VIDEO
ভাৰতীয় সভ্যতাই যিগৰাকী চৰিত্ৰক এগৰাকী অসাধাৰণ সতী, সাহসী আৰু নৈতিক দৃঢ়তাসম্পন্ন নাৰী হিচাপে মনত ৰাখিছে, সেইগৰাকী নাৰীয়েই মালয়েছিয়াত এগৰাকী স্বৰ্গীয় দেৱী আৰু দুটা বিপৰীত শক্তি- 'ভাল' আৰু 'বেয়া'ৰ মাতৃ হিচাপে অৱতীৰ্ণ হৈছে। একেটা সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ দুটা ভিন্ন ব্যাখ্যাৰ সৈতে হোৱা এই দেখাদেখিয়ে মোক ধাৰণাবোৰ কেনেদৰে ভ্ৰমণ কৰে, ৰূপান্তৰিত হয় আৰু সৰ্বজনীন তাৎপৰ্য অৰ্জন কৰে, সেই বিষয়ে গভীৰভাৱে ভাবিবলৈ বাধ্য কৰিলে।
ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী সাহিত্যত শকুন্তলাই মহাকাব্য মহাভাৰত আৰু কালিদাসৰ বিখ্যাত সংস্কৃত নাটক 'অভিজ্ঞানশকুন্তলম'ত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান অধিকাৰ কৰি আছে। তেওঁৰ কাহিনীটো ঋষি বিশ্বামিত্ৰ আৰু মেনকা নামৰ স্বৰ্গীয় অপ্সৰাগৰাকীৰ এক অস্বাভাৱিক মিলনৰ পৰা আৰম্ভ হয়, যাক ইন্দ্ৰই ঋষিৰ কঠোৰ তপস্যা ভংগ কৰিবলৈ পঠিয়াইছিল। জন্মৰ পিছতেই মেনকাই তেওঁলোকৰ কন্যাক মালিনী নদীৰ পাৰত এৰি থৈ যায় আৰু 'শকুন্ত' নামৰ চৰাইবোৰে তাইক ৰক্ষা কৰে। ঋষি কন্বই এই নৱজাতকটিক উদ্ধাৰ কৰে আৰু নিজৰ বনৰীয়া তপোবনত তুলি-তালি ডাঙৰ-দীঘল কৰে।
পৰম্পৰাগতভাৱে শকুন্তলা নামটো এই ৰক্ষক চৰাইবোৰৰ সৈতেই জড়িত। সেয়েহে, তেওঁৰ শৈশৱে মানৱতা, আধ্যাত্মিকতা আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজৰ এক নিবিড় সম্পৰ্কক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
হস্তিনাপুৰৰ ৰজা দুষ্মন্তৰ সৈতে হোৱা সাক্ষাতে তেওঁৰ জীৱনৰ গতিপথ সলনি কৰি পেলায়। দুয়ো প্ৰেমত পৰে আৰু পাৰস্পৰিক সন্মতিৰ ভিত্তিত গান্ধৰ্ব বিবাহ পাশত আৱদ্ধ হয়। নিজৰ ৰাজ্যলৈ উভতি যোৱাৰ আগতে, দুষ্মন্তই তেওঁক স্মৃতিচিহ্ন স্বৰূপে এটা ৰাজকীয় আঙঠি দিয়ে আৰু তেওঁক ৰাজপ্ৰাসাদলৈ লৈ যোৱাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে।
কালিদাসৰ নাট্যৰূপ অনুসৰি, ঋষি দুৰ্বাসাৰ অভিশাপৰ ফলত ৰজাই শকুন্তলাক পাহৰি যায়, কাৰণ শকুন্তলাই নিজৰ স্বামীৰ চিন্তাত মগ্ন হৈ থকাৰ বাবে ঋষিক উচিতভাৱে আদৰণি জনাবলৈ পাহৰি গৈছিল। কোনো ব্যক্তিগত স্মৃতিচিহ্ন প্ৰদৰ্শন কৰিলেহে এই অভিশাপ খণ্ডন হ'ব বুলি ঋষিয়ে কয়। দুৰ্ভাগ্যৱশত, শকুন্তলাই নদীৰ বুকুত সেই আঙঠিটো হেৰুৱাই পেলায়। যেতিয়া তেওঁ অৱশেষত ৰাজদৰবাৰত উপস্থিত হয়, দুষ্মন্তই তেওঁক চিনি পাবলৈ অস্বীকাৰ কৰে আৰু তেওঁক প্ৰত্যাখ্যান কৰে।
মালয়েছিয়াত গছৰ শিপাৰে নিৰ্মিত আকৰ্ষণীয় ভাস্কৰ্য
মূল মহাভাৰতত শকুন্তলাক যিটো কথাই বিশেষভাৱে ব্যতিক্ৰমী কৰি তুলিছে, সেয়া হৈছে এই অপমানৰ প্ৰতি তেওঁৰ প্ৰতিক্ৰিয়া। তেওঁ নিৰাশাৰ ওচৰত হাৰ মনা নাছিল বা মনে মনে অন্যায়ক মানি লোৱা নাছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে, তেওঁ ধৰ্ম, সত্য আৰু এজন শাসকৰ নৈতিক বাধ্যবাধকতাৰ ওপৰত আধাৰিত এক বাগ্মী যুক্তিৰে ৰজাৰ সন্মুখীন হৈছিল।
তেওঁ ৰজাক সোঁৱৰাই দিছিল যে ক্ষমতাই এজন সম্ৰাটক তেওঁৰ প্ৰতিশ্ৰুতিৰ পৰা মুক্ত কৰিব নোৱাৰে আৰু সত্যনিষ্ঠাই হৈছে এক ধৰ্মপৰায়ণ ৰাজত্বৰ ভেটি। অৱশেষত, দুষ্মন্তই তেওঁক আৰু তেওঁলোকৰ পুত্ৰ সৰ্বদমনক গ্ৰহণ কৰে, যি পৰৱৰ্তী সময়ত বিখ্যাত সম্ৰাট ভৰত হিচাপে পৰিচিত হয়।
এই প্ৰসিদ্ধ সম্ৰাটজনৰ পৰাই আমাৰ দেশখনে ইয়াৰ প্ৰাচীন অসামৰিক নাম 'ভাৰতবৰ্ষ' লাভ কৰে। সেয়েহে শকুন্তলা কুৰু বংশৰ এগৰাকী গুৰুত্বপূৰ্ণ পূৰ্বপুৰুষ হৈ পৰে। অৱশ্যে, পাণ্ডৱ আৰু কৌৰৱসকল তেওঁৰ প্ৰত্যক্ষ সন্তান নহয়। মহাকাব্যখনৰ জটিল বংশাৱলীত তেওঁলোক বহু প্ৰজন্মৰ পিছতহে অৱতীৰ্ণ হয়।
লংকাৱিত দেখিবলৈ পোৱা মালয়েছিয়ান উপস্থাপনটোৱে এক সম্পূৰ্ণ ভিন্ন আখ্যান দাঙি ধৰে। ইয়াত শকুন্তলা 'দেৱী শকুন্তলা'লৈ ৰূপান্তৰিত হয়, য'ত 'দেৱী' শব্দটোৱে এগৰাকী ঈশ্বৰীক বুজায়। এজন ঋষি আৰু স্বৰ্গীয় অপ্সৰাৰ সন্তান হৈ জন্মগ্ৰহণ কৰা আৰু তপোবনত ডাঙৰ-দীঘল হোৱাৰ পৰিৱৰ্তে, তেওঁক দেৱতাসকলৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা আৰু এখন গভীৰ গ্ৰীষ্মমণ্ডলীয় বৰ্ষাৰণ্যত প্ৰতিপালিত হোৱা এক স্বৰ্গীয় সত্তা হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। ঋষি কন্বৰ আশ্ৰমৰ আধ্যাত্মিক পৰিৱেশ আৰু ৰক্ষক চৰাইবোৰৰ ঠাই লয় সিংহ, বাঘ, বান্দৰ, হৰিণ, ঈগল আৰু ফেঁচাই। প্ৰকৃতিয়েই তেওঁৰ অভিভাৱক হৈ পৰে আৰু অৰণ্যখনে এক পৱিত্ৰ, জীৱন্ত জগতৰ চৰিত্ৰ ধাৰণ কৰে।
আটাইতকৈ অসাধাৰণ পৰিৱৰ্তনটো ঘটিছে তেওঁৰ মাতৃত্বক লৈ। মালয়েছিয়ান ফলকখনৰ বৰ্ণনা অনুসৰি, দেৱী শকুন্তলাই পোনে পোনে দুটা পুত্ৰ সন্তান 'পেন্দাৱা' আৰু 'কোৰাৱা'ৰ জন্ম দিয়ে। ভাৰতীয় মহাকাব্যৰ দৰে তেওঁলোক কেৱল দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী ৰাজপৰিয়ালৰ সদস্য নহয়, তেওঁলোক হৈছে বিপৰীতমুখী নৈতিক নীতিৰ মূৰ্ত প্ৰকাশ।
কুৱাহৰ লংকাৱি ফেয়াৰ শ্বপিং মল
পেন্দাৱাই সত্য আৰু সজগুণক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, আনহাতে কোৰাৱাই অসত্য আৰু বেয়াক প্ৰতীকায়িত কৰে। মালয় আৰু প্ৰাচীন জাভানিজ পৰম্পৰাত ধৰ্মৱাংছা (যুধিষ্ঠিৰ), ভীম, অৰ্জুন, নকুল আৰু সহদেৱ আদি নামেৰে পৰিচিত পাঁচজন পাণ্ডৱ ভাতৃক পেন্দাৱাৰ বংশধৰ হিচাপে যুক্ত কৰা হৈছে। এইদৰেই, কেইবাটাও প্ৰজন্মলৈ বিস্তৃত এক জটিল বংশাৱলীক মহাজাগতিক মাতৃত্ব আৰু নৈতিক সংঘাতৰ এক সহজবোধ্য কাহিনীলৈ সংকুচিত কৰা হৈছে।
এনে এক ৰূপান্তৰ কিয় ঘটিল? ইয়াৰ উত্তৰ লুকাই আছে বংগোপসাগৰৰ সিপাৰে হোৱা সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদানৰ আকৰ্ষণীয় ইতিহাসৰ মাজত। শতিকাৰ পিছত শতিকা ধৰি, সামুদ্ৰিক বাণিজ্যই ভাৰতীয় উপমহাদেশক মালয় উপদ্বীপ আৰু বহল ইণ্ডোনেছিয়ান দ্বীপপুঞ্জৰ সৈতে সংযোগ কৰিছিল। ব্যৱসায়ী, ধৰ্মীয় শিক্ষক, পণ্ডিত আৰু ভ্ৰমণকাৰীসকলে সংস্কৃত সাহিত্য, ধৰ্মীয় ধাৰণা, কলাত্মক পৰম্পৰা আৰু ৰাজত্বৰ ধাৰণাবোৰ দক্ষিণ-পূব এছিয়ালৈ কঢ়িয়াই নিছিল।
কেদাহৰ লেম্বাহ বুজাং বা বুজাং উপত্যকাৰ পুৰাতাত্ত্বিক ধ্বংসাৱশেষ, যাৰ ভিতৰত হিন্দু-বৌদ্ধ মন্দিৰ, শিলালিপি আৰু আনুষ্ঠানিক সামগ্ৰী অন্তৰ্ভুক্ত, এই ঐতিহাসিক সম্পৰ্কৰ গভীৰতাৰ প্ৰমাণ দিয়ে।
ভাৰতীয় মহাকাব্যবোৰ অপৰিৱৰ্তিত ৰূপত যাত্ৰা কৰা নাছিল। মহাভাৰতে 'আদিপৰ্ব'কে ধৰি প্ৰাচীন জাভানিজ সাহিত্যিক পৰম্পৰাৰ মাজেৰে পাৰ হৈ পৰৱৰ্তী সময়ত স্থানীয় সাধুকথা, ছাঁ-পুতলা প্ৰদৰ্শন আৰু মালয় সাহিত্যিক পৰম্পৰাত প্ৰৱেশ কৰিছিল। 'ৱায়াং কুলিত' নামৰ বিখ্যাত ছাঁ-পুতলা থিয়েটাৰ স্থানীয় দৰ্শকৰ বাবে মহাকাব্যিক চৰিত্ৰবোৰক ব্যাখ্যা কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম হৈ পৰিছিল।
মালয় সাধুকোৱাসকলে এই আখ্যানবোৰক 'হিকায়ত' পৰম্পৰাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল, য'ত অপৰিচিত বংশাৱলী আৰু দাৰ্শনিক ধাৰণাবোৰক স্থানীয় আৱেগ-অনুভূতিৰ সৈতে খাপ খুৱাই লোৱা হৈছিল। এই প্ৰক্ৰিয়াটো কেৱল এক অনুবাদ নাছিল; ই আছিল এক সৃষ্টিশীল সাংস্কৃতিক আত্মীকৰণ।
লংকাৱী জিঅ' পাৰ্ক
মালয়েছিয়ান এই ব্যাখ্যাটোক বালিদ্বীপীয় পৰম্পৰাৰ সৈতে জড়িত 'ৰোৱা ভিনেদা' নামৰ দাৰ্শনিক ধাৰণাটোৰ জৰিয়তেও বুজিব পাৰি, যিয়ে বিপৰীতমুখী শক্তিসমূহৰ সহাৱস্থানক স্বীকাৰ কৰে। ভাল আৰু বেয়া, পোহৰ আৰু আন্ধাৰ, আৰু শৃংখলা আৰু বিশৃংখলাক অস্তিত্বৰ পৰস্পৰবিৰোধী মাত্ৰা হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
ফলস্বৰূপে, পেন্দাৱা আৰু কোৰাৱাৰ মাজৰ সংঘাতটো কেৱল এক বংশগত বিবাদ হৈ নাথাকে। ই ধৰ্ম আৰু অধৰ্মৰ মাজত চলি থকা নিৰন্তৰ সংগ্ৰামক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। দেৱী শকুন্তলাক দুয়োৰে মাতৃ হিচাপে উপস্থাপন কৰি, মালয়েছিয়ান আখ্যানটোৱে তেওঁক এক মহাজাগতিক পৰিচয় প্ৰদান কৰে: তেওঁ এনে এক মাতৃগত উৎস হৈ পৰে যাৰ পৰা বিপৰীত শক্তিসমূহৰ উদ্ভৱ হয়। ভাৰতীয় আখ্যানৰ পৰা ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দাৰ্শনিক বিচ্যুতি, কিন্তু ই একে সময়তে ভাৰতীয় ধাৰণাটোৰ সৈতেও এক আমোদজনক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে যে ব্ৰহ্মাণ্ডখনত পৰস্পৰবিৰোধী প্ৰৱণতা থাকে আৰু ধৰ্মক বাছি লোৱাৰ মাজতেই নৈতিক দায়িত্ব নিহিত হৈ থাকে।
ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে ইয়াত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ শিক্ষা আছে। আধুনিক মালয়েছিয়া প্ৰধানকৈ মুছলমান অধ্যুষিত, তথাপি ইয়াৰ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যক কেৱল সমসাময়িক ধৰ্মীয় পৰিচয়ৰ জৰিয়তে বুজিব নোৱাৰি। হিন্দু আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ সৈতে ইয়াৰ ঐতিহাসিক সম্পৰ্ক পুৰাতাত্ত্বিক ধ্বংসাৱশেষ, পৰম্পৰাগত পৰিৱেশন কলা, লোককথা, ভাষা আৰু কলাত্মক প্ৰকাশত আজিও জীয়াই আছে।
মালয়েছিয়াৰ এখন বাণিজ্যিক প্ৰতিষ্ঠানত দেৱী শকুন্তলাক চিত্ৰিত কৰা এটা বালিদ্বীপীয় শৈলীৰ ভাস্কৰ্যৰ উপস্থিতিয়ে এই কথাকে সোঁৱৰাই দিয়ে যে সাংস্কৃতিক স্মৃতিবোৰে সেইবোৰৰ সৃষ্টি হোৱা ধৰ্মীয় আৰু ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতিতকৈয়ো অধিক সময় জীয়াই থাকিব পাৰে। এক উত্তৰাধিকাৰী সূত্ৰে পোৱা আখ্যানৰ প্ৰতি থকা আগ্ৰহৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে যিটো ধৰ্মৰ পৰা ইয়াৰ উদ্ভৱ হৈছিল, তাৰ প্ৰতি আনুগত্য থাকিব লাগিব।
সাংস্কৃতিক মালিকীস্বত্ব আৰু সাংস্কৃতিক অংশগ্ৰহণৰ মাজৰ পাৰ্থক্যটোও সমানেই তাৎপৰ্যপূৰ্ণ। শকুন্তলা ধ্ৰুপদী ভাৰতীয় সাহিত্যিক কল্পনাৰ অন্তৰ্গত, কিন্তু তেওঁৰ মালয়েছিয়ান ৰূপান্তৰে প্ৰমাণ কৰে যে এটা সভ্যতাৰ কাহিনীবোৰ আন এখন সমাজৰ সৃষ্টিশীল শব্দভঁৰালৰ অংশ হ'ব পাৰে। ভাৰতবৰ্ষই ইয়াৰ মূল আখ্যানৰ পৰা হোৱা প্ৰতিটো বিচ্যুতিকে বিকৃত ৰূপ হিচাপে গণ্য কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই, আৰু মালয়েছিয়াইয়ো ভাৰতীয় পৌৰাণিক কাহিনীক হুবহু পুনৰুৎপাদন কৰিব বুলি আশা কৰিব নোৱাৰি। মালয়েছিয়ান সংস্কৰণটো মূল্যবান কাৰণ ই প্ৰকাশ কৰে যে স্থানীয় সম্প্ৰদায়বোৰে নিজৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক অৱস্থা, পৰিৱেশন পৰম্পৰা আৰু দাৰ্শনিক গাঁথনিৰ জৰিয়তে উত্তৰাধিকাৰী সূত্ৰে পোৱা ধাৰণাবোৰক কেনেদৰে ব্যাখ্যা কৰে।
লংকাৱী জিঅ' পাৰ্ক
ইয়াৰ বৃহৎ বাৰ্তাটো শকুন্তলাতকৈ বহুত দূৰলৈ বিস্তৃত। মানৱ সভ্যতা সদায় সংযোগ, আদান-প্ৰদান আৰু অভিযোজনৰ জৰিয়তে বিকশিত হৈ আহিছে। একেটা কাহিনীয়েই অনুপ্ৰাণিত কৰিব পৰা মূল ক্ষমতাক নেহেৰুৱাকৈ বিভিন্ন সমাজক বিভিন্ন অৰ্থ প্ৰদান কৰিব পাৰে। শকুন্তলাৰ ভাৰতীয় পৰিচয়ে নৈতিক সাহস, সত্য, মাতৃত্ব আৰু এক মহান সভ্যতাৰ ভেটিক জগাই তোলে।
দেৱী শকুন্তলাৰ মালয়েছিয়ান পৰিচয়ে স্বৰ্গীয় মাতৃত্ব, প্ৰকৃতিৰ ৰক্ষণশীল শক্তি আৰু ভাল আৰু বেয়াৰ মাজৰ চিৰন্তন বিৰোধক প্ৰতীকায়িত কৰে। দুয়োটা ব্যাখ্যাই মানৱীয় মূল্যবোধৰ ওপৰত চিন্তা কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়, যদিও দুয়োৰে আখ্যানৰ পথ বেলেগ বেলেগ।
যেতিয়া মই লংকাৱিত সেই অস্বাভাৱিক গছৰ দৰে ভাস্কৰ্যটোৰ সন্মুখত থিয় হৈছিলো, মই উপলব্ধি কৰিছিলো যে সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য কেৱল সংগ্ৰহালয়ৰ আইনাৰ আঁৰত সংৰক্ষিত এক স্থবিৰ সম্পত্তি নহয়। ই হৈছে প্ৰজন্ম আৰু সভ্যতাসমূহৰ মাজৰ এক জীৱন্ত বাৰ্তালাপ। ভাৰতৰ প্ৰাচীন সাহিত্যিক কল্পনাত জন্ম লোৱা এটি কাহিনীয়ে মহাসাগৰ পাৰ হৈ, বিভিন্ন ভাষাৰ মাজেৰে গৈ, স্থানীয় বিশ্বাসক আঁকোৱালি লৈ মালয়েছিয়াৰ এক কলাত্মক পৰিৱেশত সম্পূৰ্ণ নতুন এক দাৰ্শনিক মাত্ৰা লৈ পুনৰ আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে। সম্ভৱতঃ এয়াই হৈছে সাংস্কৃতিক সৰ্বজনীনতাৰ আটাইতকৈ ধুনীয়া প্ৰকাশ: ধাৰণাবোৰ অৰ্থপূৰ্ণ হৈ থাকিবলৈ সকলো ঠাইতে একে ধৰণৰ হৈ থকাৰ প্ৰয়োজন নাই।
যেতিয়া বিভিন্ন সমাজে এই ধাৰণাবোৰৰ মাজত নিজৰ অভিজ্ঞতাৰ কোনো এক অংশ বিচাৰি পায়, তেতিয়াই সেইবোৰে নতুন জীৱন লাভ কৰে। ভাৰতীয় তপোবনৰ এগৰাকী কন্যাৰ পৰা মালয়েছিয়াৰ বৰ্ষাৰণ্যৰ দেৱীলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা শকুন্তলা, এইদৰেই দুটা পৰম্পৰাৰ কেৱল এটি চৰিত্ৰতকৈ বহুত বেছি কিবা এটা হৈ পৰিছে। তেওঁ পৰস্পৰৰ সাংস্কৃতিক জগতক ভাগ-বতৰা কৰা, নতুনকৈ ব্যাখ্যা কৰা আৰু চহকী কৰিব পৰা চিৰস্থায়ী মানৱীয় সামৰ্থ্যৰ এক প্ৰতীক হৈ পৰিছে।
(লেখক অসম চৰকাৰৰ অৱসৰপ্ৰাপ্ত আৰক্ষী সঞ্চালক প্ৰধান; অসম লোকসেৱা আয়োগৰ প্ৰাক্তন অধ্যক্ষ আৰু 'আৱাজ- দ্য ভইচ অসম'ৰ মুখ্য কাৰ্যবাহী বিষয়া)
