মৌলানা আবুল কালাম আজাদে এবাৰ তেওঁ উত্তৰাধিকাৰী সূত্ৰে পোৱা ইছলামৰ সেই ৰূপটোৰ বিষয়ে গভীৰভাৱে চিন্তা কৰিছিল। তেওঁ ইয়াক গভীৰভাৱে বুজিব বিচাৰি প্ৰায় ১৭ মাহ ধৰি ধৰ্মৰ পৰা আঁতৰি আছিল। আত্মনিৰীক্ষণৰ এই সময়ছোৱাত তেওঁ ইছলামৰ এক নতুন ব্যাখ্যা গঢ়ি তুলিছিল, যিয়ে সমালোচনাত্মক চিন্তাধাৰা আৰু সচেতন ব্যক্তিগত প্ৰতিশ্ৰুতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।
এই তথ্য ইতিহাসবিদ এছ ইৰফান হাবিবে আৱাজ-দ্য ভইচ'ৰ বিশেষ প'ডকাষ্ট 'দীন ঔৰ দুনিয়া'ত ছাকিব ছেলিমৰ সৈতে হোৱা বাৰ্তালাপত প্ৰকাশ কৰিছে। অধ্যাপক হাবিবৰ মতে, মৌলানা আজাদে বিশ্বাস কৰিছিল যে, ধৰ্মই মানুহৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰা উচিত নহয়, বৰং মানুহে সমালোচনামূলক আৰু স্বতন্ত্ৰভাৱে চিন্তা কৰাৰ ক্ষমতা বজাই ৰাখিব লাগিব। তেওঁৰ মতে, ধৰ্মই আধ্যাত্মিকতা আৰু ব্যৱহাৰিক জীৱন দুয়োটাকে সামৰি লৈছিল।
মৌলানা আজাদে বিশ্বাস কৰিছিল যে, কোৰাণ হৈছে নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক পথ প্ৰদৰ্শক, যিয়ে জ্ঞান আৰু নৈতিক জীৱন যাপনৰ পথ আলোকিত কৰে, কিন্তু ই কোনো বৈজ্ঞানিক গ্ৰন্থ নহয়। এই সন্দৰ্ভত তেওঁ ছাৰ চৈয়দ আহমেদ খানৰ মতামত সমৰ্থন কৰি বিজ্ঞানক মুক্তভাৱে অধ্যয়ন কৰিব লাগে বুলি মত পোষণ কৰে।
অধ্যাপক হাবিবে লগতে উল্লেখ কৰে যে, মৌলানা আবুল কালাম আজাদ কেৱল এগৰাকী ধৰ্মীয় ব্যক্তিয়েই নহয়, তেওঁ এগৰাকী গভীৰ চিন্তাবিদ, শৈক্ষিক, আৰু জাতীয়তাবাদী নেতাও আছিল। তেওঁৰ পিতৃ মৌলানা খাইৰুদ্দিন আৰব বিশ্বত শিক্ষিত এজন বিশিষ্ট পণ্ডিত আছিল। আজাদে তেওঁৰ প্ৰাৰম্ভিক শিক্ষা ঘৰতে লাভ কৰিছিল, তেওঁ আনুষ্ঠানিক বিদ্যালয় বা বিশ্ববিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰা নাছিল। ইয়াৰ ফলত তেওঁৰ অধ্যয়ন আৰু প্ৰতিফলনৰ জীৱনজোৰা অভ্যাস গঢ়ি তোলা এজন স্ব-নিৰ্মিত বুদ্ধিজীৱী হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছিল।
শৈশৱৰে পৰা মৌলানা আজাদে ধৰ্মৰ সমালোচনাত্মক বিশ্লেষণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। যদিও তেওঁ কিছু সময়ৰ বাবে ধৰ্মৰ পৰা আঁতৰি আছিল, তথাপিও অৱশেষত তেওঁ পৰিৱৰ্তিত দৃষ্টিভংগীৰে ধৰ্মৰ দিশত ঘূৰি আহিছিল। তেওঁৰ মতে ধৰ্মই ব্যক্তিক কোনো সীমাৰ ভিতৰত বান্ধি ৰাখিব নালাগে, বৰঞ্চ বুজাবুজি আৰু কৌতুহলৰ পোষকতা কৰিব লাগে। তেওঁৰ মতে, কেৱল ধৰ্মীয় গ্ৰন্থ মুখস্থ কৰাটোৱেই যথেষ্ট নাছিল; প্ৰকৃত পাণ্ডিতত্ব নিহিত হৈ আছিল সেইবোৰক গভীৰভাৱে বুজি পোৱাত। তেওঁ সাধাৰণ মুছলমানসকলক কোৰাণ ইয়াৰ অৰ্থ বুজি পঢ়িবলৈ আহ্বান জনায়, যদিও কোৰাণ আৰবী ভাষাত অধ্যয়ন লিখা আছে।
ইতিহাসবিদ এছ ইৰফান হাবিব
মৌলানা আজাদৰ লালন-পালনেও তেওঁৰ ভাৰসাম্যপূৰ্ণ বিশ্বদৃষ্টিভংগী গঢ় দিয়াত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল। তেওঁৰ পিতৃয়ে ৱাহাবী মতাদৰ্শৰ কঠোৰ বিৰোধী কৰিছিল আৰু পুত্ৰৰ শিক্ষা এনে মতাদৰ্শগত প্ৰভাৱৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত শিক্ষকৰ তত্বাৱধানত হোৱাটো সুনিশ্চিত কৰিছিল। এই সতৰ্ক নিৰ্দেশনাই আজাদৰ বিস্তৃত আৰু সৰ্বাংগীন দৃষ্টিভংগীত যথেষ্ট অৰিহণা আগবঢ়াইছিল।
তেওঁ ধাৰাবাহিকভাৱে গুৰুত্ব দিছিল যে, ধৰ্মৰ ভূমিকা বৈজ্ঞানিক ব্যাখ্যা নহয়, নৈতিক পথ প্ৰদৰ্শন কৰাহে। ছাৰ চৈয়দ আহমেদ খানৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত হৈ তেওঁ আধুনিক শিক্ষা আৰু বৈজ্ঞানিক জ্ঞানৰ গুৰুত্বৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। আজাদৰ বাবে জ্ঞানৰ সন্ধান কৰাটো এটা মৌলিক কৰ্তব্য আছিল যদিও ইয়াৰ বাবে তেওঁ পৃথিৱীৰ দূৰ-দূৰণিলৈ যাত্ৰা কৰিবলগীয়া হৈছিল।
তাৎপৰ্যপূৰ্ণভাৱে মৌলানা আজাদৰ অৱদান ভাৰতৰ প্ৰথম শিক্ষামন্ত্ৰী হিচাপে তেওঁৰ ভূমিকাৰ বহু ওপৰলৈকে বিস্তৃত আছিল। সেই সময়ত তেওঁ শিক্ষা, সংস্কৃতি আৰু বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰসমূহ ফলপ্ৰসূভাৱে তদাৰক কৰিছিল, এইবোৰক পৃথক মন্ত্ৰালয়ত পৃথক কৰাৰ আগতে। যেতিয়া তেওঁ কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰিছিল, তেতিয়া তেওঁৰ এটা ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান আছিল বৈষম্যৰ সৈতে মোকাবিলা কৰা, কেৱল শিক্ষাৰ সুবিধাৰ ক্ষেত্ৰতে নহয়, বহল সামাজিক গাঁথনিৰ ক্ষেত্ৰতো।
তেওঁ এনে এখন ৰাষ্ট্ৰ উত্তৰাধিকাৰী সূত্ৰে লাভ কৰিছিল, য’ত প্ৰায় ৮৫ শতাংশ জনসংখ্যা নিৰক্ষৰ আছিল, আৰু শিক্ষাৰ বাজেট আছিল মাত্ৰ ₹১ লাখ। এই সীমাবদ্ধতাৰ মাজতো সংবিধানসভাৰ ভিতৰত আৰু বাহিৰত আজাদে ধাৰাবাহিকভাৱে পৰামৰ্শ দিছিল যে, ৰাষ্ট্ৰীয় বাজেটৰ কমেও ১০ শতাংশ শিক্ষাৰ বাবে আবণ্টন দিয়া উচিত। তেওঁৰ সপোন আছিল ঐতিহাসিকভাৱে প্ৰান্তীয় সম্প্ৰদায়সমূহক শিক্ষাৰ মূলসুঁতিলৈ অনা।
ছাকিব ছেলিমৰ সৈতে ইতিহাসবিদ এছ ইৰফান হাবিব
মৌলানা আজাদৰ বাৰ্তাৰ মূল বিষয় আছিল ভাৰসাম্যৰ গুৰুত্ব। তেওঁৰ মতে, ধৰ্ম আৰু সংসাৰিক জীৱন ইটোৱে সিটোৰ লগত মিলাপ্ৰীতিৰে সহাৱস্থান কৰিব লাগে। তেওঁ যুক্তি দিছিল যে, ধৰ্মই জীৱনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশবোৰ যেনে শিক্ষা, কৰ্মসংস্থাপন আৰু সামাজিক সংহতি আদিক ছাঁ দিয়া উচিত নহয়, বৰঞ্চ ব্যক্তিসকলে আধ্যাত্মিক আৰু সাংসাৰিক সাধনাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা উচিত।
.webp)
