বিদুশী গৌৰ / নতুন দিল্লী
পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন ছাৰ্জিকেল কলেজ হিচাপে সুপৰিচিত স্কটলেণ্ডৰ এডিনবাৰ্গস্থিত 'ৰয়েল কলেজ অৱ ছাৰ্জনছ'ৰ গাম্ভীৰ্যপূৰ্ণ প্ৰেক্ষাগৃহত এক সৰু অথচ অতিশয় প্ৰভাৱশালী উপস্থিতিয়ে চিকিৎসা আৰু ইতিহাসপ্ৰেমী দৰ্শনাৰ্থীৰ দৃষ্টি কাঢ়ি নিয়ে। সেয়া হৈছে আধুনিক শল্য চিকিৎসাৰ পিতৃস্বৰূপ মহৰ্ষি শুশ্ৰুতৰ এটি আৱক্ষ মূৰ্তি।
আজিৰ পৰা প্ৰায় ২৬০০ বছৰ পূৰ্বেই কাশীৰ এইগৰাকী মহান চিকিৎসকে পৃথিৱীৰ প্ৰথমটো শল্য চিকিৎসা সফলতাৰে সম্পন্ন কৰিছিল। তেওঁৰ অমূল্য গ্ৰন্থ 'শুশ্ৰুত সংহিতা'ত আয়ুৰ্বেদৰ আধাৰত ৩০০ তকৈও অধিক শল্য চিকিৎসাৰ পদ্ধতি, ১২০ বিধ অস্ত্ৰোপচাৰৰ সঁজুলি আৰু আধুনিক প্লাষ্টিক ছাৰ্জাৰীৰ দৰে জটিল পুনৰ্নিৰ্মাণ কৌশলৰ সবিশেষ লিপিবদ্ধ হৈ আছে।
এডিনবাৰ্গ চহৰৰ চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ এক সুদীৰ্ঘ ঐতিহ্য আছে আৰু ই সদায়েই চিকিৎসা জগতৰ অগ্ৰদূতসকলক সন্মান জনাই আহিছে। এই বৈজ্ঞানিক স্মৰণৰ পৰিৱেশত শুশ্ৰুতৰ উপস্থিতি যিমান স্বাভাৱিক, সিমানেই বিস্ময়কৰ। স্বাভাৱিক এই কাৰণেই যে তেওঁৰ অৱদান শল্য চিকিৎসাৰ মূল আধাৰৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত আৰু বিস্ময়কৰ এই কাৰণেই যে দুহেজাৰ বছৰৰো আগতে, কোনো আধুনিক সঁজুলিৰ অবিহনেই তেওঁ যিবোৰ চিকিৎসা পদ্ধতিৰ বৰ্ণনা কৰিছিল, তাৰ সৈতে বৰ্তমানৰ প্লাষ্টিক ছাৰ্জাৰীৰ নীতিৰ আচৰিত সাদৃশ্য আছে।
অষ্ট্ৰেলিয়াৰ মেলবৰ্নৰ ৰয়েল অষ্ট্ৰেলিয়ান কলেজত শুশ্ৰুতৰ আৱক্ষ মূৰ্তি
শুশ্ৰুতৰ গ্ৰন্থ ‘শুশ্ৰুত সংহিতা’ত চকুৰ কেটাৰেক্ট (ছানি পৰা ৰোগ), হাড় ভঙাৰ চিকিৎসা, নাকৰ প্লাষ্টিক চাৰ্জাৰীৰ দৰে পুনৰ্নিৰ্মাণ প্ৰক্ৰিয়া, আনকি মৃতদেহ ব্যবচ্ছেদ (কাটি পৰীক্ষা কৰা) আৰু শল্য চিকিৎসাৰ প্ৰশিক্ষণৰ নীতিসমূহো লিপিবদ্ধ কৰা হৈছিল। এনে এক যুগত য’ত বহু সভ্যতাই কেৱল ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতিৰ জৰিয়তেহে বেমাৰ-আজাৰৰ চিকিৎসা কৰিছিল, সেই সময়ত তেওঁ নিৰীক্ষণ, পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা আৰু হাতে-কাম কৰা ব্যৱহাৰিক শিক্ষাৰ ওপৰত জোৰ দিছিল।
যি সময়ত বিশ্বৰ বেছিভাগ সভ্যতাই কেৱল ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু ৰীতি-নীতিৰে ৰোগ নিৰাময়ৰ চেষ্টা কৰিছিল, সেই সময়ত মহৰ্ষি শুশ্ৰুতে নিৰীক্ষণ, পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা আৰু হাতে-কামে কৰা ব্যৱহাৰিক শিক্ষাৰ ওপৰত জোৰ দিছিল। তেওঁ শিষ্যসকলক কেৱল কিতাপৰ সূত্ৰৰ মাজতেই আৱদ্ধ ৰখা নাছিল। প্ৰকৃত ৰোগীৰ দেহত অস্ত্ৰোপচাৰ কৰাৰ পূৰ্বে তেওঁলোকক প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন বিকল্প সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰি নিখুঁত কৌশলৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়া হৈছিল। বহু দিশত তেওঁ কেৱল এজন শল্য চিকিৎসকেই নাছিল, বৰং এজন মহান শিক্ষকও আছিল যিয়ে বুজি পাইছিল যে চিকিৎসা বিজ্ঞান যিমান এক বিজ্ঞান, সিমানেই ই এক গভীৰ অনুশাসন।
গতিকে, এডিনবাৰ্গত তেওঁৰ মূৰ্তিয়ে এক গভীৰ প্ৰতীকী গুৰুত্ব বহন কৰে। ই নীৰৱে এই কথা স্বীকাৰ কৰে যে আধুনিক শল্য চিকিৎসাৰ ইতিহাস কেৱল ইউৰোপৰ কোনো একক কাহিনী নহয়, বৰং ই সমগ্ৰ মানৱ জাতিৰ এক যুটীয়া যাত্ৰা। তথাপি, বহু দৰ্শনাৰ্থীৰ বাবে ই এক আশ্চৰ্যৰ বিষয় হৈ পৰে যে এজন প্ৰাচীন ভাৰতীয় শল্য চিকিৎসকক পশ্চিমীয়া প্ৰতিষ্ঠানত ইমান সসন্মানে উপস্থাপন কৰা হৈছে, অথচ খোদ ভাৰতবৰ্ষতেই আধুনিক স্বাস্থ্যসেৱাৰ আটাইতকৈ দৃশ্যমান স্থানবোৰত তেওঁৰ উপস্থিতি প্ৰায় শূন্য!
অষ্ট্ৰেলিয়াৰ দৰে দেশতো শুশ্ৰুতৰ অৱদানক কোনো বিশাল ৰাষ্ট্ৰীয় স্মৃতিসৌধৰ জৰিয়তে নহ'লেও, শৈক্ষিক স্মৰণৰ শান্ত স্থানসমূহৰ জৰিয়তে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। কিছুমান শল্য চিকিৎসাৰ প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ, চিকিৎসা মহাবিদ্যালয়ৰ এনাটমী বিভাগ বা ইতিহাসৰ সংগ্ৰহালয়বোৰত শুশ্ৰুতক বিশ্ব চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ ভেটি গঢ়াৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ হিচাপে সশ্ৰদ্ধ স্বীকৃতি দিয়া হয়।
কিন্তু আজি ভাৰতৰ বহু বৃহৎ চিকিৎসালয়লৈ গ'লে আপুনি আধুনিক চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ পুৰোধা ব্যক্তি, ৰাজনেতা বা কেতিয়াবা স্বাস্থ্যসেৱাৰ কিছুমান সাধাৰণ প্ৰতীকৰ ছবিহে দেখিবলৈ পাব। চিকিৎসা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভৌতিক গাঁথনিত শুশ্ৰুতৰ মূৰ্তি বা স্মৃতিসৌধ একেবাৰেই বিৰল। এই অনুপস্থিতিয়ে কেতিয়াও তেওঁৰ গুৰুত্বহীনতাক নুবুজায়, বৰং নিজৰ জন্মস্থানতেই ইতিহাসক কেনেদৰে সংৰক্ষণ কৰা হৈছে আৰু কেতিয়াবা কেনেকৈ আওকাণ কৰা হৈছে, তাকেহে উদঙাই দিয়ে।
যেতিয়া আমি এডিনবাৰ্গত তেওঁক সংৰক্ষণ আৰু সন্মান জনোৱাৰ সিদ্ধান্তটোৰ কথা গভীৰভাৱে ভাবোঁ, তেতিয়া এই পাৰ্থক্যটো আৰু অধিক স্পষ্ট হৈ পৰে। এয়া কেৱল কোনো দূৰৈৰ ব্যক্তিৰ প্ৰতি কৰা প্ৰশংসা নহয়; এয়া হৈছে জ্ঞানৰ নিৰন্তৰ প্ৰবাহক জনোৱা স্বীকৃতি। এই চহৰখনে স্বীকাৰ কৰিছে যে চিকিৎসা বিজ্ঞান কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক পৰিসীমাত আৰম্ভ হোৱা নাছিল, বৰং একাধিক সভ্যতাৰ বিকাশৰ মাজেৰে ই বৰ্তমানৰ ৰূপ পাইছে। এনে কৰাৰ জৰিয়তেই এডিনবাৰ্গে শুশ্ৰুতক শল্য চিকিৎসাৰ এক গোলকীয় ইতিহাসৰ সৈতে সগৌৰৱে সাঙুৰি লৈছে।
এডিনবাৰ্গৰ ৰয়েল কলেজ অৱ ছাৰ্জনছত শুশ্ৰুতৰ প্ৰতিমূৰ্তি
কথাটো এনেকুৱা নহয় যে ভাৰতবাসীৰ নিজৰ প্ৰাচীন চিকিৎসা ঐতিহ্যক লৈ গৌৰৱৰ অভাৱ আছে। আয়ুৰ্বেদক সকলোৱে স্বীকাৰ কৰে আৰু শৈক্ষিক চৰ্চাত শুশ্ৰুতক প্ৰশংসাও কৰা হয়। তথাপি প্ৰতীকী প্ৰতিনিধিত্বৰ এক সুকীয়া গুৰুত্ব আছে। চিকিৎসালয় এখনত থকা এটা মূৰ্তি কেৱল শিল বা ব্ৰঞ্জৰ নিৰ্জীৱ টুকুৰা নহয়; ই চিকিৎসক, নাৰ্ছ আৰু ৰোগীসকলক প্ৰতিদিনে সোঁৱৰাই দিয়ে যে তেওঁলোক এক প্ৰাচীন আৰু সুদীৰ্ঘ আৰোগ্য-পৰম্পৰাৰ অংশ। ই ইতিহাসক জীৱন্ত কৰি বৰ্তমানৰ উপস্থিতিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।
এডিনবাৰ্গৰ সেই মূৰ্তিটোৱে নীৰৱে এই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। ই কেৱল এটা সজ্জা নহয়, অতীত আৰু বৰ্তমান, পূব আৰু পশ্চিম, ঐতিহ্য আৰু আধুনিকতাৰ মাজত এখন সাঁকো হিচাপে থিয় দিছে। কাষেৰে পাৰ হৈ যোৱা এজন ডেকা চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ ছাত্ৰই হয়তো ক্ষন্তেক থমকি ৰ’ব পাৰে, নামটো পঢ়িব পাৰে আৰু আৱিষ্কাৰ কৰিব পাৰে যে যেতিয়া বিশ্বৰ বেছিভাগ অংশতে এনে পদ্ধতিৰ কোনো লিখিত তথ্যই নাছিল, তেতিয়াই প্ৰাচীন ভাৰতত শল্য চিকিৎসাৰ নিখুঁত চৰ্চা কৰা হৈছিল। সজাগতাৰ সেই এটা মুহূৰ্তই শতিকাজোৰা ব্যৱধান ম্লান কৰি পেলায়। অতি পৰিতাপৰ বিষয় যে, এই লেখাটো লিখি থকাৰ সময়ত যেতিয়া মই মোৰ সতীৰ্থসকলক শুশ্ৰুতৰ বিষয়ে সুধিছিলো, তেতিয়া তেওঁলোকে একো উত্তৰ দিব নোৱাৰি কেৱল শূন্য দৃষ্টিৰে চাই ৰৈছিল।
আমাৰ চিকিৎসালয়ৰ চৌহদত এটি মূৰ্তি, এটি নামাংকিত শল্য চিকিৎসা বিভাগ বা শিক্ষণ কেন্দ্ৰই কেৱল আমাৰ গৌৰৱময় অতীতক সন্মান জনোৱাই নহয়, ইয়াক বৰ্তমানৰ প্ৰজন্মৰ সৈতেও শক্তিশালীভাৱে সংযোগ কৰিব। সেয়েহে, এডিনবাৰ্গত শুশ্ৰুতৰ মূৰ্তিৰ এই কাহিনীটো কেৱল বিদেশত লাভ কৰা স্বীকৃতিৰ উদযাপন নহয়; ই আচলতে নিজৰ ঘৰতেই বহি গভীৰ আত্ম-বিশ্লেষণ কৰাৰ এক শক্তিশালী আহ্বান।
