অনিকা মহেশ্বৰী / নতুন দিল্লী
ইণ্টাৰনেটৰ হুলস্থুল, ছ’চিয়েল মিডিয়াৰ তীব্ৰ বিতৰ্ক আৰু ধৰ্মৰ নামত অংকন কৰা বিভাজনৰ সীমাৰেখাৰ মাজত তামিলনাডুৰ নাগাইপট্টিনাম জিলাৰ নাগৌৰৰ পৰা এনে এখন ছবি পোহৰলৈ আহিছে, যিয়ে কোনো ডাঙৰ ভাষণ অবিহনেই কেৱল এক সুন্দৰ দৃশ্যৰে বহু কথা কৈ গৈছে। এফালে চলিছে পৰম্পৰাগত হিন্দু বিবাহৰ নীতি-নিয়ম, বৈদিক মন্ত্ৰোচ্চাৰণ, মংগলসূত্ৰ আৰু বৰমালাৰ আদান-প্ৰদান; আৰু আনফালে একেখন বিবাহস্থলীতে উপস্থিত আছে মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ বয়োজ্যেষ্ঠ লোক, দৰগাহ প্ৰশাসনৰ সৈতে জড়িত ব্যক্তিসকল আৰু তেওঁলোকৰ হাতৰ পৰা নৱদম্পতীৰ ওপৰত সৰি পৰিছে আশীৰ্বাদৰ ফুল আৰু অক্ষত।
এই দৃশ্যই নাগৌৰৰ সেই উমৈহতীয়া সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ কথা সোঁৱৰাই দিয়ে, য’ত বিশ্বাসৰ পথ বেলেগ হ’ব পাৰে, কিন্তু মানৱীয় সম্পৰ্ক আৰু সুখৰ মুহূৰ্তত ইজনে সিজনৰ কাষত থিয় দিয়াৰ অৱকাশ সদায় থাকে।
২০২৬ চনৰ ১৩ ছেপ্টেম্বৰত নাগাইপট্টিনাম জিলাৰ নাগৰস্থিত বিখ্যাত নাগৰ আণ্ডাভাৰ দৰগাহত এগৰাকী হিন্দু যুৱক-যুৱতীৰ বিবাহ সম্পন্ন হয়। এই শুভ ক্ষণত পৰিয়ালৰ লোক, আত্মীয়-স্বজন আৰু বন্ধুবৰ্গ উপস্থিত থাকে।
বিবাহৰ নীতি-নিয়মসমূহ হিন্দু পৰম্পৰা অনুসৰি সম্পন্ন হয় আৰু দৰাই কইনাৰ ডিঙিত মংগলসূত্ৰ পিন্ধায়। কিন্তু এই অনুষ্ঠানটোক বিশেষ কৰি তোলা কথাটো কেৱল বিবাহৰ নিয়মবোৰেই নাছিল। বিশেষ কথাটো আছিল যে এই সমগ্ৰ আয়োজন সেই দৰগাহ চৌহদত হৈছিল, যাক দীৰ্ঘদিন ধৰি বিভিন্ন ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ৰ উমৈহতীয়া বিশ্বাস আৰু সাংস্কৃতিক সমন্বয়ৰ স্থল হিচাপে জনা যায়। অনুষ্ঠানটোত দৰগাহ প্ৰশাসনৰ সৈতে জড়িত মুছলমান বয়োজ্যেষ্ঠসকলেও উপস্থিত থাকি নৱবিবাহিত দম্পতীক শুভকামনা জ্ঞাপন কৰে।
বিবাহৰ মাজতে এক অতিশয় আৱেগিক দৃশ্যও দেখা পোৱা গ’ল। হিন্দু ৰীতি-নীতিৰে বিবাহ সম্পন্ন হোৱাৰ লগে লগে মুছলমান বয়োজ্যেষ্ঠসকল আৰু তাত উপস্থিত থকা লোকসকলে দৰা-কইনাৰ ওপৰত অক্ষত আৰু পুষ্পবৃষ্টি কৰি তেওঁলোকক আশীৰ্বাদ দিয়ে।
সন্মুখত বহি থকা নৱবিবাহিত দম্পতীহালৰ মুখত আছিল অকৃত্রিম হাঁহি, কাষত আছিল পৰিয়ালৰ লোক। এই সমগ্ৰ দৃশ্যটোত কোনো ধৰণৰ দূৰত্ব বা অস্বস্তিৰ পৰিৱৰ্তে বিৰাজ কৰিছিল এক গভীৰ আত্মীয়তা। বিবাহৰ ভিডিঅ’টোত দৰগাহ প্ৰশাসনৰ লোকসকলেও নৱদম্পতীক অভিনন্দন জনোৱা দেখা গৈছে। এই ভিডিঅ’ আৰু ছবিসমূহ ছ’চিয়েল মিডিয়াত শ্বেয়াৰ হোৱাৰ পিছতে ব্যাপকভাৱে চৰ্চালৈ আহে।
এই অনুষ্ঠানত নাগৌৰ দৰগাহৰ সভাপতি তথা বংশানুক্ৰমিক ট্ৰাষ্টী মহম্মদ খলিফা চাহাবো উপস্থিত থাকে। তেওঁ নৱবিবাহিত দম্পতীক আশীৰ্বাদ দিয়ে। তেওঁৰ মতে, নাগাইপট্টিনাম জিলা দীৰ্ঘদিন ধৰি ধৰ্মীয় সম্প্ৰীতি আৰু বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ একেলগে বসবাস কৰাৰ পৰম্পৰাৰ বাবে পৰিচিত।
বিয়াখনত মুছলমানসকলে ফুল দিয়া দৃশ্য
তেওঁ লগতে কয় যে নাগৌৰ দৰগাহত বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ সৈতে জড়িত এনে আয়োজন একেবাৰেই নতুন কথা নহয়, কিন্তু বৰ্তমান সময়ত এনে উদাহৰণ পোহৰলৈ অনাটো আৰু নৱপ্ৰজন্মলৈ উমৈহতীয়া সম্প্ৰীতিৰ বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছে।
দৰাচলতে, নাগৌৰ দৰগাহৰ পৰিচয় কেৱল এটা ধৰ্মীয় স্থানতে সীমাবদ্ধ নহয়। এইখন হজৰত ছৈয়দ শ্বাহুল হামীদ বদুশ্বাহ নায়গমৰ দৰগাহ আৰু পাঁচ শতিকাতকৈয়ো পুৰণি এই দৰগাহখনৰ তামিলনাডুৰ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনত এক বিশেষ স্থান আছে। ভাৰত চৰকাৰৰ পৰ্যটন পৰ্টেলৰ মতে, নাগৌৰ কান্দুৰী উৎসৱো বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণৰ বাবে পৰিচিত আৰু ইয়াত হিন্দু তথা মুছলমান ভক্তৰ উমৈহতীয়া উপস্থিতি দেখা পোৱা যায়।
নাগৌৰৰ এই সাংস্কৃতিক কাহিনীত ইতিহাসৰো নিজা ভূমিকা আছে। দৰগাহৰ সৈতে জড়িত চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি, তাঞ্জাভুৰৰ ৰজা অচ্যুতাপ্পা নায়কৰ সৈতে জড়িত ঐতিহাসিক পৰম্পৰাত হজৰত শ্বাহুল হামীদৰ প্ৰতি থকা শ্ৰদ্ধাৰ কথা উল্লেখ আছে। দৰগাহৰ স্থাপত্য আৰু পৰম্পৰাতো অঞ্চলটোৰ মিশ্ৰিত সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য প্ৰতিফলিত হয়। চৰকাৰী বিৱৰণত নাদস্বৰমৰ দৰে বাদ্যযন্ত্ৰৰ ব্যৱহাৰৰ কথা উল্লেখ আছে, যি দক্ষিণ ভাৰতৰ সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত।
সেইবাবেই নাগৌৰৰ কাহিনীটোক কেৱল এখন বিয়াৰ ঘটনা হিচাপে চালে এই দৃশ্যৰ সম্পূৰ্ণ ছবিখনক সৰু কৰা হ’ব। ইয়াত এটা হিন্দু পৰিয়ালে নিজৰ ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰে বিবাহপাশত আবদ্ধ হয় আৰু মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ লোকে সেই আনন্দত আয়োজক আৰু শুভাকাংক্ষীৰ ভূমিকা পালন কৰা দেখা যায়। কোনেও নিজৰ পৰিচয় এৰি আনৰ পৰিচয় গ্ৰহণ কৰা নাই; বৰং নিজৰ নিজৰ বিশ্বাসত অটল থাকি ইজনে সিজনৰ উৎসৱত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ মনোভাৱহে প্ৰকাশ পাইছে। এই সূক্ষ্ম পাৰ্থক্যটো বুজাটো অতি প্ৰয়োজনীয়- উমৈহতীয়া সংস্কৃতিৰ অৰ্থ নিজৰ পৰিচয় মচি পেলোৱা নহয়, বৰং আনৰ পৰিচয়ক সন্মান জনাই একেলগে থিয় দিয়াটোহে।
বিবাহ অনুষ্ঠানত বৈদিক মন্ত্ৰৰ প্ৰতিধ্বনি, পৰম্পৰাগত বাদ্যযন্ত্ৰৰ ধ্বনি, বৰমালা, মংগলসূত্ৰ আৰু হিন্দু বিবাহৰ ৰীতি-নীতি নিজৰ ঠাইত আছিল। আনহাতে দৰগাহৰ মুছলমান বয়োজ্যেষ্ঠসকলৰ উপস্থিতি আৰু তেওঁলোকৰ দ্বাৰা নৱদম্পতীৰ ওপৰত অক্ষত-পুষ্পবৃষ্টিয়ে এই দৃশ্যটোক এক সুকীয়া আৱেগিক মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছিল।
এখন এনে স্থান, য’লৈ মুছলমান ভক্তসকলে দোৱা বিচাৰি আহে, সেই একেটা চৌহদতে এটা হিন্দু পৰিয়ালৰ বিবাহৰ ৰীতি-নীতি সম্পন্ন হোৱা আৰু তাত উপস্থিত মুছলমান বয়োজ্যেষ্ঠসকলে সেই আনন্দত ভাগ লোৱাটোৱে স্থানীয় সামাজিক-সাংস্কৃতিক সমন্বয়ৰ এক সুন্দৰ ছবি দাঙি ধৰে।
আৰু হয়তো এই সমগ্ৰ প্ৰসংগটোৰ আটাইতকৈ সুন্দৰ কথাটোৱেই হৈছে যে ইয়াত কোনেও নিজৰ আনন্দ উদযাপন কৰিবলৈ আনৰ পৰা দূৰত্ব বজাই ৰখাৰ প্ৰয়োজনবোধ নকৰিলে। দৰা-কইনাৰ বাবে এয়া আছিল তেওঁলোকৰ জীৱনৰ এক নতুন আৰম্ভণি; পৰিয়ালৰ বাবে এয়া আছিল এক মাংগলিক ক্ষণ; আৰু তাত উপস্থিত মুছলমান বয়োজ্যেষ্ঠসকলৰ বাবে এয়া আছিল কোনো আপোনজনৰ আনন্দত অংশগ্ৰহণ কৰাৰ এক সুযোগ।
ধৰ্ম বেলেগ হ’ব পাৰে, বিবাহৰ ৰীতি-নীতি বেলেগ হ’ব পাৰে, পূজা আৰু দোৱাৰ পদ্ধতি বেলেগ হ’ব পাৰে, কিন্তু কোনো নৱবিবাহিত দম্পতীক সুখী জীৱনৰ আশীৰ্বাদ দিয়াৰ অনুভূতি কিমান সহজভাৱে ভাগ-বতৰা কৰিব পাৰি- নাগৰৰ এই ছবিখনে সেই অনুভূতিকেই প্ৰতিফলিত কৰে।
নাগৌৰ দৰগাহৰ বিষয়ে উপলব্ধ চৰকাৰী আৰু পৰ্যটন সম্পৰ্কীয় বিৱৰণসমূহেও ইয়াক বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ উমৈহতীয়া বিশ্বাস আৰু সাংস্কৃতিক সমন্বয়ৰ সৈতে সাঙুৰি লৈছে। তামিলনাডু পৰ্যটনৰ মতে, বিভিন্ন ধৰ্মীয় পটভূমিৰ ভক্তসকল ইয়ালৈ আহে আৰু দৰগাহ অঞ্চলটো সামাজিক সম্প্ৰীতিৰ প্ৰতীক হিচাপে জনাজাত।
এই আয়োজনৰ সৈতে জড়িত আন এক তথ্যও পোহৰলৈ আহিছে। প্ৰতিবেদন অনুসৰি, সেইদিনাই আন তিনিটা হিন্দু পৰিয়ালৰ শিশুৰ কাণ বিন্ধোৱা সংস্কাৰো দৰগাহ চৌহদতে সম্পন্ন হৈছিল। অৰ্থাৎ, এইখন কেৱল এটা পৰিয়ালৰ বিয়াতে আৱদ্ধ ছবি নাছিল, বৰং এনে ধৰ্মীয়-সামাজিক আয়োজনত বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ অংশগ্ৰহণৰ এক বিস্তৃত স্থানীয় পৰম্পৰাৰ দিশটোও আঙুলিয়াই দিয়ে।
আজি ছ’চিয়েল মিডিয়াত যিসময়ত সম্প্ৰদায়ৰ মাজত অবিশ্বাস আৰু উত্তেজনা বৃদ্ধি কৰিব পৰা সামগ্ৰী দ্ৰুতগতিত বিয়পি পৰিছে, তেনে সময়তে নাগৌৰৰ পৰা অহা এই ভিডিঅ’টোৱে এক সম্পূৰ্ণ বেলেগ দৃশ্য দাঙি ধৰে। ইয়াত কোনো দীঘলীয়া ভাষণ নাই, কোনো ৰাজনৈতিক শ্ল’গান নাই আৰু কাকো কাৰো বিৰুদ্ধে থিয় কৰোৱাৰ কোনো চেষ্টাও নাই। ইয়াত আছে মাথোঁ এখন বিয়া, কেইখনমান সুখী মুখ, আশীৰ্বাদ দিয়া বয়োজ্যেষ্ঠ লোক, ফুল আৰু অক্ষত আৰু দুটা পৰিয়ালৰ আনন্দত ভাগ লোৱা কিছু মানুহ। হয়তো এই সৰলতাৰ মাজতেই এই দৃশ্যটোৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ শক্তি লুকাই আছে।
নাগৌৰৰ এই ছবিখনে আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে ভাৰতৰ সামাজিক কাহিনী কেৱল সংঘাত আৰু মতানৈক্যৰে গঢ়ি উঠা নাই। ইয়াৰ সমান্তৰালকৈ শতিকাৰ পিছত শতিকা ধৰি আন এক কাহিনীও চলি আহিছে, চুবুৰীয়াৰ আনন্দত ভাগ লোৱাৰ, উৎসৱত ইজনে সিজনৰ ঘৰলৈ যোৱাৰ, কঠিন সময়ত একেলগে থিয় দিয়াৰ আৰু ভিন্ন ধৰ্মীয় পৰিচয় থকাৰ পিছতো মানুহক প্ৰথমে মানুহ বুলি গণ্য কৰাৰ। নাগৌৰ সেই সুদীৰ্ঘ পৰম্পৰাৰ এক জীৱন্ত অধ্যায় যেন বোধ হয়। ইয়াক ‘গংগা-যমুনাৰ তাহজীব’ বুলি কোৱাই হওক, উমৈহতীয়া সংস্কৃতি বুলি কোৱাই হওক, ধৰ্মীয় সম্প্ৰীতি বুলি কোৱাই হওক বা সাধাৰণ ভাষাত চুবুৰীয়াৰ আনন্দত ভাগ লোৱাৰ মানৱীয় পৰম্পৰাই বুলি কোৱাই হওক- ভাব কিন্তু এটাই।
এইখনেই সেইখন ভাৰত য’ত মন্দিৰৰ ঘণ্টা আৰু দৰগাহৰ দোৱাৰ মাজতো মানৱতাৰ বাবে ঠাই আছে; য’ত কাৰোবাৰ বিয়াত আন ধৰ্মৰ বয়োজ্যেষ্ঠ লোকেও অন্তৰৰ পৰা আশীৰ্বাদ দিব পাৰে; য’ত কেইটামান অক্ষতৰ দানা কোনো ধৰ্মীয় সীমাৰ ঘোষণা নহয়, আনন্দত অংশগ্ৰহণৰ প্ৰতীক হৈ পৰিব পাৰে।
নাগৌৰ দৰগাহৰ এই ঘটনাৰ গুৰুত্ব এইবাবেই বেছি কাৰণ এয়া কোনো কৃত্ৰিম মঞ্চত আয়োজিত সংবাদ নাছিল। উপলব্ধ প্ৰতিবেদন অনুসৰি পৰিয়ালটোৱে নিজ ইচ্ছামতে দৰগাহলৈ গৈছিল, বিবাহৰ হিন্দু ৰীতি-নীতি সম্পন্ন হৈছিল আৰু দৰগাহ প্ৰশাসনৰ সৈতে জড়িত মুছলমান বয়োজ্যেষ্ঠসকল এই ক্ষণত উপস্থিত আছিল। এই দৃশ্য দেখি ছ’চিয়েল মিডিয়াতো বহুজনে ইয়াক নাগৰৰ পুৰণি উমৈহতীয়া সংস্কৃতি আৰু ধৰ্মীয় সম্প্ৰীতিৰ নিদৰ্শন হিচাপে প্ৰশংসা কৰিছে।
এই কাহিনী কোনো ধৰ্মৰ শ্ৰেষ্ঠত্বৰ কাহিনী নহয়। কোনো এটা সম্প্ৰদায়ক আনটোতকৈ ডাঙৰ বুলি প্ৰমাণ কৰাৰ কাহিনীও এইটো নহয়। এইটো সেই সাধাৰণ অথচ অতি প্ৰয়োজনীয় ধাৰণাটোৰ কাহিনী যে ভিন্ন বিশ্বাসৰ মানুহে ইজনে সিজনৰ আনন্দক সন্মান কৰিব পাৰে। হিন্দু দম্পতীহালে হিন্দু ৰীতিৰে বিবাহ সম্পন্ন কৰিলে, মুছলমান বয়োজ্যেষ্ঠসকলে মুছলমান পৰিচয়ৰে তেওঁলোকৰ আনন্দত ভাগ ল’লে আৰু দুয়োপক্ষৰ মাজত কোনো সংঘাতৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ নহ’ল। এই সহাৱস্থানেই যিকোনো বহুত্ববাদী সমাজৰ সৌন্দৰ্য।
নাগৌৰৰ এই বিবাহত মংগলসূত্ৰও আছিল আৰু দোৱাও আছিল; বৈদিক মন্ত্ৰও আছিল আৰু মুছলমান বয়োজ্যেষ্ঠৰ আশীৰ্বাদো আছিল; পৰিয়ালৰ আনন্দও আছিল আৰু চুবুৰীয়াৰ অংশগ্ৰহণো আছিল। এই সকলোৰে মাজত যিটো বস্তু আটাইতকৈ স্পষ্টকৈ দেখা গ’ল, সেয়া আছিল মানৱীয় আত্মীয়তা।
হয়তো আগন্তুক প্ৰজন্মক উমৈহতীয়া ভাৰতৰ কাহিনী বুজাবলৈ সদায় ডাঙৰ ডাঙৰ কিতাপ বা ভাষণৰ প্ৰয়োজন নহ’ব। কেতিয়াবা নাগৌৰৰ দৰে এখন ছবিয়েই যথেষ্ট হ’ব- এহাল নৱবিবাহিত হিন্দু দম্পতী, সন্মুখত বহি থকা মুছলমান বয়োজ্যেষ্ঠ লোক, বতাহত উৰি ফুৰা অক্ষত আৰু ফুল আৰু সেই সকলোৰে মাজত হাঁহি থকা এখন সমাজ।
এয়াই গংগা-যমুনাৰ তাহজীবৰ মূল আধাৰ- বিশ্বাস নিজৰ নিজৰ, কিন্তু আনন্দ উমৈহতীয়া; পূজাৰ ধৰণ নিজৰ নিজৰ, কিন্তু দোৱা সকলোৰে বাবে; পৰিচয় বেলেগ বেলেগ, কিন্তু মানৱতা এক। আৰু নাগৌৰৰ পৰা অহা এই ছবিখনে হয়তো এই সৰল বাৰ্তাটোকেই পুনৰবাৰ আমাৰ সন্মুখত তুলি ধৰিছেঃ একতাৰ অৰ্থ কেৱল একেধৰণৰ হোৱা নহয়, বেলেগ হৈয়ো ইজনে সিজনৰ কাষত থিয় দিয়াটোহে।
