আৱাজ - দ্য ভইচ / আলিগড়
ভাৰতৰ বাবে নোবেল বঁটাৰ খবৰ সদায়েই এক বিশেষ আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু। কিন্তু এইবাৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটাই আলিগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয় (AMU)-কো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞানৰ এই বিৰল সফলতাৰ সৈতে গৌৰৱেৰে সাঙুৰি পেলাইছে। ইয়াৰ আঁৰৰ কাৰণ হৈছে ‘আইচকিউব নিউট্ৰিন' অবজাৰ্ভেটৰী’ৰ সৈতে জড়িত গৱেষণা আৰু তাত AMU-ৰ গৱেষকসকলৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ।
২০২৬ চনৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটা প্ৰফেছৰ ফ্ৰান্সিস হেলজেনলৈ আগবঢ়োৱা হৈছে। আইচকিউব নিউট্ৰিন' অবজাৰ্ভেটৰীত তেওঁৰ নিৰ্ণায়ক অৱদান আৰু মহাকাশীয় উৎসৰ পৰা অহা উচ্চ শক্তিসম্পন্ন নিউট্ৰিন' আৱিষ্কাৰৰ বাবে তেওঁক এই সন্মানেৰে বিভূষিত কৰা হৈছে। ৬ অক্টোবৰ, ২০২৬ তাৰিখে ৰয়েল ছুইডিছ একাডেমী অৱ ছাইন্সেছে এই বঁটাৰ কথা ঘোষণা কৰে।
এই খবৰটোৰ সৈতে আলিগড়ৰ এক প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্ক আছে। AMU-ৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগৰ সৈতে জড়িত গৱেষকসকলে IceCube DeepCore-ৰ জৰিয়তে নিউট্ৰিন' পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ওপৰত কাম কৰি আছে। উপলব্ধ গৱেষণাৰ তথ্য অনুসৰি, অনুজ কুমাৰ উপাধ্যায় আৰু গোপাল গাৰ্গৰ নাম আইচকিউবৰ সহযোগিতামূলক গৱেষণাৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে। একেদৰে, জে. কৃষ্ণমূৰ্তিও আইচকিউব ডিপকোৰৰ সৈতে সম্পৰ্কিত গৱেষণাত অংশগ্ৰহণ কৰিছে।
এই সফলতা এই কাৰণেই গুৰুত্বপূৰ্ণ যে আইচকিউবে ব্ৰহ্মাণ্ডখনক চোৱাৰ এক নতুন দৃষ্টিভংগী প্ৰদান কৰিছে। বিজ্ঞানীসকলে এতিয়া কেৱল পোহৰ বা ৰেডিঅ' তৰংগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি মহাকাশ নিৰীক্ষণ নকৰে, নিউট্ৰিন'বোৰেও এতিয়া ব্ৰহ্মাণ্ডৰ অতি দূৰৱৰ্তী আৰু শক্তিশালী উৎসসমূহৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰদান কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।
নোবেলৰ পূৰ্বেই আৰম্ভ হৈছিল এই যাত্ৰা
প্ৰফেছৰ ফ্ৰান্সিস হেলজেনে কেইবা দশক পূৰ্বেই এনে এক ধাৰণা আগবঢ়াইছিল যাক সেই সময়ত অতি উচ্চাকাংক্ষী বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। তেওঁৰ ধাৰণাটো আছিল যে দক্ষিণ মেৰুৰ স্বচ্ছ আৰু বিশাল বৰফৰ স্তৰক নিউট্ৰিন' ডিটেক্টৰ (নিৰ্ণায়ক যন্ত্ৰ) হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
নিউট্ৰিন' হৈছে অতি ক্ষুদ্ৰ উপ-পাৰমাণৱিক কণা। ইহঁতে পদাৰ্থৰ সৈতে অতি কম পৰিমাণে বিক্ৰিয়া কৰে। সেইবাবেই ইহঁতক ধৰা পেলোৱাটো অতিশয় কঠিন। আনকি এই কণাবোৰে পৃথিৱী আৰু আমাৰ শৰীৰৰ মাজেৰেও সৰকি যাব পাৰে। কিন্তু বিজ্ঞানীসকলৰ বাবে এই দুৰ্বলতায়েই এক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত হ'ল। যিহেতু নিউট্ৰিন'বোৰে কোনো পদাৰ্থৰ সৈতে খুব কমেইহে সংঘৰ্ষত লিপ্ত হয়, সেয়েহে ইহঁতে নিজৰ উৎসৰ বিষয়ে প্ৰায় প্ৰত্যক্ষ আৰু অবিকৃত তথ্য কঢ়িয়াই আনিব পাৰে। এই কাৰণেই বিজ্ঞানীসকলে নিউট্ৰিন'ক দূৰৱৰ্তী ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ভয়ংকৰ পৰিঘটনাসমূহৰ বাৰ্তাবাহক হিচাপে গণ্য কৰে।
হেলজেনৰ এই চিন্তাধাৰাই পৰৱৰ্তী সময়ত আইচকিউব নিউট্ৰিন' অবজাৰ্ভেটৰীৰ ৰূপ লয়। দক্ষিণ মেৰুৰ প্ৰায় এক ঘন কিলোমিটাৰ বৰফৰ অংশত হেজাৰ হেজাৰ লাইট ছেন্সৰ (পোহৰ সংবেদক) লগোৱা হৈছিল। যেতিয়া কোনো নিউট্ৰিন'ৱে বৰফৰ পৰমাণুৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে, তেতিয়া অতি ক্ষীণ পোহৰৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে। আইচকিউবৰ ছেন্সৰবোৰে এই সংকেতটোক ধৰি ৰাখে।
আইচকিউবে মুকলি কৰিলে ব্ৰহ্মাণ্ডৰ নতুন দুৱাৰ
২০১১ চনত আইচকিউবৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য সম্পূৰ্ণ হয়। ইয়াৰ পিছতে এই মানৱ নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰটোৱে উচ্চ শক্তিসম্পন্ন নিউট্ৰিন'ৰ অধ্যয়নত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ সফলতা অৰ্জন কৰে। ২০১৩ চনত আইচকিউবে এনে কিছুমান উচ্চ শক্তিসম্পন্ন নিউট্ৰিন'ৰ প্ৰমাণ দাঙি ধৰিছিল যিবোৰ আমাৰ সৌৰজগতৰ পৰা বহু দূৰৱৰ্তী উৎসৰ পৰা আহিছিল। ইয়াৰ পিছতে বিজ্ঞানীসকলে এই কণাসমূহৰ সম্ভাৱ্য উৎস বিচাৰি উলিওৱাৰ দিশত নিজৰ কাম খৰতকীয়া কৰে।
২০১৭ চনত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিঘটনা সংঘটিত হয়। আইচকিউবে এটা উচ্চ শক্তিসম্পন্ন নিউট্ৰিন' ধৰা পেলায় আৰু ইয়াৰ উৎসৰ দিশত এক সক্ৰিয় গেলেক্টিক নিউক্লিয়াছ (AGN) চিনাক্ত কৰা হয়। একে সময়তে সেই উৎসৰ পৰা গামা ৰশ্মিৰো সক্ৰিয়তা দেখা গৈছিল। ইয়াৰ ফলত নিউট্ৰিন' আৰু অতি শক্তিশালী মহাকাশীয় পৰিঘটনাসমূহৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বুজাত সুবিধা হয়। এইখিনিৰ পৰাই নিউট্ৰিন' জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানে এক নতুন পৰিচয় লাভ কৰে।
আলিগড়ৰ গৱেষকসকলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা
আলিগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগে দীৰ্ঘদিন ধৰি নিউট্ৰিন' পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ওপৰত কাম কৰি আহিছে। AMU-ৰ চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি প্ৰফেছৰ মহম্মদ ছাজ্জাদ আথৰক বিভাগীয় মুৰব্বী আৰু নিউট্ৰিন' পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ বিশেষজ্ঞ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে। বিভাগটোৰ গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰসমূহত নিউট্ৰিন' পদাৰ্থ বিজ্ঞানক এক প্ৰধান স্থান দিয়া হৈছে।
AMU-ৰ গৱেষক অনুজ কুমাৰ উপাধ্যায়ৰ নাম আইচকিউবৰ সৈতে জড়িত গৱেষণাত স্পষ্টভাৱে লিপিবদ্ধ আছে। ২০২৬ চনত প্ৰকাশিত তেওঁৰ গৱেষণাত আইচকিউব ডিপকোৰৰ জৰিয়তে পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰীণ পদাৰ্থৰ প্ৰভাৱ আৰু বায়ুমণ্ডলীয় নিউট্ৰিন'ৰ দোলনৰ অধ্যয়ন কৰা হৈছিল। এই গৱেষণাত তেওঁক আইচকিউব প্ৰকল্পৰ হৈ কাম কৰা দেখুওৱা হৈছে।
প্ৰফেছৰ ফ্ৰান্সিস হেলজেন
গোপাল গাৰ্গ নামৰ গৱেষকগৰাকীও আইচকিউব ডিপকোৰৰ সৈতে জড়িত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ গৱেষণাৰ অংশ আছিল। ২০২৬ চনৰ তেওঁৰ গৱেষণাত নিউট্ৰিন'ৰ লং ৰেঞ্জ ইণ্টাৰেকচনৰ (দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া) অধ্যয়ন কৰা হৈছিল। তেওঁৰ গৱেষণাৰ নথিত AMU আৰু ভুৱনেশ্বৰৰ ইনষ্টিটিউট অৱ ফিজিক্সৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্ক প্ৰতিফলিত হয়।
ইনষ্টিটিউট অৱ ফিজিক্সৰ ৱেবছাইটটোৱেও গোপাল গাৰ্গৰ কামক আইচকিউব প্ৰকল্পৰ সৈতে সাঙুৰিছে। তেওঁৰ গৱেষণাৰ মূল বিষয় হৈছে আইচকিউব ডিপকোৰত বায়ুমণ্ডলীয় নিউট্ৰিন'ৰ জৰিয়তে নতুন পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ সম্ভাৱনাসমূহৰ অনুসন্ধান কৰা।
জে. কৃষ্ণমূৰ্তিৰ নামো IceCube DeepCore-ৰ সৈতে জড়িত গৱেষণাত সন্মুখলৈ আহে। তেওঁৰ লগতে অনুজ কুমাৰ উপাধ্যায় আৰু অন্যান্য গৱেষকসকলে পৃথিৱীৰ অভ্যন্তৰীণ গাঁথনি বুজিবলৈ নিউট্ৰিন' দোলনৰ অধ্যয়ন কৰিছে। এই দৃষ্টিকোণৰ পৰা চাবলৈ গ'লে আলিগড়ৰ বাবে এইটো কেৱল নোবেল বঁটাৰ খবৰ নহয়, ই সেই গৱেষণা পৰম্পৰাৰো স্বীকৃতি যিয়ে নিউট্ৰিন'ৰ দৰে জটিল বিষয়ত নীৰৱচ্ছিন্নভাৱে কাম কৰি আহিছে।
প্ৰফেছৰ ছাজ্জাদ আথৰৰ গৱেষণা কাৰ্যসূচী
AMU-ৰ প্ৰফেছৰ মহম্মদ ছাজ্জাদ আথৰ নিউট্ৰিন' আৰু পাৰ্টিকেল ফিজিক্সৰ অন্যতম পৰিচিত গৱেষক। AMU-ৰ আনুষ্ঠানিক প্ৰফাইলত তেওঁৰ বিশেষজ্ঞতা নিউক্লিয়াৰ আৰু পাৰ্টিকেল ফিজিক্স লগতে নিউট্ৰিন' ফিজিক্স বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। তেওঁ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নিউট্ৰিন' পেনেল আৰু বহুতো বৈজ্ঞানিক প্ৰকল্পৰ সৈতেও জড়িত।
AMU-ৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগ DUNE, MINERvA, NuSTEC আৰু অন্যান্য আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বৈজ্ঞানিক মঞ্চৰ সৈতেও সংযুক্ত হৈ আছে। ইয়াৰ পৰা স্পষ্ট হয় যে আলিগড়ত নিউট্ৰিন' পদাৰ্থ বিজ্ঞান কেৱল শ্ৰেণীকোঠাৰ মাজতে আৱদ্ধ নহয়, বৰঞ্চ ইয়াৰ গৱেষণা বিশ্বৰ বৃহৎ বৈজ্ঞানিক পৰীক্ষাসমূহৰ সৈতেও ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত।
প্ৰকৃততে নিউট্ৰিন' ইমান গুৰুত্বপূৰ্ণ কিয়?
সাধাৰণ পঢ়ুৱৈৰ মনত এই প্ৰশ্নটো উদয় হোৱাটো স্বাভাৱিক। নিউট্ৰিন'ক প্ৰায়ে 'ঘোষ্ট পাৰ্টিকেল' বা ভূত-কণা বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ কাৰণ হ'ল এই কণাবোৰে আন পদাৰ্থৰ সৈতে অতি দুৰ্বলভাৱে বিক্ৰিয়া কৰে। প্ৰতিটো মুহূৰ্ততে বৃহৎ পৰিমাণৰ নিউট্ৰিন' পৃথিৱীৰ মাজেৰে পাৰ হৈ গৈ আছে, কিন্তু ইহঁতক ধৰা পেলোৱাটো একেবাৰেই সহজ নহয়।
এইবাবেই আইচকিউবৰ দৰে এক বিশাল মানৱ নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়। দক্ষিণ মেৰুৰ বৰফক এক বিশাল ডিটেক্টৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। হেজাৰ হেজাৰ ছেন্সৰে নিউট্ৰিন'ৰ বিৰল বিক্ৰিয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা পোহৰক ধৰি ৰাখে। এই কণাসমূহৰ জৰিয়তে বিজ্ঞানীসকলে ছুপাৰন'ভা, সক্ৰিয় তাৰকাৰাজ্য আৰু ব্লেক হোলৰ (কৃষ্ণগহ্বৰ) চৌপাশে সংঘটিত হোৱা অতি উচ্চ শক্তিসম্পন্ন পৰিঘটনাসমূহ বুজিব পাৰে। অৰ্থাৎ নিউট্ৰিন'ৱে আমাক সেই ব্ৰহ্মাণ্ডৰ তথ্য দিব পাৰে যাক কেৱল সাধাৰণ পোহৰৰ জৰিয়তে দেখাটো অসম্ভৱ।
AMU-ৰ বাবে এই খবৰটো কিয় বিশেষ?
আলিগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়ত নিউট্ৰিন' পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ এক দীৰ্ঘদিনীয়া গৱেষণা পৰম্পৰা আছে। বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞান বিভাগেও নিউট্ৰিন' পদাৰ্থ বিজ্ঞানক তেওঁলোকৰ প্ৰধান গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰ হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে। বিভাগটোৰ ৱেবছাইটত নিউট্ৰিন' পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ সৈতে জড়িত কেইবাটাও আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতামূলক প্ৰকল্পৰ কথা উল্লেখ আছে।
এনে ক্ষেত্ৰত ফ্ৰান্সিস হেলজেনে নোবেল বঁটা লাভ কৰা আৰু সেই একেই বৈজ্ঞানিক প্ৰকল্পৰ সৈতে AMU-ৰ গৱেষকসকলৰ নাম জড়িত হোৱাটো আলিগড়ৰ বাবে সঁচাকৈয়ে গৌৰৱৰ কথা। ইয়াত এটা কথা বুজাটো প্ৰয়োজন যে নোবেল বঁটা ফ্ৰান্সিস হেলজেনকহে প্ৰদান কৰা হৈছে। AMU-ৰ গৱেষকসকলে নোবেল বঁটা লাভ কৰা নাই, কিন্তু তেওঁলোকৰ সফলতা এইখিনিতেই যে তেওঁলোক সেই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বৈজ্ঞানিক প্ৰকল্প আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত গৱেষণাৰ অংশীদাৰ, যিয়ে নিউট্ৰিন' বিজ্ঞানক এক নতুন উচ্চতালৈ লৈ গৈছে। এই পাৰ্থক্যটোৱেই খবৰটোক সঠিক প্ৰেক্ষাপট প্ৰদান কৰিছে।
ভৱিষ্যতৰ পথ আৰু অধিক প্ৰশস্ত
আইচকিউবৰ কাহিনী ইয়াতেই শেষ হোৱা নাই। বিজ্ঞানীসকলে এতিয়া ইয়াৰ উন্নীতকৰণৰ কামো সম্পূৰ্ণ কৰিছে। নতুন সঁজুলিসমূহৰ উদ্দেশ্য হৈছে কম শক্তিসম্পন্ন নিউট্ৰিন'ক অধিক নিখুঁতভাৱে চিনাক্ত কৰা আৰু তাৰ দিশ নিৰ্ধাৰণ কৰা। ভৱিষ্যতৰ বাবে প্ৰস্তাৱিত 'IceCube Gen2' প্ৰকল্পৰ জৰিয়তে ডিটেক্টৰটোৰ ক্ষমতা আৰু অধিক বৃদ্ধি কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ অৰ্থ একেবাৰে স্পষ্ট- নিউট্ৰিন' জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান এতিয়াও আৰম্ভণিৰ পৰ্যায়তহে আছে আৰু এই কাহিনীত আলিগড়ৰ ভূমিও ভৱিষ্যতে আৰু অধিক প্ৰসাৰিত হোৱাৰ পূৰ্ণ সম্ভাৱনা আছে।
আলিগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Q&A)
* ২০২৬ চনৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটা কোনে লাভ কৰিছে?
-প্ৰফেছৰ ফ্ৰান্সিস হেলজেনে ২০২৬ চনৰ পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটা লাভ কৰিছে। আইচকিউব নিউট্ৰিন' অবজাৰ্ভেটৰীত তেওঁৰ নিৰ্ণায়ক অৱদান আৰু মহাকাশীয় উৎসৰ পৰা অহা উচ্চ শক্তিসম্পন্ন নিউট্ৰিন' আৱিষ্কাৰৰ বাবে তেওঁক এই সন্মানেৰে বিভূষিত কৰা হৈছে।
* IceCube কি?
- ই হৈছে দক্ষিণ মেৰুৰ বৰফত নিৰ্মাণ কৰা এক বিশাল নিউট্ৰিন' ডিটেক্টৰ। ইয়াৰ আকাৰ প্ৰায় এক ঘন কিলোমিটাৰ।
* ইয়াৰ সৈতে AMU-ৰ সম্পৰ্ক কি?
- AMU-ৰ গৱেষকসকলে আইচকিউব ডিপকোৰৰ সৈতে জড়িত নিউট্ৰিন' গৱেষণাত অৱদান আগবঢ়াই আছে। অনুজ কুমাৰ উপাধ্যায় আৰু গোপাল গাৰ্গৰ গৱেষণাপত্ৰত (DOI-ৰ জৰিয়তে) আইচকিউব প্ৰকল্পৰ স্পষ্ট উল্লেখ পোৱা যায়।
* নিউট্ৰিন'ক 'ঘোষ্ট পাৰ্টিকেল' (Ghost Particle) বুলি কিয় কোৱা হয়?
- কিয়নো এই কণাবোৰে আন পদাৰ্থৰ সৈতে অতি কম পৰিমাণে বিক্ৰিয়া কৰে আৰু বৃহৎ সংখ্যাত পৃথিৱীৰ মাজেৰে একেবাৰে বিনা বাধাই সৰকি যাব পাৰে।
* আলিগড়ৰ বাবে এই সফলতাৰ গুৰুত্ব কি?
- ই AMU-ৰ নিউট্ৰিন' পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ গৱেষণা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বৈজ্ঞানিক প্ৰকল্পসমূহৰ সৈতে ইয়াৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণৰ প্ৰসাৰতাক বিশ্বদৰবাৰত তুলি ধৰিছে।
মহাকাশৰ ৰহস্য ফাদিল কৰাৰ এই অন্বেষণত ভাৰতীয় মেধাৰ অৱদান সঁচাকৈয়ে প্ৰেৰণাদায়ক। ফ্ৰান্সিস হেলজেনৰ নোবেল বিজয়ে যিদৰে সমগ্ৰ বিজ্ঞান জগতক উৎসাহিত কৰিছে, একেদৰেই AMU-ৰ গৱেষকসকলৰ অংশগ্ৰহণে প্ৰমাণ কৰিছে যে বিশ্বমানৰ গৱেষণাত ভাৰতীয় বিজ্ঞানীসকলেও সমানেই খোজ মিলাই আগবাঢ়িছে।
.webp "ভাৰতৰ কনছুলেট জেনেৰেলত অনুষ্ঠিত এক অনুষ্ঠানত ৰাষ্ট্ৰদূত লক্ষ্মী মুৰ্দেশ্বৰ পুৰী")
