মালিক আছগৰ হাচমী
নিশাৰ নিস্তব্ধতা। এটা শান্ত কোঠা। কোঠাটোত এজন বৃদ্ধ বহি আছে। বগা দাঢ়ি, একেবাৰে সাধাৰণ পোছাক। এইখন সেই একেখনেই মুখ যাক সমগ্ৰ বিশ্বই চিনি পায়। তেওঁ হৈছে আলী খামেনেই। তেওঁৰ ওচৰত এজনী সৰু ছোৱালীয়ে খেলি আছে। ছোৱালীজনীয়ে হাঁহে আৰু খামেনেইৰ হাতখন ধৰি লয়। বৃদ্ধ নেতাজনে মিচিকিয়াই হাঁহে আৰু তাইক নিজৰ কান্ধত তুলি লয়। সকলোবোৰ বৰ স্বাভাৱিক যেন লাগিছে। কিন্তু হঠাতে দৃশ্যপট সলনি হৈ যায়। ঘৰটোৰ চালত আহি এটা গধুৰ মিছাইল পৰেহি। এক ভয়ংকৰ বিস্ফোৰণ ঘটে। মাত্ৰ কেইছেকেণ্ডমানৰ ভিতৰতে গোটেই ঘৰটো ধোঁৱা আৰু ধ্বংসস্তূপত পৰিণত হয়। য'ত ঘৰটো আছিল তাত এতিয়া এটা দ’ গাঁত।
ইয়াৰ পাছত দ্বিতীয় দৃশ্য। ইজৰাইলৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী বেঞ্জামিন নেতান্যাহুক দেখা যায়। তেওঁ আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ড’নাল্ড ট্ৰাম্পৰ ওচৰলৈ আহে আৰু খামেনেইৰ মৃত্যুৰ খবৰ দিয়ে। তাৰ পাছত দুয়োখন দেশে একেলগে শত্ৰুৰ বিৰুদ্ধে এই বিজয় উদযাপন কৰে।
দৃশ্যপট পুনৰ সলনি হয়। ধ্বংসস্তূপৰ মাজত এটা আঙঠি জিলিকি আছে। গাঢ় গুলপীয়া পাথৰৰ এটা আঙঠি; সেই একেটো আঙঠি যিটো খামেনেইয়ে প্ৰায়েই পিন্ধে। দুখোজ সেই ফালে আগবাঢ়ি আহে। এজন ব্যক্তি ব্যক্তিয়ে হাউলি আঙঠিটো বুটলি নিজৰ আঙুলিত পিন্ধি লয়। তেওঁ আন কোনো নহয়, তেওঁ হ’ল খামেনেইৰ পুত্ৰ মজতাবা খামেনেই। তেওঁৰ চকুত ক্ষোভৰ অগনি। তেওঁ ধ্বংসস্তূপৰ মাজত পৰি থকা ইৰানৰ ফালি যোৱা ৰাষ্ট্ৰীয় পতাকাখন তুলি লয়।
চতুৰ্থ দৃশ্য। ফোনটো বাজি উঠে। এটা কোঠাত বহি থকা আমেৰিকাৰ প্ৰাক্তন ৰাষ্ট্ৰপতি ড’নাল্ড ট্ৰাম্পে ফোনটো উঠায়। তেওঁ কয়... হেল্ল'। আনটো মূৰৰ পৰা এটা গধুৰ মাত ভাহি আহে— "খামেনেই ইজ বেক"। ইয়াৰ পাছতে দৃশ্যপট তীব্ৰ গতিত সলনি হ'বলৈ ধৰে। মিছাইল নিক্ষেপ কৰা হয়। ড্ৰোন উৰিবলৈ ধৰে। আৰু লগে লগে ইজৰাইল তথা উপসাগৰীয় অঞ্চলত থকা আমেৰিকাৰ ঘাটিবোৰত আক্ৰমণ আৰম্ভ হৈ যায়।
সমগ্ৰ ভিডিঅ'টো মাত্ৰ ২ মিনিট ৪৫ ছেকেণ্ডৰ। কিন্তু ইয়াৰ প্ৰভাৱ তাতোকৈ বহুত বেছি। এইখন কোনো হলিউডৰ চিনেমা নহয়। এইখন এখন AI অৰ্থাৎ কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত জাপানী এনিমেচন। ইয়াত ব্যৱহাৰ কৰা ভাষাও জাপানী। আৰু এইখনেই একমাত্ৰ এনে চিনেমা নহয়। ছ'চিয়েল মিডিয়াত এনেকুৱা বহু AI কাৰ্টুন চিনেমা দ্ৰুত গতিত বিয়পি পৰিছে।
ইয়াৰ ভিতৰত এখন হৈছে 'ইৰান ভাৰ্ছেছ ইজৰাইল এপ'কেলিপ্স ৱাৰ' (Iran vs Israel Apocalypse War)। এইখন ৩ মিনিট ৪৬ ছেকেণ্ডৰ চিনেমা। দ্বিতীয়খন চিনেমা হৈছে 'দ্য ফল অৱ তেহৰান' (The Fall of Tehran)। এইখন প্ৰায় ২ মিনিট ৪৪ ছেকেণ্ড দীঘল। 'দ্য ফল অৱ তেহৰান'ত ইৰানত হোৱা প্ৰতিবাদৰ দৃশ্য দেখুওৱা হৈছে। চিনেমাখনত দাবী কৰা হৈছে যে এই আন্দোলনবোৰৰ আঁৰত আমেৰিকাৰ চোৰাংচোৱা সংস্থা চেণ্ট্ৰেল ইণ্টেলিজেন্স এজেন্সী (CIA) আৰু ইজৰাইলৰ চোৰাংচোৱা সংস্থা মোছাদ (Mossad)ৰ হাত আছিল।
চিনেমাখনৰ কাহিনী অনুসৰি, এজেণ্টসকলে ধন দি কিছুমান মানুহক হিংসা বিয়পাবৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তাৰ পাছত এনেকুৱা এটা পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা হ'ল যাতে এনে লাগে যেন চৰকাৰেই নিজৰ জনতাক হত্যা কৰিছে। যেতিয়া পৰিস্থিতি বেয়াৰ ফালে ঢাল খায়, তেতিয়া আৰক্ষী আৰু সেনা সক্ৰিয় হৈ পৰে। আৰু তেওঁলোকে এই তথাকথিত বিদেশী ষড়যন্ত্ৰক বিফল কৰি দিয়ে।
তৃতীয়খন চিনেমা আৰু অধিক নাটকীয়। ইয়াত ইৰানৰ নৌসেনাই ড্ৰোন আৰু মিছাইলৰ জৰিয়তে আমেৰিকাৰ যুদ্ধজাহাজ USS Abraham Lincoln CVN-72ক ধ্বংস কৰি পেলায়। এনেকুৱা বহুতো চুটি ছবি ছ'চিয়েল মিডিয়াত ঘূৰি ফুৰিছে। কিছুমান মানুহে এইবোৰক মনোৰঞ্জন বুলি ভাবে আৰু কিছুমানে ইয়াক অপপ্ৰচাৰ বুলি কয়। কিন্তু আচল প্ৰশ্নটো হ'ল, যেতিয়া সমগ্ৰ বিশ্বতে ইমান উত্তেজনা বিৰাজ কৰিছে, তেনে অৱস্থাত এনেকুৱা চিনেমা কিয় বনোৱা হৈছে?
ইয়াৰ উত্তৰ যুদ্ধৰ এটা পুৰণি তত্ত্বত লুকাই আছে। যুদ্ধ কেৱল বন্দুক আৰু বোমাৰে কৰা নহয়। যুদ্ধ মগজুৰেও কৰা হয়। ইয়াক কোৱা হয় মনস্তাত্ত্বিক যুদ্ধ বা Psychological Warfare। মনস্তাত্ত্বিক যুদ্ধৰ অৰ্থ হ'ল শত্ৰুৰ মনত ভয়ৰ সৃষ্টি কৰা, তেওঁলোকৰ চিন্তাধাৰাক প্ৰভাৱিত কৰা আৰু তেওঁলোকৰ আত্মবিশ্বাস ভাঙি পেলোৱা।
এই ধাৰণাটো আটাইতকৈ প্ৰথমে সুশৃংখলভাৱে বুজাইছিল প্ৰাচীন চীনৰ ৰণনীতিকাৰ ছুন জ্যুৱে। তেওঁৰ বিখ্যাত কিতাপ 'The Art of War’ আজিও সামৰিক একাডেমীবোৰত পঢ়োৱা হয়। এই কিতাপখনত লিখা আছে— প্ৰতিখন যুদ্ধ প্ৰতাৰণাৰ ওপৰত আধাৰিত। যেতিয়া আক্ৰমণ কৰাৰ সামৰ্থ্য থাকে, তেতিয়া দুৰ্বল হোৱাৰ ভাও ধৰা। যেতিয়া সেনা সক্ৰিয় হৈ থাকে, তেতিয়া নিষ্ক্ৰিয় হোৱাৰ ভাও ধৰা।
ছুন জ্যুৰ আন এটা মতবাদ হ’ল— সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বিজয় সেইটোৱেই য'ত যুদ্ধ নকৰাকৈয়ে শত্ৰুক হৰুৱাব পাৰি। ইতিহাসৰ বহুতো সেনাপতিয়ে এই একেই ৰণনীতি গ্ৰহণ কৰিছিল। আলেকজেণ্ডাৰ দ্য গ্ৰেটে নিজৰ শত্ৰুসকলক ভয় খুৱাবলৈ তেওঁৰ বিশাল সৈন্যবাহিনী প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।
কাৰ্থেজৰ মহান সেনাপতি হানিবলে যুদ্ধত হাতীৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। হাতীবোৰ দেখি শত্ৰুৰ সৈন্যৰ মাজত ত্ৰাসৰ সৃষ্টি হৈছিল। জেংগিছ খানে ভয়ক অস্ত্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। তেওঁ জানি-বুজিয়ে কিছুমান মানুহক জীয়াই ৰাখিছিল, যাতে তেওঁলোকে গৈ তেওঁৰ শক্তিৰ কাহিনী মানুহক শুনায়।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
স্পেনিছ বিজেতা ফ্ৰান্সিস্কো পিজাৰোৱে মাত্ৰ ১৬৮ জন সৈন্য আৰু ৩৭ টা ঘোঁৰা লৈ সমগ্ৰ ইনকা সাম্ৰাজ্যক পৰাস্ত কৰিছিল। মানুহে আগতে কেতিয়াও ঘোঁৰা বা বাৰুদ দেখা নাছিল। ভয়ে তেওঁলোকৰ শক্তি কাঢ়ি নিছিল। আধুনিক ইতিহাসতো প্ৰচাৰ আৰু মনস্তাত্ত্বিক যুদ্ধৰ ব্যৱহাৰ হৈছে।
আমেৰিকাৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত ব্ৰিটিছ শাসনক অত্যাচাৰী বুলি দেখুৱাবলৈ ঘটনাবোৰক অতিৰঞ্জিত কৰি দাঙি ধৰা হৈছিল। প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধত দুয়োপক্ষই শত্ৰুৰ এলেকাত প্ৰচাৰ পত্ৰিকা পেলাইছিল, যিবোৰত মিছা আৰু বিভ্ৰান্তিকৰ তথ্য আছিল। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধত ৰেডিঅ' আটাইতকৈ ডাঙৰ অস্ত্ৰ হৈ পৰিছিল।
জাপানৰ এগৰাকী মহিলা ৰেডিঅ' সম্প্ৰচাৰকক 'টকিঅ' ৰোজ' বুলি কোৱা হৈছিল। তেওঁ ইংৰাজীত আমেৰিকান সৈন্যসকলক খবৰ শুনাইছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল সৈন্যসকলৰ মনোবল ভাঙি দিয়া। শীতল যুদ্ধৰ সময়ত এই যুঁজ আৰু অধিক তীব্ৰতৰ হৈ পৰিছিল।
আমেৰিকা আৰু ছোভিয়েট সংঘ দুয়োখন দেশেই নিজা প্ৰচাৰ নেটৱৰ্ক গঢ়ি তুলিছিল। 'ৰেডিঅ' ফ্ৰী ইউৰোপৰ' দৰে সম্প্ৰচাৰ মাধ্যমৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ জৰিয়তে ছোভিয়েটৰ প্ৰভাৱ থকা দেশবোৰত গণতান্ত্ৰিক চিন্তাধাৰা বিয়পোৱাৰ চেষ্টা কৰা হৈছিল।
এই সময়ছোৱাতে আমেৰিকাৰ চোৰাংচোৱা সংস্থা CIA-ৰ বিতৰ্কিত কাৰ্যসূচী এটাও পোহৰলৈ আহিছিল যাক এমকে আল্ট্ৰা (MK Ultra) বুলি কোৱা হয়। ইয়াত মগজুক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ সৈতে জড়িত পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰা হৈছিল। বহুতো বিশেষজ্ঞই বিশ্বাস কৰে যে শীতল যুদ্ধৰ অন্ত পেলোৱাত এনে প্ৰচাৰে এক ডাঙৰ ভূমিকা পালন কৰিছিল। কিন্তু আজিৰ পৰিস্থিতি আৰু অধিক সলনি হৈছে। এতিয়া যুদ্ধৰ খেলপথাৰ কেৱল মাটি বা সাগৰ হৈ থকা নাই। এতিয়া যুদ্ধ ইণ্টাৰনেটতো কৰা হৈছে। ছ'চিয়েল মিডিয়াই তথ্যক অস্ত্ৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছে। আজিৰ দিনত ফেক নিউজ (ভুৱা খবৰ) মাত্ৰ কেইমিনিটমানৰ ভিতৰতে সমগ্ৰ বিশ্বতে বিয়পি পৰিব পাৰে।
২০১৪ চনত ৰাছিয়াৰ ওপৰত অভিযোগ উত্থাপন হৈছিল যে তেওঁলোকে ইণ্টাৰনেটৰ জৰিয়তে ক্ৰিমিয়াত নিজৰ সমৰ্থনৰ এক পৰিৱেশ গঢ়ি তুলিছিল। সন্ত্ৰাসবাদী সংগঠন ISIS-এ ছ'চিয়েল মিডিয়াত অতি আকৰ্ষণীয় ভিডিঅ' বনাইছিল। এই ভিডিঅ'বোৰৰ জৰিয়তে সমগ্ৰ বিশ্বৰ যুৱপ্ৰজন্মক প্ৰভাৱিত কৰাৰ চেষ্টা চলোৱা হৈছিল। বিশেষজ্ঞসকলে কয় যে সন্ত্ৰাসবাদো বহু পৰিমাণে মনস্তাত্ত্বিক যুদ্ধৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল। কম আক্ৰমণ, কিন্তু ভয়ংকৰ সন্ত্ৰাসৰ সৃষ্টি।
আজিৰ দিনত AI-এ এই যুদ্ধক আৰু অধিক জটিল কৰি তুলিছে। এতিয়া যিকোনো ব্যক্তিয়েই মাত্ৰ কেইঘণ্টামানৰ ভিতৰতে ভুৱা ভিডিঅ' বনাব পাৰে। এনেকুৱা ভিডিঅ' য'ত নেতাসকলক মৃত্যু হোৱা দেখুৱাব পাৰি বা যুদ্ধৰ ভয়ংকৰ দৃশ্য দেখুৱাব পাৰি।
বহুত সময়ত এইটো চিনাক্ত কৰা টান হৈ পৰে যে কোনটো সঁচা আৰু কোনটো মিছা। শেহতীয়াকৈ ছ'চিয়েল মিডিয়াত এটা খবৰ দ্ৰুতগতিত বিয়পি পৰিছিল যে এক আক্ৰমণত ইজৰাইলৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী নেতান্যাহু নিহত হৈছে। খবৰটো ইমান দ্ৰুতগতিত বিয়পিছিল যে ইজৰাইলে বাধ্য হৈ তেওঁৰ এটা ভিডিঅ' প্ৰকাশ কৰিবলগীয়া হৈছিল, যাতে প্ৰমাণ কৰিব পাৰি যে তেওঁ এতিয়াও জীয়াই আছে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
ঠিক সেইদৰে এই উৰাবাতৰিও বিয়পি পৰিছিল যে মজতাবা খামেনেই আক্ৰমণত গুৰুতৰভাৱে আহত হৈছে। পাছত এই খবৰবোৰ সত্য বুলি প্ৰমাণিত নহ'ল। কিন্তু তেতিয়ালৈকে লাখ লাখ মানুহে এইবোৰ চাই পেলাইছিল। এইটোৱেই হৈছে মনস্তাত্ত্বিক যুদ্ধ। ই মানুহৰ চিন্তাধাৰাক সলনি কৰি দিয়ে, আৱেগক উচটনি দিয়ে আৰু বহু সময়ত প্ৰকৃত যুদ্ধতকৈও বেছি ভয়ংকৰ প্ৰমাণিত হয়।
আজিৰ পৃথিৱীত তথ্যই হৈছে শক্তি। আৰু ভুল তথ্য তাতোকৈও ডাঙৰ অস্ত্ৰ। AIৰ যুগত এই যুঁজ আৰু অধিক কঠিন হৈ পৰিছে। এতিয়া যুদ্ধ কেৱল সীমান্তত নহয়, আমাৰ ম’বাইল ফোনৰ স্ক্ৰীনতো এই যুদ্ধ কৰা হ'ব।
এতিয়া প্ৰশ্ন হয় যে মনস্তাত্ত্বিক যুদ্ধৰ (Psychological Warfare) ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ স্থিতি কি? কাশ্মীৰত সন্ত্ৰাসবাদীৰ বিৰুদ্ধে কিছু সীমিত প্ৰয়াস নিশ্চয়কৈ দেখিবলৈ পোৱা গৈছে, কিন্তু সামগ্ৰিকভাৱে দেশৰ স্থিতি এতিয়াও শক্তিশালী নহয়।
'ডিফেন্স ৰিচাৰ্চ এণ্ড ষ্টাডিজ'ত প্ৰকাশিত নিজৰ এটা প্ৰবন্ধত স্বৰাজ কেৰিয়াই লিখিছে, "এখন ব্যাপক আৰু সুপৰিকল্পিত মনস্তাত্ত্বিক যুদ্ধৰ ৰণনীতি গঢ়ি তোলাটো সময়ৰ দাবী।" ঠিক সেইদৰে ইউপিএছচি(UPSC) ৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰা এটা ৱেবছাইটৰ মতে, "অপাৰেচন সিন্দুৰৰ পাছত ভাৰতে এই দিশত কিছু পদক্ষেপ নিশ্চয় লৈছে, কিন্তু এতিয়াও বহু কাম কৰিবলৈ বাকী আছে। অপাৰেচন সিন্দুৰৰ পাছত PIB-এ ফেক্ট-চেকৰ (Fact-check) পদক্ষেপ আৰম্ভ কৰিছে।"
অৰ্থাৎ এইটো স্পষ্ট যে ভাৰতে মনস্তাত্ত্বিক যুদ্ধৰ ক্ষেত্ৰখনতো সিমানেই গুৰুত্বসহকাৰে প্ৰস্তুতি চলাব লাগিব, যিমান গুৰুত্ব পৰম্পৰাগত যুদ্ধৰ ক্ষেত্ৰত দিয়া হয়।
