সেই ধাৰণাটোৱেই ১৯৪৭ চনৰ দেশ বিভাজন আৰু মুছলমানসকলৰ মাতৃভূমি হিচাপে পাকিস্তান সৃষ্টিৰ মূল কাৰণ আছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে, ভাৰতে 'দ্বি-ৰাষ্ট্ৰ তত্ত্ব'ক অস্বীকাৰ কৰি এখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ প্ৰজাতন্ত্ৰ হিচাপে থকাৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল— যিখন একাধিক ধৰ্ম, ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ বাসস্থান। নিৰাশাবাদীসকলৰ বিভিন্ন আশংকাৰ পিছতো, ভাৰতে একাধিক ধৰ্ম, মতবাদ, সংস্কৃতি আৰু ভাষাৰ দেশ হিচাপে সফলতাৰে বিকাশ লাভ কৰিছে।
১৯৭১ চনৰ ঘটনাৱলীয়ে পাকিস্তান সৃষ্টিৰ আঁৰৰ মূল যুক্তিটোকেই ম্লান কৰি পেলাইছিল। লাখ লাখ বঙালী আৰু বাংলাদেশৰ মুক্তিযুদ্ধত অংশগ্ৰহণ কৰা ভাৰতীয় সৈন্যৰ অপৰিসীম ত্যাগৰ জৰিয়তে বাংলাদেশৰ জন্ম হৈছিল। ইয়াৰ জন্মই এক শক্তিশালী সত্যক তুলি ধৰিছিল: ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ বাবে কেৱল ধৰ্মীয় পৰিচয়তকৈ ভাষা, সংস্কৃতি আৰু উমৈহতীয়া ঐতিহাসিক অভিজ্ঞতা অধিক স্থায়ী ভিত্তি হ'ব পাৰে।
বাংলাদেশৰ এগৰাকী সুপৰিচিত সাংবাদিক ছালাহ উদ্দিন ছোৱেইব চৌধুৰীয়ে এক্স (X)-ত এটা ভিডিঅ' আপলোড কৰিছিল য'ত বিএনপিয়ে (BNP) জামাত-ই-ইছলামীৰ নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰক উৰ্দু ভাষাত প্ৰতিহত কৰা দেখা গৈছিল। উৰ্দু আছিল এনে এটা ভাষা যিটোক সেই সময়ৰ পূব পাকিস্তানে (বৰ্তমানৰ বাংলাদেশ) অস্বীকাৰ কৰিছিল আৰু ই পাকিস্তানৰ সৈতে সংঘাতৰ এক প্ৰধান কাৰণ আছিল।
বাংলাদেশৰ বৰ্তমানৰ ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত এই ইতিহাসৰ প্ৰাসংগিকতা পুনৰ বৃদ্ধি পাইছে। ছ'চিয়েল মিডিয়াৰ প্ৰসাৰৰ এই যুগত, বাহ্যিক দৃষ্টিভংগীয়ে প্ৰায়ে গভীৰতাক ঢাকি ধৰে। আধুনিক সংবাদ মাধ্যমত মূল কথাতকৈ চমকপ্ৰদ খবৰক বেছি গুৰুত্ব দিয়া হয়। শেহতীয়া নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰৰ সময়ত, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সাংবাদিকসকল দেশখনলৈ আহিছিল আৰু বাংলাদেশ জামাত-ই-ইছলামীৰ দৃশ্যমান সক্ৰিয়তা— যেনে তেওঁলোকৰ ৰেলী, ভাষণ আৰু ডিজিটেল প্ৰচাৰে— এক প্ৰচলিত কাহিনী গঢ় দিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।
কিন্তু বাস্তৱত যিটো দেখা যায় সেয়া সদায় সত্য নহ'বও পাৰে। আটাইতকৈ বেছি চিঞৰ-বাখৰ কৰা অংশটোৱে নীৰৱ সংখ্যাগৰিষ্ঠক তল পেলাব পাৰে। সমগ্ৰ দক্ষিণ এছিয়াৰ দৰেই বাংলাদেশৰ নিৰ্বাচনী ৰাজনীতিও স্তৰিত (layered)— যিটো স্থানীয় আনুগত্য, অৰ্থনৈতিক আকাংক্ষা, প্ৰজন্মৰ পৰিৱৰ্তন আৰু ঐতিহাসিক স্মৃতিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়। সংবাদ মাধ্যমৰ একাংশই জামাতৰ পুনৰুত্থানৰ চমকক অতিৰঞ্জিত কৰি জনসাধাৰণৰ আৱেগৰ গভীৰ অন্তঃস্ৰোতক আওকাণ কৰাৰ আশংকাৰ সৃষ্টি কৰিছিল। নীৰৱ সংখ্যাগৰিষ্ঠই প্লেকাৰ্ড লৈ সমদল নকৰে, কিন্তু প্ৰায়ে তেওঁলোকেই ফলাফল নিৰ্ধাৰণ কৰে।
ভাৰতীয় দৃষ্টিকোণৰ পৰা, সেয়েহে সংবাদ মাধ্যমৰ এই ধাৰণাক প্ৰকৃত গাঁথনিগত ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰ পৰা পৃথক কৰি চোৱাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। জামাতৰ উত্থানক লৈ উদ্বেগে হয়তো ভোটাৰসকলৰ আদৰ্শগত পছন্দৰ লগতে সংবাদ মাধ্যমৰ ব্যৱহাৰৰ প্ৰণালীও উন্মোচিত কৰিছে।
বাংলাদেশী ভোটাৰসকলে প্ৰদান কৰা ৰায়— অৰ্থাৎ তাৰিক ৰহমানৰ নেতৃত্বত বাংলাদেশ নেচনেলিষ্ট পাৰ্টিক (বিএনপি)ক নিৰ্ণায়ক জনাদেশ প্ৰদান কৰাটো— ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক দুয়ো দিশৰ পৰাই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নিৰ্বাচনৰ ইংগিত দিয়ে। ই সুচাইছে যে এটা 'কৌম'ৰ (জাতিৰ) চৰিত্ৰ ক্ষণস্থায়ী নহয়; ই সামূহিক স্মৃতিত খোদিত হৈ থাকে। ভোটাৰসকলে এনে এক নেতৃত্ব বাছি লৈছে যিয়ে অৰ্থনৈতিক পুনৰুদ্ধাৰ, মহিলাৰ সৱলীকৰণ, যুৱ প্ৰজন্মৰ আশা-আকাংক্ষা আৰু প্ৰযুক্তিগত আধুনিকীকৰণৰ কথা কয় আৰু যিয়ে ৰাজনীতিক সংকীৰ্ণ বিভাজনমূলক দৃষ্টিৰে চাব নিবিচাৰে।
ছ'চিয়েল মিডিয়াৰ মানৱিক অৱস্থাৰ পৰিৱৰ্তন আছিল তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। প্ৰায় কাকতালীয়ভাৱে, নিৰ্বাচনী ফলাফল ভেলেণ্টাইন ডে’ আৰু পহিলা ব'হাগৰ ৰঙীন উদযাপনৰ সৈতে একেলগে মিলি গৈছিল। ঢাকাৰ পৰা অহা ছবিবোৰে— য'ত ৰং, সংগীত আৰু যৌৱনৰ উৎসাহ ভৰি আছিল— আশস্ত কৰিছিল যে বাংলাদেশৰ সামাজিক গাঁথনি এতিয়াও বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ আৰু বহুলভাৱে গ্ৰহণযোগ্য হৈ আছে।
পাকিস্তানৰ বাবে, ঢাকাৰ এই ৰায়ে ৰাষ্ট্ৰগঠনৰ একমাত্ৰ আধাৰ হিচাপে ধৰ্মৰ সীমাবদ্ধতাৰ বিষয়ে এক পাঠ বহন কৰিব পাৰে। ভাৰতৰ বাবে ই হৈছে দীৰ্ঘদিন ধৰি প্ৰচলিত 'সৰ্ব ধৰ্ম সমভৱ' আৰু 'বসুধৈৱ কুটুম্বকম'-ৰ দৰে সভ্যতাগত নীতিৰ পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা— যিটোৱে বিশ্বাস কৰে যে বহুত্ববাদেই (pluralism) হৈছে শক্তি, দুৰ্বলতা নহয়।
যিসময়ত সমগ্ৰ অঞ্চলটোৰ ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়বোৰে কঠোৰ পৰিচয়লৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰাৰ প্ৰতি প্ৰলোভিত হৈছে, তেনে সময়ত বাংলাদেশৰ নিৰ্বাচনী বাৰ্তাই সোঁৱৰাই দিছেঃ এখন ৰাষ্ট্ৰৰ জয় বিচ্ছিন্নতাত নহয়, বৰঞ্চ সকলোকে আঁকোৱালি লোৱাতহে (inclusion) নিহিত হৈ থাকে।
ঐতিহাসিক আৰু ভৌগোলিক সম্বন্ধ থকা ভাৰতৰ বাবে বাংলাদেশৰ ৰাজনৈতিক বিৱৰ্তনে গণতান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহক শক্তিশালী কৰিব, মহিলা আৰু যুৱক-যুৱতীক সৱল কৰিব আৰু আঞ্চলিক সুস্থিৰতা বৃদ্ধি কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে। উপ-মহাদেশখনৰ উমৈহতীয়া ভৱিষ্যত ইয়াৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল।
আশা খোছা.webp "ৰমজানৰ আগমনত ব্যস্ত গ্ৰাহক-বিক্রেতা")
