা জীয়াই থাকে, কৰুণা অটুট থাকে আৰু ভাৰতৰ উমৈহতীয়া মানৱতাৰ নদীখন নিৰন্তৰ বৈ থাকে।
.webp)