তেওঁৰ পিতৃ হজৰত বুৰহানুদ্দিন কাদ্ৰীয়ে তেওঁক জুনাইদী ছিলছিলাত ইজাজত (আধ্যাত্মিক অনুমতি) আৰু খেলাফত (আধ্যাত্মিক উত্তৰাধিকাৰ) প্ৰদান কৰি খানকাহৰ সকলো দায়িত্ব তেওঁৰ হাতত অৰ্পণ কৰিছিল। ধৰ্মীয় শিক্ষাৰ লগতে সমাজ সংস্কাৰকো হজৰত খোৱাজা ইমামুদ্দিন কলন্দৰে বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰদান কৰিছিল। মহিলাসকলৰ নৈতিক আৰু ধৰ্মীয় পথ-প্ৰদৰ্শনৰ উদ্দেশ্যে তেওঁ ‘ছিৰাত-এ-মুস্তাকীম’ নামৰ এখন গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল। এই গ্ৰন্থখন বিহাৰত ৰচিত প্ৰাচীন উৰ্দু সাহিত্যৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য কৃতি হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
পাণ্ডিত্যপূৰ্ণ অৱদান আৰু দুৰ্লভ গ্ৰন্থাগাৰ
হজৰত খোৱাজা ইমামুদ্দিন কলন্দৰৰ কিতাপ আৰু জ্ঞানভিত্তিক গ্ৰন্থ-সংগ্ৰহৰ প্ৰতি গভীৰ অনুৰাগ আছিল। পিতৃৰ পৰা উত্তৰাধিকাৰসূত্ৰে লাভ কৰা গ্ৰন্থাগাৰটো তেওঁ নিজেই অধিক সমৃদ্ধ কৰি তুলিছিল। আজিও খানকাহ এমদিয়া কলন্দৰিয়াৰ ঐতিহাসিক গ্ৰন্থাগাৰটো সংৰক্ষিত হৈ আছে। এই গ্ৰন্থাগাৰত প্ৰায় ৭০০খন দুৰ্লভ পাণ্ডুলিপি সংৰক্ষিত হৈ আছে। ইয়াৰে অধিকাংশ পাণ্ডুলিপি সন্মানীয় সাধু-সন্তসকলে নিজ হাতে লিখা। এই অমূল্য পাণ্ডুলিপিৰ সংগ্ৰহে খানকাহ এমদিয়া কলন্দৰিয়াৰ সমৃদ্ধ বৌদ্ধিক, আধ্যাত্মিক আৰু পাণ্ডিত্যপূৰ্ণ ঐতিহ্যৰ এক জীৱন্ত নিদৰ্শন হিচাপে আজিও সাক্ষ্য বহন কৰি আছে।
দাৰুল উলুম এমদিয়াৰ প্ৰতিষ্ঠা
হজৰত খোৱাজা ইমামুদ্দিন কলন্দৰে শিক্ষা আৰু অধ্যয়নৰ এক নিয়মীয়া ব্যৱস্থাৰো আৰম্ভণি কৰিছিল। সেই শিক্ষাৰ ধাৰাই পৰৱৰ্তী সময়ত দাৰুল উলুম এমদিয়াৰ ৰূপত আজিও অব্যাহত আছে। দূৰ-দূৰণিৰ বিভিন্ন অঞ্চলৰ পৰা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে ধৰ্মীয় শিক্ষা গ্ৰহণৰ উদ্দেশ্যে এই প্ৰতিষ্ঠানলৈ আহে। খানকাহৰ পৰিচালনা সমিতিয়ে এই ছাত্ৰসকলৰ শিক্ষা আৰু কল্যাণৰ দায়িত্ব বহন কৰে। জনকল্যাণ আৰু সমাজসেৱাৰ ক্ষেত্ৰত এয়া খানকাহৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য অৱদান হিচাপে বিবেচিত হয়।
হজৰত নূৰ-উল-হক তপন আৰু সাহিত্যিক ঐতিহ্য
খানকাহৰ প্ৰতিষ্ঠাতাৰ পিছত ক্ৰমাগতভাৱে বিভিন্ন সাজ্জাদানছিনে এই আধ্যাত্মিক আৰু বৌদ্ধিক পৰম্পৰাক আগুৱাই লৈ যায়। তেওঁলোকৰ ভিতৰত হজৰত শ্বাহ নূৰ-উল-হক তপনৰ স্থান বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। তেওঁ এগৰাকী প্ৰখ্যাত পাৰ্চী কবি আছিল। তেওঁৰ নামত এখন দিৱান সংৰক্ষিত আছে আৰু উৰ্দু কবিতাৰ ক্ষেত্ৰতো তেওঁৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান আছিল। তেওঁৰ পাৰ্চী দিৱানৰ চাৰিটা খণ্ড আজিও খানকাহ এমদিয়া কলন্দৰিয়াৰ পুথিভঁৰালত সংৰক্ষিত হৈ আছে।
খানকাহ এমদিয়া কলন্দৰিয়া
তেওঁৰ কবিতাসমূহত ঐশ্বৰিক প্ৰেম, আধ্যাত্মিক জ্ঞান তথা মা'ৰিফত আৰু মানৱ ভাতৃত্ববোধৰ আদৰ্শৰ গভীৰ প্ৰকাশ ঘটিছে। তেওঁৰ সময়ছোৱাত খানকাহখন সাহিত্যিক আৰু বিদ্বানচৰ্চাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ হিচাপেও পৰিগণিত হৈছিল।
পৰৱৰ্তী সময়ত নিজৰ সামগ্ৰী আনিবলৈ তেওঁ ফুলৱাৰী শ্বৰীফলৈ উভতি আহোঁতে এক হৃদয়বিদাৰক দৃশ্যৰ সন্মুখীন হয়। খানকাহ, মছজিদ, বাসগৃহ আৰু পুথিভঁৰাল সকলো জুইত জাহ গৈছিল। এই কৰুণ ঘটনাৰ ফলত অসংখ্য দুৰ্লভ গ্ৰন্থ আৰু অমূল্য ঐতিহাসিক সম্পদ ধ্বংস হৈছিল।
অৱশ্যে, হজৰত শ্বাহ জহুৰ-উল-হকে কেইবাখনো মূল্যৱান পাণ্ডুলিপি, মহানবী হজৰত মহম্মদ (ছঃ)-ৰ পৱিত্ৰ কেশ (চুলি) (মোই-এ-মুবাৰক) আৰু আন বহু পৱিত্ৰ স্মৃতিচিহ্ন ৰক্ষা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। এই পৱিত্ৰ সম্পদসমূহ আজিও খানকাহ এমদিয়া কলন্দৰিয়াত সযতনে সংৰক্ষিত হৈ আছে।
হজৰত শ্বাহ জহুৰ-উল-হকৰ বিদ্বৎপূৰ্ণ উৎকৰ্ষ
হজৰত শ্বাহ জহুৰ-উল-হকক এই প্ৰখ্যাত পৰিয়ালে জন্ম দিয়া অন্যতম সন্মানীয় আৰু প্ৰতিষ্ঠিত পণ্ডিত হিচাপে গণ্য কৰা হয়। তেওঁ পৱিত্ৰ কোৰাণৰ হাফিজ আছিল। তেওঁ শ্বহীহ আল-বুখাৰী আৰু শ্বহীহ মুছলিম দুয়োখন হাদিছ গ্ৰন্থ মুখস্থ কৰিছিল আৰু এগৰাকী প্ৰখ্যাত মুহাদ্দিছ (হাদিছৰ পণ্ডিত) হিচাপে পৰিচিত আছিল।
ঐতিহাসিক তথ্য অনুসৰি, তেওঁৰ এশখনতকৈও অধিক গ্ৰন্থ ৰচনাৰ উল্লেখ পোৱা যায়। ইয়াৰে ৩৭খন ৰচনা আজিও সংৰক্ষিত হৈ আছে। তেওঁৰ অসাধাৰণ পাণ্ডিত্যৰ স্বীকৃতি হিচাপে হজৰত শ্বাহ আব্দুল আজিজ মুহাদ্দিছ দেহলৱীয়ে তেওঁক হাদিছৰ বিজ্ঞানত এক বিশেষ প্ৰামাণিকতা বা চনদ প্ৰদান কৰিছিল। ইছলামিক আইনশাস্ত্ৰ (ফিকহ), সুফীবাদ, দৰ্শন আৰু যুক্তিবিদ্যাতো তেওঁৰ গভীৰ জ্ঞান আছিল। লগতে তেওঁৰ উচ্চ আধ্যাত্মিক মৰ্যাদাৰ বাবেও তেওঁ ব্যাপকভাৱে সন্মানিত আছিল।
বিকাশ আৰু নিৰ্মাণৰ সোণালী যুগ
হজৰত শ্বাহ আলী আমীৰ-উল-হকৰ কাৰ্যকালত খানকাহ এমদিয়া কলন্দৰিয়াই ভৌতিক আন্তঃগাঁথনি আৰু প্ৰতিষ্ঠানগত দিশত এক উল্লেখযোগ্য বিকাশ লাভ কৰিছিল। বৰ্তমানৰ খানকাহ চৌহদত থকা মজলিছখানা (সভাকক্ষ), আৱাসিক কক্ষ আৰু মছজিদ তেওঁৰ প্ৰত্যক্ষ তত্বাৱধানত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
খানকাহ এমদিয়া কলন্দৰিয়া
স্থাপত্যৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ অসাধাৰণ জ্ঞান আৰু ৰুচিবোধ আজিও এই অট্টালিকাসমূহৰ সুন্দৰ নক্সা, জটিল অলংকাৰিক নক্সা আৰু মছজিদৰ সুন্দৰভাৱে সজ্জিত মেহৰাবত স্পষ্টভাৱে প্ৰতিফলিত হয়।
স্থাপত্য পৰিকল্পনা আৰু নিৰ্মাণ
তেওঁ নিজেই সমগ্ৰ খানকাহ চৌহদৰ স্থাপত্য পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰিছিল আৰু তুলনামূলকভাৱে কম সময়ৰ ভিতৰতে সকলো নিৰ্মাণকাৰ্য সম্পূৰ্ণ কৰিছিল। অৱশ্যে ১৯৩৪ চনৰ বিধ্বংসী ভূমিকম্পত খানকাহ চৌহদৰ এটা অংশ ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল। তথাপিও ইয়াৰ স্থাপত্যিক মহিমা আৰু ঐতিহাসিক গুৰুত্ব বৃহৎ পৰিমাণে আজিও অক্ষুণ্ণ আছে।
আধ্যাত্মিক আৰু বিদ্বৎচৰ্চাৰ ধাৰাবাহিকতা
নিজ নিজ কাৰ্যকালত হজৰত শ্বাহ ৰশ্বীদ-উল-হক, হজৰত শ্বাহ হাবীব-উল-হক আৰু হজৰত শ্বাহ ছবীহ-উল-হক এমদীয়ে কোৰাণৰ ব্যাখ্যা (তফছিৰ), মছনৱী শিক্ষাদান, ধৰ্মীয় আলোচনা আৰু বিতৰ্ক, ধৰ্মীয় উপদেশ তথা সমাজ সংস্কাৰৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য সেৱা আগবঢ়াইছিল।
তেওঁলোকৰ দোৱা আৰু জিকিৰৰ মজলিছত বৃহৎ সংখ্যক লোকৰ সমাগম ঘটিছিল। মহৰম মাহত কাৰবালাৰ শ্বহীদসকলৰ স্মৃতিত অনুষ্ঠিত শোকসভা আৰু পৱিত্ৰ ৰমজান মাহত অনুষ্ঠিত বিশেষ ইবাদতৰ মজলিছসমূহে খানকাহত আধ্যাত্মিকতা আৰু ভক্তিৰ এক অনন্য পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিছিল।
হজৰত ফৰীদ-উল-হক এমদী আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ পুনৰুজ্জীৱন
হজৰত মৌলানা ছৈয়দ শ্বাহ ফৰীদ-উল-হক এমদীৰ কাৰ্যকালত খানকাহ এমদিয়া কলন্দৰিয়া সম্প্ৰসাৰণ আৰু বিকাশৰ এক নতুন পৰ্যায়ত প্ৰৱেশ কৰে। প্ৰায় ২৪ বছৰ ধৰি নিষ্ক্ৰিয় হৈ থকা শিক্ষাব্যৱস্থাক তেওঁ মাদ্ৰাছা ইমদ-উল-উলুম প্ৰতিষ্ঠাৰ জৰিয়তে পুনৰুজ্জীৱিত কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত এই প্ৰতিষ্ঠান মৰকজী দাৰুল উলুম এমদিয়া নামেৰে পৰিচিত হয়।
তেওঁৰ প্ৰচেষ্টাত ইদাৰা ৰশ্বীদিয়াৰ বেনাৰত প্ৰকাশন আৰু শৈক্ষিক কাৰ্যকলাপেও নতুন গতি লাভ কৰে। ইয়াৰ ফলত প্ৰতিষ্ঠানটোৰ বৌদ্ধিক আৰু সাহিত্যিক অৱদান অধিক শক্তিশালী হয়।
