আতীৰ খান
প্ৰিয় পাঠকসকল,
আমি আনন্দৰে জনাব বিচাৰিছোঁ যে, আমাৰ নতুন শৃংখলা 'মিজান – এক নতুন মুছলমান চিন্তাধাৰাৰ দিশে' আৰম্ভ কৰিবলৈ ওলাইছোঁ। এই শৃংখলাৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে আমাৰ সময়ৰ কিছুমান অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু জ্বলন্ত বিষয়ক লৈ আলোচনা কৰা। ভাৰতৰ বিকাশৰ যাত্ৰাত মুছলমানসকল কিয় পিছ পৰি ৰৈছে? আমি যেতিয়াই এই প্ৰশ্নটো কৰোঁ, তেতিয়াই সাধাৰণতে ইয়াৰ বাবে ৰাজনীতি বা দেশৰ শাসন-ব্যৱস্থাক দোষাৰোপ কৰোঁ।
এইটো সঁচা যে, বিগত কেইবাটাও দশকত সলনি হৈ অহা ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতিৰ বাবে মুছলমানসকলে নিজকে বহু সময়ত প্ৰান্তিক অনুভৱ কৰি আহিছে। কিন্তু সমস্যাটোৰ এইটোৱেই সম্পূৰ্ণ ছবি নহয়। যদি ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বই কোনো সম্প্ৰদায়ৰ উন্নতিৰ একমাত্ৰ সমাধান হ’লহেঁতেন, তেন্তে পাকিস্তান আৰু বাংলাদেশ দুয়োখন দেশেই আজি অধিক উন্নত অৱস্থাত থাকিলহেঁতেন। কিন্তু বাস্তৱ ছবিখন তেনে নহয়।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
আচলতে, সম্প্ৰদায়টোৱে আজি সন্মুখীন হোৱা বহুতো সমস্যাৰ শিপা নিজৰ ভিতৰতো বিচাৰি চাব লাগিব। ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ দুৰ্বল অৱস্থাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ হৈছে দ্ৰুতগতিত সলনি হৈ থকা সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক বাস্তৱতাৰ সৈতে খোজ মিলাই আগবাঢ়িব নোৱাৰা। ভাৰতীয় মুছলমান সমাজত এনে এক গঠনমূলক আৰু ইতিবাচক চিন্তাধাৰাৰ অভাৱ সদায় অনুভৱ কৰা হৈছে, যিয়ে সমাজখনক উন্নতি আৰু বিকাশৰ এক সুদৃঢ় পথত আগুৱাই নিব পাৰিলেহেঁতেন।
হয়তো এতিয়া সময় আহি পৰিছে যে, সমাজখনে এক নতুন দৃষ্টিভংগী আৰু নতুন কথন লাভ কৰাৰ। মুছলমানসকলে বিজ্ঞানী, উদ্যোগী, আইনজ্ঞ, শিল্পী, অসামৰিক সেৱাৰ বিষয়া, পণ্ডিত আৰু সৈনিক হিচাপে নিজৰ প্ৰতিভাৰ পৰিচয় দিছে। কিন্তু এই অসাধাৰণ সফলতাসমূহ সামগ্ৰিক ছবিখনৰ তুলনাত এতিয়াও অতি সীমিত।
মুছলমান সমাজক লৈ ৰাজহুৱা আলোচনা বহু সময়ত ভয়, পৰিচয় আৰু মেৰুকৰণক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠা ৰাজনীতিৰদ্বাৰা প্ৰভাৱিত হৈছে। ফলত শিক্ষা, প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি তোলা আৰু সমাজখনৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ দৰে জৰুৰী বিষয়সমূহ ৰাজনৈতিক বাক-বিতণ্ডা আৰু আৱেগিক বিতৰ্কৰ মাজত পিছ পৰি গৈছে।
এই প্ৰত্যাহ্বানৰ প্ৰতি আমাৰ সঁহাৰি আত্মদয়া বা নিজকে অসহায় বুলি ভবা হ’ব নালাগে; বৰং ই হ’ব লাগিব নিজকে সৎভাৱে আত্মবিশ্লেষণ কৰাৰ মানসিকতা আৰু উন্নতিৰ প্ৰতি এক গভীৰ আগ্ৰহ। বেছিভাগ ভাৰতীয় মুছলমানৰ বাবে ধৰ্মই তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত পৰিচয় আৰু সামাজিক চেতনাক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে। এই অন্তৰ্নিহিত বৈশিষ্ট্যটোৱেই মুছলমান সমাজৰ এক বৃহৎ শক্তি হ’ব পাৰিলেহেঁতেন। কিন্তু বৰ্তমান সময়ৰ বাস্তৱতাৰ সৈতে ইছলামৰ শিক্ষাসমূহক উপযুক্তভাৱে সংযোগ কৰি বুজি ল’ব নোৱাৰাৰ ফলত সমাজখনত এক ধৰণৰ স্থবিৰতা সৃষ্টি হৈছে।
বিশ্বাস চিৰন্তন, কিন্তু আইন, ৰীতি-নীতি আৰু পৰম্পৰা চিৰন্তন নহয়। সময়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে সেইবোৰো পৰিৱৰ্তিত হোৱা উচিত। আমাৰ ধৰ্মীয়বোধ বহু সময়ত কোৰাণ, ছুন্নাহ আৰু ইছলামী জ্ঞান-চৰ্চাৰ সমৃদ্ধ বৌদ্ধিক পৰম্পৰাৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ সংযোগ স্থাপনৰ পৰিৱৰ্তে উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে লাভ কৰা ৰীতি-নীতি, মতবাদগত আনুগত্য আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰথাৰদ্বাৰা অধিক গঢ় লৈ উঠিছে।
ধৰ্মীয় গ্ৰন্থত বৰ্ণিত মহান আদৰ্শ আৰু উদ্দেশ্যসমূহ লাভ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কেতিয়াবা ধৰ্মীয় পাঠতকৈ মানুহ বা বিভিন্ন সংগঠন-প্ৰতিষ্ঠান অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিছে। ইয়াৰ ফলতেই বহু ভুল ধাৰণা দীৰ্ঘদিন ধৰি চলি আহিছে, আভ্যন্তৰীণ বিভাজন অধিক গভীৰ হৈছে আৰু বহু মুছলমান ইছলামৰ নিজৰেই জীৱন্ত আৰু গতিশীল চিন্তা-মননৰ পৰম্পৰাৰ পৰাও বিচ্ছিন্ন হৈ পৰিছে। ইয়াৰ পৰিণাম আজি আমাৰ চকুৰ সন্মুখতে স্পষ্ট।
শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত অগ্ৰগতি এতিয়াও পৰ্যাপ্ত নহয়, ৰাজহুৱা জীৱনত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ বহু ক্ষেত্ৰত উৎসাহিত কৰা নহয় আৰু মানসম্পন্ন তথা শক্তিশালী প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি তোলাৰ ক্ষেত্ৰতো আমি পিছ পৰি আছোঁ। এই দুৰ্বলতাসমূহে অৰ্থনৈতিক স্থবিৰতাত অৰিহণা যোগাইছে আৰু আন ভাৰতীয়সকলৰ মাজত মুছলমানসকলক লৈ থকা নেতিবাচক ধাৰণাসমূহকো অধিক শক্তিশালী কৰিছে। ইয়াত এক গভীৰ পৰস্পৰবিৰোধিতা আছে।
যি এটা সম্প্ৰদায়ে ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন, সাহিত্য, সংস্কৃতি, শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু ৰাজহুৱা জীৱনলৈ অসাধাৰণ অৱদান আগবঢ়াইছিল, সেই একেটা সম্প্ৰদায়েই আজি অনিশ্চয়তা, হ্ৰাস পাই অহা সামাজিক আত্মবিশ্বাস আৰু ব্যাপক অবিশ্বাসৰ সৈতে যুঁজি আছে। বিভাজন, কঠোৰ চিন্তাধাৰা, নিজকে সদায় বঞ্চিত বা নিপীড়িত বুলি অনুভৱ কৰাৰ মানসিকতা আৰু এক উমৈহতীয়া উন্নয়নমূলক লক্ষ্যৰ অভাৱে ভাৰতীয় মুছলমান সমাজৰ সামগ্ৰিক অগ্ৰগতিক বাধাগ্ৰস্ত কৰিছে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
২০০৬ চনত ছাচাৰ কমিটীৰ প্ৰতিবেদন প্ৰকাশ পোৱাৰ সময়ত, সেই প্ৰতিবেদনত ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ শিক্ষা, অৰ্থনীতি আৰু সামাজিক ক্ষেত্ৰত থকা বঞ্চনাৰ এক বিস্তৃত ছবি দাঙি ধৰা হৈছিল। এই প্ৰতিবেদনখনে সংস্কাৰৰ এক জৰুৰী প্ৰয়োজনীয়তাৰ কথা স্পষ্টভাৱে উনুকিয়াই দিছিল।
দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে, ইয়াক এক সতৰ্ক সংকেত হিচাপে গ্ৰহণ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে অতি শীঘ্ৰেই ই সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ এক পথ-নিৰ্দেশিকা হোৱাৰ সলনি ৰাজনৈতিক বিতৰ্ক আৰু প্ৰতিযোগিতাৰ এক বিষয় হৈ পৰিছিল। প্ৰায় দুটা দশক পাৰ হৈ যোৱাৰ পিছতো, সেই সময়ত চিহ্নিত কৰা বহু মৌলিক সমস্যা আজিও বিদ্যমান।
পৰিচয়ক কেন্দ্ৰ কৰি হোৱা বিতৰ্কই শিক্ষা, উদ্যোগশীলতা, উৎকৃষ্ট প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি তোলা আৰু সামাজিক সংস্কাৰৰ দৰে মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তাসমূহক বহু পৰিমাণে আঁতৰাই পেলাইছে। ভাৰতীয় মুছলমানসকল কোনো একেধৰণৰ বা একৰূপ সম্প্ৰদায় নহয়। তেওঁলোকৰ ভাষা, জাতিগত পৰিচয়, সংস্কৃতি আৰু পৰম্পৰাৰ মাজত যথেষ্ট বৈচিত্ৰ্য আছে। এনে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ এক বৃহৎ জনসমষ্টিৰ সন্মুখীন হোৱা প্ৰতিটো সমস্যাৰ সমাধান একেটা পদ্ধতিৰে কৰিব নোৱাৰি। তথাপি এই বৈচিত্ৰ্যৰ মাজতো, বহু গাঁথনিগত সমস্যা আচৰিত ধৰণে একে।
ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ ৰূপ সলনি হৈছে, ৰাজনৈতিক বাস্তৱতাও পৰিৱৰ্তিত হৈছে। নতুন ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতিত মুছলমানসকলৰ নিৰ্বাচনী সংখ্যা বা ভোটৰ সমীকৰণে এতিয়া প্ৰয়োজনীয় ফলাফল নিশ্চিত কৰিব পৰা অৱস্থাত নাই। এই পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিয়ে নতুনকৈ চিন্তা কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা সৃষ্টি কৰিছে যে, মুছলমান সমাজৰ মানসিকতা আৰু দৃষ্টিভংগীতো সেই অনুসৰি এক পৰিৱৰ্তন আহিব লাগিব।
এইটো এতিয়া স্পষ্ট যে, আগন্তুক কেইটামান দশকত মুছলমান সমাজৰ ভৱিষ্যৎ কেৱল ৰাজনৈতিক পৃষ্ঠপোষকতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰিব। বৰং ইয়াৰ বাবে অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’ব শিক্ষা, বৌদ্ধিক আত্মবিশ্বাস, অৰ্থনৈতিক শক্তি, শক্তিশালী প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি তোলাৰ সামৰ্থ্য আৰু দেশৰ সৈতে এক গঠনমূলক সম্পৰ্ক। আৰু এই পৰিৱৰ্তন সমাজখনৰ ভিতৰৰ পৰাই আহিব লাগিব।
সেয়েহে, এই সময়ে উন্নতিৰ এক নতুন ভাষা আৰু নতুন চিন্তাধাৰাৰ আহ্বান জনাইছে। এনে এক চিন্তাধাৰা, যিয়ে গৌৰৱময় অতীতৰ স্মৃতিত আবদ্ধ হৈ থকাৰ পৰিৱৰ্তে আত্মবিশ্বাসক, নিজকে সদায় বঞ্চিত বুলি ভবা মানসিকতাৰ পৰিৱৰ্তে আত্মবিশ্বাসক, প্ৰতীকী কথাবাৰ্তাৰ পৰিৱৰ্তে শক্তিশালী প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি তোলাক আৰু সংঘাতৰ পৰিৱৰ্তে অৰ্থপূৰ্ণ অংশগ্ৰহণক আগস্থান দিব।
এই বিশ্বাস আৰু দৃঢ়তাই 'মিজান'ৰ মূল ভেটি গঢ়ি তুলিছে। আজি আৱাজ–দ্য ভইচে আৰম্ভ কৰিবলৈ লোৱা এইটো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পাদকীয় উদ্যোগ। যোৱা কেইবছৰমান ধৰি আৱাজৰ সাংবাদিকতাই সচেতনভাৱে সেই গতানুগতিক ধাৰণাসমূহৰ পৰা আঁতৰি আহিবলৈ চেষ্টা কৰি আহিছে, যিবোৰৰ জৰিয়তে ভাৰতীয় মুছলমানসকলক সাধাৰণতে চোৱা আৰু বুজা হয়।
আজিও মুছলমান সমাজক বহু সময়ত সংঘাত আৰু পৰিচয়কেন্দ্ৰিক ৰাজনীতিৰ সৈতে জড়িত কৰি চোৱা হয়। এই ধাৰণাটো সলনি কৰাৰ দায়িত্ব ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰেই। মেৰুকৰণৰ ৰাজনীতিক অধিক শক্তিশালী কৰাৰ চেষ্টা কৰাৰ পৰিৱৰ্তে সমাজখনে মূলতঃ নিজৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহ গঢ়ি তোলা আৰু শক্তিশালী কৰাত গুৰুত্ব দিব লাগিব।
আৱাজত আমি এনে এক পথ বাছি লৈছোঁ, যাৰ ভিত্তি হৈছে গৱেষণা, তথ্য-প্ৰমাণ, অন্তৰ্ভুক্তি আৰু বৌদ্ধিক সততা। আমাৰ উদ্দেশ্য হৈছে বিভাজন অধিক গভীৰ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে আলোচনা আৰু মত-বিনিময়ক উৎসাহিত কৰা।
মুছলমান সমাজৰ সন্মুখত থকা প্ৰত্যাহ্বানটো ইছলাম আৰু আধুনিকতাৰ মাজত কোনো এটা বাছি লোৱাৰ নহয়, বৰং প্ৰত্যাহ্বানটো হৈছে ইছলামৰ চিৰন্তন নৈতিক মূল্যবোধসমূহে একবিংশ শতিকাৰ জটিল বাস্তৱতাৰ সৈতে অৰ্থপূৰ্ণভাৱে জড়িত হ’বলৈ আমাক কেনেদৰে পথ দেখুৱাব পাৰে, সেই কথা প্ৰমাণ কৰা। ইয়াৰ লগতে সহনাগৰিকসকলৰ সৈতে অধিক ঘনিষ্ঠভাৱে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰাটোও সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ। ভৱিষ্যতে বিচ্ছিন্নতাৰ পৰিৱৰ্তে সহযোগিতা, সন্দেহৰ পৰিৱৰ্তে আলোচনা আৰু সমান্তৰালভাৱে পৃথক হৈ থকাৰ পৰিৱৰ্তে দেশ গঢ়াৰ প্ৰক্ৰিয়াত সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণৰ প্ৰয়োজন হ’ব।
ভাৰতৰ বহুত্ববাদী গণতন্ত্ৰই বহু সুযোগ আগবঢ়ায়। কিন্তু সেই সুযোগসমূহ বাস্তৱত ৰূপায়িত কৰিবলৈ আত্মবিশ্বাস, সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ আৰু পাৰস্পৰিক বিশ্বাসৰ প্ৰয়োজন। এই দৃষ্টিভংগীৰে 'মিজান' শৃংখলাত ভাৰত আৰু বিদেশৰ বিশিষ্ট পণ্ডিত, চিন্তাবিদ, পেছাদাৰী ব্যক্তি আৰু ৰাজহুৱা বুদ্ধিজীৱীসকলৰ প্ৰবন্ধ, আলোচনা আৰু প'ডকাষ্ট একত্ৰিত কৰা হৈছে। ইয়াৰ জৰিয়তে আজি মুছলমান সমাজৰ সন্মুখত থকা কিছুমান অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন আৰু প্ৰত্যাহ্বানক গভীৰভাৱে পৰীক্ষা কৰা হ’ব।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
এই শৃংখলাৰ উদ্দেশ্য কোনো বাহ্যিক বা ওপৰুৱা সমাধান আগবঢ়োৱা নহয়, অথবা জটিল সমস্যাৰ সৰলীকৃত উত্তৰ দিয়াও নহয়। একেদৰে, সময়ে সময়ে সলনি হৈ থকা ৰাজনৈতিক ধাৰা বা ফেশ্বনৰ সৈতে খাপ খুৱাবলৈ ইছলামক নতুন ৰূপ দিয়াৰো কোনো চেষ্টা ইয়াত কৰা হোৱা নাই। ইছলামৰ নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক ভেটি সম্পূৰ্ণ। ইয়াক বাৰে বাৰে নতুনকৈ সংজ্ঞায়িত কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই। কিন্তু ইছলামৰ শিক্ষাসমূহ সঠিকভাৱে বুজি লৈ, পৰিৱৰ্তিত সামাজিক বাস্তৱতাৰ সৈতে সেই শিক্ষাসমূহক কেনেদৰে প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি, সেই বুজাবুজিৰ প্ৰয়োজন নিশ্চয় আছে।
অতীতত মুছলমানসকলে নিজৰ সময়ৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ইছলামৰ নিৰ্দেশনাসমূহৰ ব্যাখ্যা কৰিছে, অথচ কোৰাণৰ চিৰন্তন বাৰ্তা আৰু হজৰত মহম্মদ (ছাঃ)ৰ আদৰ্শৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ আনুগত্য অটুট ৰাখিছে। আমাৰ প্ৰজন্মও একে ধৰণৰ গভীৰ, বিচক্ষণ আৰু চিন্তাশীল সংযোগৰ মানসিকতাৰ দাবীদাৰ আৰু প্ৰকৃততে ইয়াৰ প্ৰয়োজনো আছে।
'মিজান'ৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ভাৰতীয় মুছলমান সমাজৰ উন্নতি আৰু কল্যাণৰ লক্ষ্যৰে এক গঠনমূলক আলোচনাৰ সূচনা কৰা। যিয়ে আমাক অধিক গভীৰভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ, আমাৰ মনত পুৰুষানুক্ৰমে চলি অহা এনে কিছুমান ধাৰণাক প্ৰশ্ন কৰিবলৈ যিবোৰে আমাক আত্মতুষ্ট কৰি ৰাখে, ইছলামৰ নৈতিক শক্তি আৰু জীৱন্ত চেতনাক পুনৰ উপলব্ধি কৰিবলৈ আৰু ভাৰতৰ ভৱিষ্যৎ গঢ়াৰ প্ৰক্ৰিয়াত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়।
হাজাৰ হাজাৰ যুৱ মুছলমানে আজি নীৰৱে বিশ্ববিদ্যালয়, ষ্টাৰ্টআপ, ৰাজহুৱা সেৱা আৰু বিভিন্ন পেছাগত ক্ষেত্ৰত অসাধাৰণ সফলতা অৰ্জন কৰি আছে। তেওঁলোকৰ সফলতাই প্ৰমাণ কৰে যে, মুছলমান সমাজৰ সন্মুখত থকা বাধাসমূহ স্থায়ী নহয় আৰু সেইবোৰ অতিক্ৰম কৰাটোও অসম্ভৱ নহয়।
ভাৰতে যেতিয়া ২০৪৭ চনৰ ভিতৰত এখন উন্নত ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠাৰ লক্ষ্যৰে আগবাঢ়িছে, তেতিয়া ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ সন্মুখত এই ৰাষ্ট্ৰীয় যাত্ৰাৰ সক্ৰিয় অংশীদাৰ হোৱাৰ সুযোগো আছে আৰু দায়িত্বও আছে। সমাজখনক কেৱল ৰাজনীতিৰ ক্ষেত্ৰতে নহয়, শিক্ষা, ব্যৱসায়, বিজ্ঞান, আইন, সংবাদ মাধ্যম, নাগৰিক সমাজ আৰু ধৰ্মীয় জ্ঞান-চৰ্চাৰ ক্ষেত্ৰতো নতুন প্ৰজন্মৰ নেতৃত্বৰ প্ৰয়োজন।
ভৱিষ্যৎ এনে কোনো বস্তু নহয়, যিটো কেৱল ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ ওপৰত সংঘটিত হ’ব। ভৱিষ্যৎ হৈছে এনে এক বাস্তৱতা, যাক গঢ় দিয়াত তেওঁলোকেও সক্ৰিয় ভূমিকা পালন কৰিব লাগিব।
আমাৰ বিষয়বস্তু সন্দৰ্ভত আপোনালোকৰ মতামত আৰু পৰামৰ্শ আমালৈ পঠিয়াবলৈ আমি পাঠকসকলক আন্তৰিকভাৱে আমন্ত্ৰণ জনাইছোঁ। আপোনালোকৰ মতামত আৰু পৰামৰ্শ আমালৈ ই-মেইল: [email protected] শীৰ্ষক মেইলযোগে পঠিয়াব পাৰিব।
(মুখ্য সম্পাদক, আৱাজ – দ্য ভইচ)
