ছাবিহা ফাতিমা / বেংগালুৰু
দিল্লীৰ এক সৰু গলিৰ মাজেৰে সন্ধিয়া নামি আহিছে। বতাহত ভাহি আহিছে কাৱালিৰ আৱেগিক সুৰ। গোলাপৰ সুবাসৰ সৈতে মিলি পৰিছে জ্বলি থকা ওদৰ সুগন্ধি। ৰঙীন চাদৰৰে সজাই তোলা দোকানবোৰ ম্লান পোহৰত জিলিকি উঠিছে। মানুহে ফুলৰ পাচি কঢ়িয়াই নিছে, আশাবাদী হাতত প্ৰাৰ্থনাৰ স্লিপবোৰ টানকৈ ধৰি ৰাখিছে আৰু কেইজনমান লোকে ডাঠ ৰেজিষ্টাৰ বহী লৈ নাম লিখিবলৈ অপেক্ষা কৰি আছে। এই পৰিচিত দৃশ্যৰ মাজত এজন যুৱ দৰ্শনাৰ্থীয়ে শান্ত কৌতুহলেৰে সকলোবোৰ নিৰীক্ষণ কৰি থিয় দি আছে।
Weekend Longread
এজন মানুহ আগবাঢ়ি আহি তেওঁৰ হাতত এখন ধুনীয়াকৈ গুঁঠা চাদৰ তুলি দি ক'লে, "এইখন দৰগাহত আগবঢ়োৱা। তোমাৰ প্ৰাৰ্থনা সোনকালেই পূৰণ হ'ব।"
কেইখোজমান আগবাঢ়ি যোৱাৰ পিছত আন এটি মাত ভাহি আহিল, "আপোনাৰ নামটো পঞ্জীয়ন কৰক। আপোনাৰ বাবে এক বিশেষ প্ৰাৰ্থনা কৰা হ'ব।" যুৱকজন ৰৈ গ'ল।
সেই মুহূৰ্তত তেওঁৰ হৃদয়ত এটা প্ৰশ্নৰ উদয় হ'ল, যিটো প্ৰশ্ন তেওঁৰ আগতেও অগণন চিন্তাশীল ব্যক্তিৰ মনলৈ আহিছেঃ খানকাহৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য সঁচাকৈয়ে এয়াই আছিল নে?
এইটো কেৱল এখন দৰগাহৰ বাবে সোধা প্ৰশ্ন নহয়। এইটো সমগ্ৰ সভ্যতাৰ বিষয়ে সোধা এক প্ৰশ্ন। আজি যেতিয়া 'খানকাহ' শব্দটো উচ্চাৰণ কৰা হয়, তেতিয়া আমাৰ বহুতেই লগে লগে সেউজীয়া কাপোৰেৰে ঢাকি থোৱা কোনো সাধুৰ সমাধি, বাৰ্ষিক উৰুছ উদযাপন, হৃদয়স্পৰ্শী কাৱালি আৰু দৰ্শনাৰ্থীৰ ভিৰৰ ছবিখন মনলৈ আনে। অথচ খানকাহৰ প্ৰকৃত পৰিচয় এই ছবিবোৰতকৈ বহু গুণে মহান আছিল।
খানকাহ কেতিয়াও কেৱল এজন সাধুৰ জিৰণি লোৱা স্থান নাছিল। এইটো সেইজন সাধুৰ জীৱনকালতে প্ৰতিষ্ঠা কৰা এক অনুষ্ঠান আছিল, য'ত কেৱল আশ্ৰয় প্ৰদান কৰাই নহয়, মানুহ গঢ় দিয়া হৈছিল। তাত উপাসনা নিশ্চয়কৈ হৈছিল, কিন্তু কেৱল উপাসনা কৰাই ইয়াৰ একমাত্ৰ উদ্দেশ্য নাছিল। ইয়াৰ বৃহত্তৰ লক্ষ্য আছিল চৰিত্ৰ গঢ় দিয়া, আত্মাক শুদ্ধ কৰা আৰু মানুহক কেনেকৈ এজন উন্নত মানৱ হ'ব পাৰি তাৰ শিক্ষা দিয়া। হয়তো সেইবাবেই ইছলামৰ প্ৰাৰম্ভিক দিনবোৰত আমি কোনো বিশাল খানকাহৰ অট্টালিকা দেখা নাপাওঁ, কিন্তু ইয়াৰ প্ৰকৃত আত্মাৰ সন্ধান পাওঁ।
মদিনাৰ মছজিদ-এ-নৱৱীৰ কাষৰ 'আছহাব-এ-ছুফ্ফা' নামৰ সাধাৰণ বেদীটোৰ ফালেই চাওক। সেই সংগীসকলৰ কোনো ধন-সম্পত্তি, মাটি-বাৰী বা পাৰ্থিৱ জীৱনৰ কোনো সুখ-স্বাচ্ছন্দ্য নাছিল। তথাপি তেওঁলোকে নিজৰ বুকুত জ্ঞান, আন্তৰিকতা, নিঃস্বাৰ্থতা আৰু ভগৱান তথা মহম্মদৰ সৈতে এক অটল বান্ধোনৰ দৰে এক অমূল্য সম্পদ কঢ়িয়াই ফুৰিছিল। সেই সৰল আৰম্ভণিৰ পৰাই এক পৰম্পৰাৰ জন্ম হৈছিল যি পিছলৈ মুছলমান বিশ্বৰ মহান খানকাহসমূহলৈ বিকশিত হৈছিল। ইছলামিক আধ্যাত্মিকতা কেতিয়াও বাহ্যিক আড়ম্বৰৰ ওপৰত নিৰ্মিত হোৱা নাছিল।
প্ৰতিনিধিত্বমুলক ফটো
খলিফা ওমৰ ইবন আল-খাত্তাবৰ জীৱন ইয়াৰ এক চিৰন্তন উদাহৰণ। জীৱনৰ অন্তিম মুহূৰ্তত যেতিয়া তেওঁ মাৰাত্মকভাৱে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ শুই আছিল, তেতিয়া তেওঁৰ পুত্ৰই তেওঁক এখন নতুন বগা কাফনত সমাধিস্থ কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। প্ৰবাদ আছে যে ওমৰ (ৰাঃ) য়ে নম্ৰতাৰে সেই প্ৰস্তাৱ প্ৰত্যাখ্যান কৰি কৈছিল যে জীৱিতসকলতকৈ মৃতসকলৰ নতুন কাপোৰৰ কোনো বেছি প্ৰয়োজন নাই আৰু তেওঁৰ পুৰণি কাপোৰযোৰেই যথেষ্ট হ'ব।
এয়া কেৱল ব্যক্তিগত সৰলতাৰ নিদৰ্শন নাছিল। ই এক দৰ্শনক প্ৰতিফলিত কৰিছিল, যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পৰৱৰ্তী সময়ত খানকাহ থিয় দিছিল। এনে এক দৰ্শন যিয়ে সাজ-পাৰতকৈ চৰিত্ৰক, বাহ্যিক ৰূপতকৈ নম্ৰতাক আৰু অট্টালিকাতকৈ তাৰ ভিতৰত থকা আত্মাক অধিক গুৰুত্ব দিছিল।
ইছলামিক কেলেণ্ডাৰৰ চতুৰ্থ শতিকালৈ, খুৰাছান, পাৰস্য আৰু মধ্য এছিয়াৰ চাৰিওফালে আধ্যাত্মিক অন্বেষণকাৰীসকলৰ সম্প্ৰদায় গঢ় লৈ উঠিছিল। তপস্বী, পণ্ডিত আৰু ভ্ৰমণকাৰী দৰৱেশসকলে একেখন চালিৰ তলত বাস কৰিছিল। তেওঁলোকে একেলগে প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল, কোৰান পাঠ কৰিছিল, ঈশ্বৰক স্মৰণ কৰিছিল, ভাগৰুৱা ভ্ৰমণকাৰীসকলক আদৰণি জনাইছিল আৰু অহংকাৰৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিছিল। এই সৰল কেন্দ্ৰবোৰ লাহে লাহে খানকাহ হিচাপে পৰিচিত হ'ল।
পাৰ্চী শব্দটোৱে 'খানাহ' (ঘৰ) আৰু 'গাহ' (স্থান) শব্দ দুটা সংযোগ কৰিছে, কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ কেৱল "এটা ঘৰ"তকৈ বহু বেছি আছিল। ই এনে এখন ঘৰক বৰ্ণনা কৰিছিল য'ত মানুহৰ জীৱন সলনি হৈছিল। এতিয়া আপুনি অলপ সময়ৰ বাবে চকু দুটা বন্ধ কৰক আৰু কল্পনা কৰক যে আঠশ বছৰৰ আগতে আপুনি এখন খানকাহৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰিছে।
পুৱাৰ নামাজ মাত্ৰ শেষ হৈছে। চোতালখন শান্ত হৈ আছে। আন্ধাৰৰ ম্লান পোহৰত এতিয়াও কেইটামান তেলৰ চাকি জ্বলি আছে। এচুকত, যুৱ ছাত্ৰসকলে লাহে লাহে কোৰান পাঠ কৰি আছে। আন এটা চুকত, এজন বৃদ্ধ দৰৱেশ নিৰৱ ধ্যানত নিমগ্ন হৈ আছে। পাকঘৰৰ পৰা সতেজ ৰুটিৰ সুস্বাদু গোন্ধ ভাহি আহিছে।
প্ৰৱেশদ্বাৰত, এজন ভাগৰুৱা ভ্ৰমণকাৰীয়ে ধূলিয়ৰি জোতাযোৰ সোলোকাই থৈছে। কোনেও তেওঁক সোধা নাই যে তেওঁ ক'ৰ পৰা আহিছে। কোনেও তেওঁৰ ধৰ্ম, ভাষা বা সামাজিক মৰ্যাদাৰ বিষয়ে সোধা নাই। কোনোবাই মাথোঁ হাঁহি মাৰি কৈছে, "স্বাগতম। প্ৰথমে আহক, আহাৰ গ্ৰহণ কৰকহি।" এয়াই আছিল এখন খানকাহ।
যদি আমি আজিৰ ভাষাত ইয়াক বৰ্ণনা কৰিবলগীয়া হয়, তেন্তে আমি ইয়াক একেলগে বহুত কিবাকিবি বুলিব পাৰোঁঃ এক আধ্যাত্মিক আশ্ৰয়স্থলী, এখন বিদ্যালয়, এখন ৰাজহুৱা পাকঘৰ, এটা অতিথিশালা, এটা পুথিভঁৰাল, এটা পৰামৰ্শ কেন্দ্ৰ, আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ'ল, ই এনে এখন ঠাই আছিল য'ত হৃদয়ৰ ৰোগ- গৌৰৱ, ঈৰ্ষা, লোভ আৰু স্বাৰ্থপৰতাৰ ধৈৰ্যৰে চিকিৎসা কৰা হৈছিল।
এজন মুৰ্শ্বিদ বা আধ্যাত্মিক গুৰুৱে কেৱল তেওঁৰ শিষ্যসকলক প্ৰাৰ্থনা বা জিকিৰৰ কাম দিয়া নাছিল। তেওঁ শিষ্যসকলৰ চৰিত্ৰ গঢ় দিছিল।
যদি এজন ধনী ব্যক্তি অহংকাৰেৰে ভৰি আহিছিল, তেন্তে তেওঁক সামূহিক ভোজত দৰিদ্ৰসকলৰ কাষত বহিবলৈ কোৱা হৈছিল। যদি এজন পণ্ডিত নিজৰ জ্ঞানৰ প্ৰতি অহংকাৰী হৈ পৰিছিল, তেন্তে তেওঁক হয়তো আন সকলোৰে বাবে ৰুটি বনাবলৈ পাকঘৰলৈ পঠিওৱা হৈছিল। খানকাহৰ আটাইতকৈ প্ৰথম পাঠটো আছিল একেবাৰে সৰলঃ ঈশ্বৰৰ আগত সকলো মানুহ সমান।
যেতিয়া মহান ছুফি সন্তসকল ভাৰতীয় উপমহাদেশলৈ আহিছিল, তেওঁলোকে কেৱল এটা নতুন ধৰ্মৰ প্ৰচাৰক হিচাপেই অহা নাছিল। তেওঁলোকে সভ্যতাৰ নিৰ্মাতা হিচাপে পদাৰ্পণ কৰিছিল।
লাহোৰৰ দাতা গঞ্জ বখছ, আজমেৰৰ খাজা মইনুদ্দিন চিষ্টি, দিল্লীৰ নিজামুদ্দিন আউলিয়া, মুলতানৰ বাহাউদ্দিন জাকাৰিয়া আৰু গুলবৰ্গাৰ বান্দা নৱাজ গেছু দৰাজে এনে কিছুমান খানকাহ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল যাৰ দুৱাৰ ধৰ্ম, জাতি, ভাষা বা সামাজিক মৰ্যাদা নিৰ্বিশেষে সকলোৰে বাবে মুকলি আছিল। এই প্ৰতিষ্ঠানবোৰে কেৱল ইছলাম প্ৰসাৰ কৰাতকৈ বহু বেছি কাম কৰিছিল।
তেওঁলোকে উপমহাদেশখনৰ উমৈহতীয়া সংস্কৃতিক গঢ় দিয়াত সহায় কৰিছিল। এইবোৰ এনে স্থানত পৰিণত হৈছিল য'ত পাৰ্চী ভাষাৰ সৈতে স্থানীয় ভাষাসমূহৰ মিলন ঘটিছিল, য'ত সাহিত্যৰ বিকাশ হৈছিল, য'ত সংগীতে নতুন আধ্যাত্মিক প্ৰকাশ লাভ কৰিছিল আৰু য'ত আমিৰ খশ্ৰুৰ দৰে কবিয়ে তেওঁৰ মুৰশ্বিদৰ নিৰ্দেশনাত ভক্তিক চিৰন্তন শিল্পলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল।
প্ৰতিনিধিত্বমুলক ফটো
হয়তো এই কথা কোৱাটো অতিৰঞ্জিত নহ'ব যে মাদ্ৰাছাই য'ত পণ্ডিতৰ জন্ম দিছিল, খানকাহে মানৱৰ জন্ম দিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
তথাপি ইতিহাস কেতিয়াও স্থিৰ হৈ নাথাকে। প্ৰতিটো জীৱন্ত পৰম্পৰা এদিন নহয় এদিন পৰীক্ষাৰ সন্মুখীন হয়।
যেতিয়া মহান ছুফি গুৰুসকল এই পৃথিৱীৰ পৰা বিদায় ল'লে, তেওঁলোকৰ জিৰণি লোৱা ঠাইবোৰ স্বাভাৱিকতেই প্ৰেম আৰু স্মৃতিৰ স্থানলৈ পৰিণত হ'ল। মানুহ তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ ঘূৰি আহিছিল নতুন শিক্ষা বিচাৰি নহয়, বৰং তেওঁলোকে যাপন কৰা জীৱনক সুঁৱৰিবলৈ, প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ আৰু তেওঁলোকে প্ৰতিনিধিত্ব কৰা মূল্যবোধবোৰৰ সৈতে পুনৰ সংযোগ স্থাপন কৰিবলৈ। এইটো আছিল এক স্বাভাৱিক ক্ৰমবিকাশ।
লাহে লাহে, খানকাহ দৰগাহৰ সৈতে জড়িত হৈ পৰিল, যিটো আছিল এজন সাধুৰ সমাধিৰ চাৰিওফালে নিৰ্মিত পৱিত্ৰ স্থান। প্ৰথমতে দুয়োটাৰ মাজত কোনো বিৰোধ নাছিল। খানকাহ আছিল জীৱিত গুৰুৰ বিদ্যালয়; আনহাতে দৰগাহ আছিল সেই স্থান য'ত মানুহে তেওঁৰ আদৰ্শক স্মৰণ কৰিছিল।
কিন্তু শতিকা পাৰ হোৱাৰ লগে লগে কিছুমান ঠাইত ইয়াৰ উদ্দেশ্য সলনি হ'বলৈ ধৰিলে। য'ত এদিন কোনো ধৰণৰ পাৰ্থক্য নোহোৱাকৈ সকলোৰে বাবে লংগৰৰ ডাঙৰ ডাঙৰ চৰু উতলিছিল, তাত লাহে লাহে বৰঙণিৰ হিচাপ ৰখাটো বেছি গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰিল। য'ত মুৰশ্বিদসকলে তেওঁলোকৰ শিষ্যসকলক অহংকাৰ ত্যাগ কৰিবলৈ শিকাইছিল, তাত কেতিয়াবা কেতিয়াবা ব্যক্তিপূজা গঢ়ি উঠিল। আনুষ্ঠানিক চাদৰ, ফুল, পৱিত্ৰ সূতা, ৰেজিষ্টাৰ বহী— যিবোৰ প্ৰতীক হয়তো এদিন ভক্তিৰ প্ৰকাশ আছিল, সেইবোৰ লাহে লাহে কিছুমান নিৰ্দিষ্ট দৰগাহত বিশ্বাসৰ ওপৰত গঢ়ি উঠা এক সুসংগঠিত অৰ্থনীতিৰ অংশ হৈ পৰিল। অৱশ্যে, ইয়াত এটা পাৰ্থক্য বুজি পোৱাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
এইটো প্ৰতিখন খানকাহ বা প্ৰতিখন দৰগাহৰ কাহিনী নহয়। আজিও বহুতে অসাধাৰণ আন্তৰিকতাৰে তেওঁলোকৰ মূল আত্মা সংৰক্ষণ কৰি আহিছে। মাত্ৰ কেইটামানৰ বিফলতাৰ দ্বাৰা প্ৰতিটো আধ্যাত্মিক প্ৰতিষ্ঠানক বিচাৰ কৰাটো স্বয়ং ইতিহাসৰ প্ৰতিয়েই অন্যায় হ'ব।
চুনাৰৰ প্ৰাচীন চহৰখনত আজিও এক পুৰণি কাহিনী গভীৰ শ্ৰদ্ধাৰে বৰ্ণনা কৰা হয়। মানুহে কয় যে মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰৰ ৰাজত্বকালত বাবা কাছিম শ্বাহ সুলেমানীৰ আধ্যাত্মিক প্ৰভাৱ ইমানেই বৃদ্ধি পাইছিল যে ই ৰাজদৰবাৰকো বিচলিত কৰি তুলিছিল। সম্ৰাটে ভয় কৰিছিল যে এনে নৈতিক কৰ্তৃত্বই এদিন ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ লাভ কৰিব পাৰে।
স্থানীয় প্ৰবাদ অনুসৰি, বাবা কাছিম শ্বাহক গ্ৰেপ্তাৰ কৰি চুনাৰৰ শক্তিশালী দুৰ্গৰ ভিতৰত বন্দী কৰি ৰখা হৈছিল। তেওঁৰ হাত-ভৰিত গধুৰ লোহাৰ শিকলি লগাই দিয়া হৈছিল আৰু দিন-ৰাতি পহৰাদাৰে পহৰা দিছিল।
তথাপি কাহিনীটোৱে এক আশ্চৰ্যজনক মোৰ লয়। চুনাৰৰ বয়োজ্যেষ্ঠসকলে কয় যে যেতিয়াই আজানৰ মাত বতাহত ভাহি আহিছিল, তেতিয়াই সেই শিকলিবোৰ ৰহস্যজনকভাৱে খোল খাই গৈছিল। বাবা কাছিম শ্বাহে শান্তভাৱে কাৰাগাৰৰ পৰা ওলাই আহি সম্পূৰ্ণ প্রশান্তিৰে প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল আৰু তাৰ পিছত পুনৰ তেওঁৰ কোঠালৈ উভতি গৈছিল। তেওঁৰ প্ৰাৰ্থনা শেষ হোৱাৰ লগে লগে শিকলিবোৰে আকৌ তেওঁক মেৰিয়াই ধৰিছিল, যেন একোৱেই হোৱা নাছিল। এই আচৰিত ঘটনাৰ খবৰ অৱশেষত সম্ৰাট জাহাংগীৰৰ কাণত পৰিলগৈ।
কৌতূহলী হৈ আৰু হয়তো অলপ অনুতপ্ত হৈ সম্ৰাট নিজেই ঘটনাটো চাবলৈ আহিল। প্ৰবাদ আছে যে তেওঁ নিজ চকুৰে সেই অলৌকিক দৃশ্য দেখাৰ পিছত সম্ৰাটে নিজৰ কামৰ বাবে অনুতাপ কৰিলে, সাধুজনক ক্ষমা খুজিলে আৰু এখন খানকাহ প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ তেওঁক মাটি প্ৰদান কৰিলে। ঐতিহাসিক প্ৰমাণৰ দ্বাৰা এই বৰ্ণনাৰ প্ৰতিটো সবিশেষ প্ৰমাণ কৰিব পৰা যাব নে নাই, সেয়া এতিয়াও পণ্ডিতসকলৰ বাবে এক তৰ্কৰ বিষয়।
তথাপি এই কাহিনীটো শতিকাজুৰি বৰ্তি আছে, কাৰণ ই যিটো অলৌকিকতা বৰ্ণনা কৰিছে তাতকৈ ই প্ৰকাশ কৰিব বিচৰা সত্যটোহে বেছি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
ইয়াৰ বাৰ্তা চিৰন্তনঃ ৰাজনৈতিক ক্ষমতাই সঘনাই নৈতিক কৰ্তৃত্বক ভয় কৰি আহিছে, কিন্তু পলমকৈ হ'লেও ই তাৰ আগত মূৰ দোৱাবলৈ বাধ্য হৈছে।
প্ৰতিনিধিত্বমুলক ফটো
দক্ষিণ এছিয়াৰ খানকাহসমূহৰ ইতিহাস এনে কাহিনীবোৰেৰে ভৰি আছে। কিছুমান বুৰঞ্জীবিদৰ দ্বাৰা দৃঢ়ভাৱে প্ৰমাণিত; আন কিছুমান সাধাৰণ মানুহৰ সামূহিক স্মৃতিৰ মাজত জীয়াই আছে। ইয়াৰ উৎস যিয়েই নহওক কিয়, সেইবোৰে একেটা বাস্তৱৰ ফালেই আঙুলিয়াই দিয়েঃ খানকাহ কেতিয়াও কেৱল উপাসনাৰ স্থান নাছিল। ই আছিল সমাজৰ হৃদস্পন্দন।
আজি গুলবৰ্গা, আজমেৰ, দিল্লী, কলয়াৰ বা খুলদাবাদৰ খানকাহ আৰু দৰগাহসমূহলৈ গ'লে আপুনি একেলগে চলি থকা দুখন একেবাৰে বেলেগ পৃথিৱীৰ সন্মুখীন হ'ব। ইয়াৰে এখন পৃথিৱী শতিকা পুৰণি পৰম্পৰাৰ অংশ।
লংগৰে আজিও ভোকাতুৰক অন্ন যোগায়। ভ্ৰমণকাৰীসকলে আজিও আশ্ৰয় পায়। কোৰানৰ তিলাৱত আজিও কৰা হয়। বহু মানুহে আজিও বাহ্যিক আড়ম্বৰৰ পৰিৱৰ্তে শান্তিৰ সন্ধানত তালৈ আহে। আনখন পৃথিৱী আধুনিক যুগৰ।
পৰ্যটন, বাণিজ্য, ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ, ছ’চিয়েল মিডিয়া আৰু ধৰ্মৰ অৰ্থনীতিয়ে কিছুমান পৱিত্ৰ স্থানৰ পৰিৱেশ সলনি কৰি পেলাইছে। তাত আগতকৈ ভিৰ বেছি। ধৰ্মীয় ভক্তি আৰু ব্যৱসায়িক উদ্যোগ প্ৰায়ে একেলগে থিয় দিছে। কেৱল এখন ছবিয়ে সমগ্ৰ কাহিনীটো কেতিয়াও বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰে। দুয়োটাকে নেদেখাকৈ আমি অতীত বা বৰ্তমানৰ কোনো এটাকেই বুজিব নোৱাৰোঁ।
সেয়েহে হয়তো প্ৰকৃত প্ৰশ্নটো এয়া নহয় যে খানকাহবোৰ সলনি হৈছে নেকি। প্ৰকৃত প্ৰশ্নটো হ'ল আমি সেইবোৰৰ প্ৰকৃত আত্মা সংৰক্ষণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছোঁ নে নাই। খানকাহ কেতিয়াও ইটা, গম্বুজ বা চোতালৰ দ্বাৰা সংজ্ঞায়িত হোৱা নাছিল। ই আছিল এক মনোভাৱ। এক সভ্যতা।
সমাজৰ এনে এক দৃষ্টিভংগী য'ত এজন ব্যক্তিৰ মূল্য ধন, বংশ, সাজ-পাৰ বা খ্যাতিৰে নহয়, বৰং নম্ৰতা, মমতা আৰু চৰিত্ৰৰ দ্বাৰা জোখা হৈছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য কেৱল ধৰ্মীয় পণ্ডিত সৃষ্টি কৰাই নাছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল সৎ মানৱ গঢ়ি তোলা।
এজন মুৰ্শ্বিদে কিতাপ পঢ়োৱাৰ আগতে চৰিত্ৰৰ শিক্ষা দিছিল। তেওঁৰ শিষ্যসকলে শিকিছিল যে নম্ৰতাবিহীন জ্ঞান এক বোজালৈ পৰিণত হয়; সেৱা অবিহনে উপাসনা আধৰুৱা হৈ ৰয়; আৰু যি আধ্যাত্মিকতাই মানুহক মানৱতাৰ পৰা আঁতৰাই নিয়ে, সেই আধ্যাত্মিকতাই নিজৰ আত্মাক হেৰুৱাই পেলাইছে।
তথাপি সময়ে এই প্ৰতিষ্ঠানটোৰো ৰূপ সলনি কৰিছে। বহু খানকাহ আজিও শিক্ষা, দান-বৰঙণি আৰু আধ্যাত্মিক পথ-প্ৰদৰ্শনৰ সজীৱ কেন্দ্ৰ হৈ আছে।
কিন্তু আন কিছুমানে লাহে লাহে এক বেলেগ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে। তেওঁলোকৰ আধ্যাত্মিক প্ৰভাৱ এতিয়া সামাজিক প্ৰভাৱলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে। তেওঁলোকৰ সামাজিক প্ৰভাৱ ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱত পৰিণত হৈছে।
দক্ষিণ এছিয়াত নিৰ্বাচনৰ সময়ত ৰাজনীতিবিদসকলে প্ৰায়ে বিখ্যাত আধ্যাত্মিক গুৰুসকলক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ যায়। তেওঁলোকে কেৱল আশীৰ্বাদ বিচাৰিয়েই নাহে। তেওঁলোকে এই কথাও উপলব্ধি কৰে যে এজন সন্মানীয় মুৰ্শ্বিদৰ সমৰ্থন বা সদিচ্ছাই হাজাৰ হাজাৰ নিষ্ঠাৱান অনুগামীক প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে। এই অৰ্থত, কিছুমান খানকাহ নৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ কেন্দ্ৰৰ পৰা ৰাজনৈতিক ভাগ্য গঢ় দিব পৰা প্ৰতিষ্ঠানলৈ বিকশিত হৈছে।
এই বাস্তৱক বৰ্ণনা কৰাৰ অৰ্থ প্ৰতিষ্ঠানটোক তুচ্ছজ্ঞান কৰা নহয়। ই কেৱল এই কথা স্বীকাৰ কৰা যে প্ৰতিটো স্থায়ী প্ৰতিষ্ঠানেই অৱশেষত ক্ষমতাৰ সৈতে জড়িত হৈ পৰে। আৰু ইতিহাস সাক্ষী আছে, ক্ষমতাই সদায় নিজৰ চাপ এৰি যায়।
প্ৰাৰ্থনাৰ সংখ্যা বৃদ্ধি কৰাই কেতিয়াও ইবাদতৰ একমাত্ৰ উদ্দেশ্য নাছিল, ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল হৃদয়খনক কোমল কৰা। লংগৰ কেৱল ভোকাতুৰক খুৱাবলৈ নাছিল, বৰং আমাক এই কথা সোঁৱৰাই দিবলৈ আছিল যে য'ত ভেদাভেদ শেষ হয়, তাৰ পৰাই মৰ্যাদা আৰম্ভ হয়।
হয়তো সেইবাবেই, ক্ৰমবৰ্ধমানভাৱে সংযুক্ত হৈও গভীৰভাৱে বিভক্ত হৈ পৰা এই পৃথিৱীখনত আমাক আজিয়েই খানকাহৰ সেই আত্মাৰ আটাইতকৈ বেছি প্ৰয়োজন হৈছে- কোনো অট্টালিকা হিচাপে নহয়, বৰং এক আদৰ্শ হিচাপে। এনে এখন ঠাই য'ত জ্ঞানৰ সৈতে নম্ৰতা, বিশ্বাসৰ সৈতে মমতা আৰু সেৱাৰ সৈতে আন্তৰিকতাৰ মিলন ঘটিব পাৰে।
প্ৰকৃত ক্ষতি এয়া নহয় যে সময়ৰ লগে লগে বহুতো খানকাহ সলনি হৈ গৈছে। প্ৰকৃত ক্ষতিটো হ'ল, ইয়াৰ দেৱালবোৰ সংৰক্ষণ কৰিবলৈ গৈ আমি প্ৰায়ে সেই মূল্যবোধবোৰ পাহৰি পেলাইছোঁ যিবোৰ গঢ় দিবলৈ এইবোৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য কেতিয়াও অনুগামী সৃষ্টি কৰা নাছিল, বৰং চিন্তাশীল, মৰমীয়াল মানৱ সৃষ্টি কৰাহে আছিল।
সেইবাবেই খানকাহৰ ঐতিহ্যই ৰাজ্য আৰু সাম্ৰাজ্যৰো পতন দেখিছে। সাম্ৰাজ্য ম্লান পৰি গ'ল, শাসকসকল পাহৰণিৰ গৰ্ভত সোমাই পৰিল, কিন্তু ইয়াৰ নীৰৱ শিক্ষাবোৰ আজিও জীয়াই থাকিল: কোনো প্ৰশ্ন নকৰাকৈ আদৰণি জনোৱা, কোনো প্ৰত্যাশা নকৰাকৈ সেৱা কৰা, আৰু ক্ষমতা নিবিচৰাকৈ নেতৃত্ব দিয়া।
হয়তো খানকাহ কেতিয়াও কেৱল এখন ঠাই নাছিল। ই আছিল আৰু আজিও হৈ আছে, প্ৰকৃত মানৱ হোৱাৰ এক যাত্ৰা।
