জেবা নাছিম / মুম্বাই
ভাৰতবৰ্ষত মহৰম উদযাপনৰ এক সুকীয়া মহিমা আৰু ঐতিহ্য আছে। ই কেৱল ইছলাম ধৰ্মাৱলম্বী লোকসকলৰ মাজতেই আৱদ্ধ নহয়, বৰং অতীজৰে পৰা ই মুছলমান আৰু অনা-মুছলমান উভয় সম্প্ৰদায়ৰ মাজত গভীৰ ভক্তি আৰু শ্ৰদ্ধাৰ ভাব জগাই আহিছে। শতিকাৰ পিছত শতিকা ধৰি, হজৰত ইমাম হুছেইনৰ চৰম ত্যাগ আৰু শ্বহীদ হোৱাৰ স্মৃতিত পালন কৰা এই শোকৰ দিনটো ভাৰতত সৰ্বধৰ্ম সমন্বয় আৰু উমৈহতীয়া সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ এক অনন্য পৰম্পৰালৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে।
সমগ্ৰ বিশ্বৰ মুছলমানসকলে কাৰবালাৰ প্ৰান্তৰত ইমাম হুছেইনৰ আত্মত্যাগক লৈ শোক প্ৰকাশ কৰাৰ সমান্তৰালকৈ, ভাৰতবৰ্ষত এই পালনৰ এক সুকীয়া আৱেগিক গভীৰতা আৰু ব্যাপক সামাজিক অংশগ্ৰহণ দেখিবলৈ পোৱা যায়। ইয়াৰ অন্যতম আকৰ্ষণীয় বৈশিষ্ট্য হৈছে সমগ্ৰ দেশজুৰি মহৰমৰ ৰীতি-নীতিত হিন্দুসকলৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ। চহৰ আৰু গাঁও সকলোতে, হিন্দুসকলে মুছলমানসকলৰ লগত মিলি ইমাম হুছেইনৰ প্ৰতি শোক প্ৰকাশ কৰে আৰু কাৰবালাৰ মাজাৰৰ প্ৰতিকৃতি কঢ়িয়াই নিয়া তাজিয়া সমদলসমূহত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ লগতে সহায়-সহযোগিতা আগবঢ়ায়।
এই বাৰ্ষিক স্মৃতিচাৰণে ভাৰতীয় সমাজত এক গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। যদিও ভাৰতৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ জনসংখ্যা অনা-মুছলমান, তথাপি বিভিন্ন ধৰ্মৰ লোকে মহৰমৰ অনুষ্ঠানত অংশগ্ৰহণ কৰাটো এক সাধাৰণ দৃশ্য। এই ভক্তি আৰু শ্ৰদ্ধাই সকলো সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰাচীৰ অতিক্ৰম কৰি কেৱল হিন্দুসকলকেই নহয়, শিখ, জৈন আৰু খ্ৰীষ্টানসকলকো একত্ৰিত কৰে।
ভাৰতৰ বিভিন্ন চহৰত মহৰম
হিন্দু পৰম্পৰাৰ অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ বাৰাণসীত যথেষ্ট উৎসাহ আৰু হিন্দু লোকৰ বৃহৎ অংশগ্ৰহণেৰে মহৰম পালন কৰা হয়। চহৰখনৰ শিৱালা অঞ্চলটো সুন্দৰকৈ নিৰ্মাণ কৰা তাজিয়া আৰু ইমাম হুছেইনৰ ঘোঁৰা 'জুলজনা'ৰ প্ৰদৰ্শনৰ বাবে বিখ্যাত। লক্ষ্ণৌ, প্ৰয়াগৰাজ, কানপুৰ, হায়দৰাবাদ, কলকাতা, মুম্বাই, চেন্নাই, অমৰোহা, ইন্দোৰ, নাগপুৰ, জয়পুৰ আৰু ভূপালতো একেধৰণৰ পৰম্পৰা দেখিবলৈ পোৱা যায়।
ভাৰতত মহৰম উদযাপনে কেইবাজনো হিন্দু শাসকৰ পৃষ্ঠপোষকতা লাভ কৰিছিল। বুৰঞ্জীমূলক সমলে সূচায় যে ১৬ আৰু ১৭ শতিকাত দক্ষিণ ভাৰতৰ বিজয়নগৰৰ ৰজাসকলে ইমামবাৰগাহ নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু মহৰমৰ প্ৰথম দহ দিনত শোকৰ প্ৰতীক হিচাপে ক'লা সাজ পৰিধান কৰিছিল।
১৮ আৰু ১৯ শতিকাৰ ভিতৰত ৰাজস্থান, গুজৰাট আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ হিন্দুসকলেও শোক সমদল আৰু স্মৃতিচাৰণ কাৰ্যসূচীৰ আয়োজন কৰিছিল। সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতি গঢ়ি তোলাৰ মাধ্যম হিচাপে মাৰাঠা ৰাজবংশসমূহেও, যেনে গোৱালিয়ৰৰ সিন্ধিয়া, ইন্দোৰৰ হোলকাৰ, বৰোদাৰ গায়কোৱাড় আৰু কোলহাপুৰ তথা পুণেৰ ভোঁসলেসকলে- মহৰম উদযাপনত ব্যাপক সমৰ্থন আগবঢ়াইছিল। ইয়াৰ ভিতৰত গোৱালিয়ৰৰ মহাৰাজৰ কথা বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য, যিয়ে প্ৰতি বছৰে ইমাম হুছেইনৰ ত্যাগৰ প্ৰতি সন্মান জনাই খালী ভৰিৰে আশুৰাৰ সমদলত খোজ কাঢ়িছিল।
লক্ষ্ণৌঃ মহৰম স্মৃতিচাৰণৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ
অৱধৰ নবাবসকলৰ প্ৰাক্তন ৰাজধানী লক্ষ্ণৌ আজিও ভাৰতত মহৰম উদযাপনৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ হৈ আছে। বৃহৎ সংখ্যক হিন্দু লোকে ছিয়া মুছলমানসকলৰ শোক সমদলত অংশ লয়, আনহাতে বহুতে মুছলমানসকলৰ লগতে উপবাসো পালন কৰে। আন একাংশই আকৌ অংশগ্ৰহণকাৰীসকলৰ মাজত চৰ্বত আৰু গাখীৰ বিতৰণ কৰে।
কিছুমান হিন্দুৱে 'আগ কা মাতম' নামৰ ৰীতিটোতো অংশগ্ৰহণ কৰে, য'ত তেওঁলোকে 'ইয়া হুছেইন' ধ্বনি দি জ্বলি থকা আঙঠাৰ ওপৰেৰে খোজ কাঢ়ে।
চহৰখনত হিন্দু নেতৃত্বাধীন কেইবাটাও 'অঞ্জুমান' (ধৰ্মীয় সংগঠন) আছে, যিবোৰে সমদল আৰু স্মৃতিচাৰণ সভাৰ আয়োজন কৰে। ইয়াত হিন্দুৰ মালিকানাধীন ইমামবাৰগাহো আছে, যাৰ ভিতৰত ১৮৮০ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা বছিৰতগঞ্জৰ 'কৃষ্ণ খলিফা কা ইমামবাৰা' অন্যতম। 'অঞ্জুমান-ই-হিন্দ-ই-আব্বাচিয়া' আৰু 'অঞ্জুমান-ই-ছকিনা'ৰ দৰে সংগঠনসমূহে মহৰম উদযাপনত সক্ৰিয় ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। ৰাজা টিকট ৰায় আৰু ৰাজা বিলাস ৰায়ৰ দৰে লক্ষ্ণৌৰ বিশিষ্ট হিন্দু সম্ভ্ৰান্ত লোকসকলেও ইমামবাৰগাহ নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু ধৰ্মীয় পণ্ডিতসকলক পৃষ্ঠপোষকতা প্ৰদান কৰিছিল।
বিভিন্ন অঞ্চলৰ উমৈহতীয়া পৰম্পৰা
মধ্যপ্ৰদেশঃ কেইবাখনো জিলাত শৰ্মা আৰু ৰাইকৱাৰৰ দৰে হিন্দু পৰিয়ালে এশতিকাৰো অধিক সময় ধৰি মহৰমৰ সমদলৰ আয়োজন কৰি আহিছে। কোৱা হয় যে এই পৰম্পৰা ১৮৮২ চনত বিদিশাৰ ৰাইকৱাৰ পৰিয়ালৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল। পৰিয়ালটোৰ এজন সদস্যই ব্যাখ্যা কৰি কয়ঃ "হুছেইন হৈছে ধৰ্মপৰায়ণতা, সাহস আৰু ত্যাগৰ এক সাৰ্বজনীন প্ৰতীক। তেওঁ ক্ষমতা বিচৰা নাছিল, বৰং অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিছিল।" ছিহোৰৰ মিশ্ৰ পৰিয়ালেও মহৰমৰ স্মৃতিচাৰণৰ সৈতে এক শতিকা পুৰণি সম্পৰ্ক বহন কৰে।
তামিলনাডুঃ প্ৰতিবেদন অনুসৰি, পল্লীমনকলমৰ দৰে গাঁওবোৰত বৃহৎ সংখ্যক হিন্দু লোকে মহৰমৰ সমদলত যোগদান কৰে। হিন্দু আৰু মুছলমানসকলে একেলগে জুইৰ ওপৰেৰে খোজ কঢ়াৰ অনুষ্ঠানত অংশ লয়, আনহাতে বহুতো হিন্দুৱে উপবাস পালন কৰে আৰু কাৰবালাৰ ঘটনাৰ ওপৰত আধাৰিত তামিল গ্ৰন্থ 'শ্বাহাদতনামা' পাঠ কৰে।
কাশ্মীৰঃ মহিয়াল ব্ৰাহ্মণ সম্প্ৰদায়ৰ লোকসকলেও গভীৰ শ্ৰদ্ধাৰে মহৰম পালন কৰে। তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰে যে কাৰবালাৰ যুদ্ধৰ সময়ত তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষসকলে ইমাম হুছেইনক সমৰ্থন কৰিছিল।
ওড়িশাঃ পেটিপুৰ গাঁৱত কবৰস্থানৰ মাটিক লৈ হিন্দু আৰু মুছলমানৰ মাজত চলি থকা এক দীৰ্ঘদিনীয়া বিবাদৰ অন্ত পৰিছিল যেতিয়া হিন্দু নেতা নৰেশ আচাৰ্যৰ নেতৃত্বত দুয়োটা সম্প্ৰদায়ৰ সদস্যই একেলগে এক যুটীয়া মহৰম সমদল উলিয়াইছিল।
পঞ্জাৱৰ হুছেইনী ব্ৰাহ্মণসকল
ইমাম হুছেইনৰ প্ৰতি হিন্দু ভক্তিৰ আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় নিদৰ্শনটো হয়তো হুছেইনী ব্ৰাহ্মণসকলৰ মাজত পোৱা যায়, যিসকলক পঞ্জাৱৰ 'দত্ত ব্ৰাহ্মণ' বুলিও জনা যায়। সম্প্ৰদায়টোৰ পৰম্পৰা অনুসৰি, তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষ ৰাহাবে পঞ্জাৱৰ পৰা আৰৱলৈ যাত্ৰা কৰিছিল আৰু কাৰবালাত য়াজিদৰ বিৰুদ্ধে ইমাম হুছেইনৰ হৈ যুদ্ধ কৰিছিল। তেওঁৰ আনুগত্যৰ স্বীকৃতিস্বৰূপে ইমাম হুছেইনে তেওঁক 'ছুলতান' উপাধি প্ৰদান কৰিছিল বুলি কোৱা হয়।
আন এক জনপ্ৰিয় প্ৰবাদ অনুসৰি, ইমাম হুছেইনৰ পত্নী শ্বাহৰ বানুৰ এগৰাকী ভগ্নী চন্দ্ৰগুপ্ত নামৰ এজন ভাৰতীয় শাসকৰ লগত বিবাহপাশত আৱদ্ধ হৈছিল। কোৱা হয় যে যেতিয়া ইমাম হুছেইনক ঘেৰাও কৰা হৈছিল, তেতিয়া তেওঁক সহায় কৰিবলৈ ভাৰতীয় সৈন্যৰ এটা দল প্ৰেৰণ কৰা হৈছিল, কিন্তু তেওঁলোকে ইমাম শ্বহীদ হোৱাৰ পিছতহে গৈ তাত উপস্থিত হৈছিল। সম্প্ৰদায়টোৰ বিৱৰণীসমূহে এই কথাও কয় যে ভাৰতীয় সমৰ্থকসকলৰ উপস্থিতিৰ বাবেই কুফাৰ এটা অংশ 'ডেইৰ-ই-হিন্দিয়া' (ভাৰতীয় অঞ্চল) বুলি পৰিচিত হৈছিল।
হুছেইনী ব্ৰাহ্মণসকলে লগতে বিশ্বাস কৰে যে প্ৰাচীন হিন্দু শাস্ত্ৰত ইমাম হুছেইনৰ শ্বহীদ হোৱাৰ ভৱিষ্যতবাণী কৰা হৈছিল আৰু তেওঁলোকে ইমাম আলীক 'ওম মূৰ্তি' সন্মানীয় উপাধিৰে সম্বোধন কৰে।
দক্ষিণ ভাৰতত মহৰম পালনৰ কেন্দ্ৰসমূহক 'আশুৰা খানা' বুলি জনা যায়। দাক্ষিণাত্যৰ আদিল শ্বাহী আৰু কুতুব শ্বাহী ৰাজবংশই এইবোৰৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য হৈছে হায়দৰাবাদৰ 'বাদশ্বাহী আশুৰা খানা', যিটো ১৫৯২ চনত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল আৰু ইয়াৰ সুন্দৰ ইৰানীয় টাইলছৰ কামৰ বাবে ই প্ৰসিদ্ধ। লক্ষ্ণৌৰ বৰা ইমামবাৰা, ছোটা ইমামবাৰা আৰু শ্বাহ নাজফ ইমামবাৰাও ইয়াৰ স্থাপত্যৰ বিশালতা আৰু সুন্দৰ ইউৰোপীয় চেন্দেলিয়াৰৰ বাবে সমানেই বিখ্যাত।
উৰ্দু শোকগীতি আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰকাশ
মহৰমে ভাৰতৰ সাহিত্যিক পৰম্পৰাকো চহকী কৰিছে। উৰ্দু শোকগীতি (মৰ্ছিয়া) আৰু বিলাপসমূহে উৰ্দু সাহিত্যৰ বিকাশত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়োৱাৰ লগতে ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰকাশৰ শক্তিশালী মাধ্যম হিচাপে কাম কৰিছে।
বহু হিন্দু কবিয়ে ইমাম হুছেইনৰ সন্মানত বিখ্যাত 'মৰ্ছিয়া' আৰু শোকগীতি ৰচনা কৰিছে, যিয়ে ধৰ্মীয় পৰিসীমা অতিক্ৰম কৰি কাৰবালাৰ গভীৰ সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱক প্ৰতিফলিত কৰে। গ্ৰাম্য ভাৰতৰ বহু অঞ্চলত, মহৰম উদযাপনে আজিও সম্প্ৰদায়সমূহৰ মাজত সামাজিক সংহতি, আৱেগিক সমৰ্থন আৰু উমৈহতীয়া পৰিচয়ৰ এক এৰাব নোৱৰা বান্ধোন প্ৰদান কৰি আহিছে।
এই সকলোবোৰ পৰম্পৰাই একত্ৰিতভাৱে প্ৰমাণ কৰে যে ভাৰতবৰ্ষত ইমাম হুছেইনৰ আদৰ্শ আৰু অৱদানে কেনেদৰে ধৰ্মীয় সীমাৰেখা অতিক্ৰম কৰি এক বিশাল মানৱীয় ৰূপ লৈছে। কাৰবালাৰ ইতিহাস কেৱল এক শোকগাথাই নহয়, ই হৈছে ভাৰতীয় সমাজত যুগ যুগ ধৰি বৈ অহা স্মৃতি, চৰম ত্যাগ, ন্যায় আৰু সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতিৰ এক অমল সংস্কৃতি।
