বিদুশী গৌৰ / নতুন দিল্লী
দিল্লীৰ ঐতিহাসিক লালকিল্লাত এইবেলি স্বাধীনতা দিৱসৰ অনুষ্ঠানত প্ৰথমবাৰৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় গীত 'বন্দে মাতৰম' পৰিৱেশন কৰা হয়। সংস্কৃত আৰু বঙালী ভাষাৰ অপূৰ্ব সংমিশ্ৰণত ৰচিত এই মহান গীতটিৰ ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপটৰ ওপৰত আজি চকু ফুৰোৱাৰ সময় আহি পৰিছে। 'বন্দে মাতৰম' কেৱল এটি গীত নহয়; ই হ'ল মাতৃভূমিৰ প্ৰতি থকা অপাৰ প্ৰেম আৰু শ্ৰদ্ধাৰ এক সাৰ্বজনীন প্ৰকাশ। আজিৰ পৰা প্ৰায় ডেৰশ বছৰৰ আগতে ৰচনা কৰা এই গীতটিয়ে সাহিত্যৰ পাতৰ পৰা ওলাই আহি ৰাজনৈতিক সভা, প্ৰতিবাদ আৰু বৈপ্লৱিক আন্দোলনৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ পৰিছিল।
'বন্দে মাতৰম'ৰ বিষয়ে কেইটামান আমোদজনক আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্যঃ
১. 'বন্দে মাতৰম' ৰচনা কৰিছিল প্ৰখ্যাত বঙালী সাহিত্যিক তথা বুদ্ধিজীৱী বংকিম চন্দ্ৰ চেটাৰ্জীয়ে। তেওঁ আছিল উনবিংশ শতিকাৰ বংগৰ অন্যতম প্ৰভাৱশালী সাহিত্যিক আৰু তেওঁক আধুনিক ভাৰতীয় সাহিত্যৰ অন্যতম বাটকটীয়া বুলি গণ্য কৰা হয়। ১৮৭৫ চনৰ ৭ নৱেম্বৰত 'বংগদৰ্শন' নামৰ সাহিত্য আলোচনীত 'বন্দে মাতৰম' প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰকাশ পাইছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ১৮৮২ চনত তেওঁৰ অমৰ উপন্যাস 'আনন্দমঠ'ত ইয়াক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।
বংকিম চন্দ্ৰ চেটাৰ্জী
'বন্দে মাতৰম' শব্দটোৰ মূল অৰ্থ হৈছে "মই তোমাক প্ৰণাম জনাওঁ, আই" বা "মাতৃক প্ৰণাম।" এই ৰচনাত 'মাতৃ' শব্দটোৱে জন্মভূমিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছে, যাক প্ৰকৃতি, সমৃদ্ধি আৰু সৌন্দৰ্যৰ প্ৰতিচ্ছবিৰ জৰিয়তে তুলি ধৰা হৈছে।
২. ১৮৮২ চনত প্ৰকাশিত বংকিম চন্দ্ৰৰ বিখ্যাত উপন্যাস 'আনন্দমঠ'ত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ পিছতেই এই গীতটিয়ে ব্যাপক জনপ্ৰিয়তা লাভ কৰে। অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষভাগৰ সন্ন্যাসী বিদ্ৰোহৰ পটভূমিত ৰচিত এই উপন্যাসখনত অত্যাচাৰী শাসকৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিয়া এদল তপস্বী যুঁজাৰুৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰা হৈছে। 'বন্দে মাতৰম' এই উপন্যাসখনৰ আৱেগিক আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰেক্ষাপটৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈ পৰিছিল।
৩. মূল ৰূপত 'বন্দে মাতৰম' গীতটিত ছটা স্তৱক (পেৰেগ্ৰাফ) আছে। অৱশ্যে, ইয়াৰ প্ৰথম দুটা স্তৱককহে সাধাৰণতে ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গীত হিচাপে গণ্য কৰা হয় আৰু আনুষ্ঠানিকভাৱে সেই মৰ্যাদাহে প্ৰদান কৰা হৈছে।
প্ৰথম দুটা স্তৱকত মূলতঃ মাতৃভূমিৰ সৌন্দৰ্য, প্ৰাচুৰ্য আৰু পালনকৰ্তা ৰূপটোক উদযাপন কৰা হৈছে, আনহাতে পৰৱৰ্তী স্তৱকবোৰত অধিক ধৰ্মীয় আৰু ভক্তিমূলক প্ৰতিচ্ছবি দেখিবলৈ পোৱা যায়। সময়ৰ লগে লগে, বিশেষকৈ চৰকাৰী আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰেক্ষাপটত প্ৰথম দুটা স্তৱকহে সৰ্বাধিকভাৱে গোৱা হয়।
বংকিম চন্দ্ৰৰ বিখ্যাত উপন্যাস আনন্দমথৰ বেটুপাত
৪. ১৮৯৬ চনত কলিকতাত অনুষ্ঠিত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছৰ অধিৱেশনত কবিগুৰু ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে এই গীতটি পৰিৱেশন কৰাৰ লগে লগে 'বন্দে মাতৰম'য়ে এক বৃহৎ ৰাষ্ট্ৰীয় মঞ্চ লাভ কৰে।
ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ নিচিনা বিশাল ব্যক্তিত্বৰ জৰিয়তে এই গীতটিয়ে এক বহল ৰাজনৈতিক শ্ৰোতাৰ মাজত পৰিচিতি লাভ কৰিলে। কংগ্ৰেছৰ অধিৱেশনত ইয়াৰ উপস্থিতিয়ে প্ৰমাণ কৰিলে যে সেই সময়ত সাহিত্য, সংগীত আৰু নৱজাগৰিত জাতীয়তাবাদ কিদৰে ইটোৱে সিটোৰ লগত ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত হৈ পৰিছিল।
বন্দে মাতাৰামৰ ইংৰাজী অনুবাদ
৫. ১৯০৫ চনত বংগ বিভাজনে ব্যাপক বিৰোধিতাৰ সৃষ্টি কৰিছিল আৰু স্বদেশী আন্দোলনক এক নতুন গতি প্ৰদান কৰিছিল। এই সময়ছোৱাতেই ঔপনিৱেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদৰ অন্যতম পৰিচিত শ্ল’গান হৈ পৰিছিল 'বন্দে মাতৰম'।
৬. ৰাজহুৱা সভা, প্ৰতিবাদ আৰু ৰাজনৈতিক সমাৱেশসমূহত হিন্দু আৰু মুছলমান উভয়ে একেলগে 'বন্দে মাতৰম' গাইছিল। আন্দোলনৰ বহু অংশগ্ৰহণকাৰীৰ বাবে এই শব্দকেইটা উচ্চাৰণ কৰাটো ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ দায়বদ্ধতা ৰাজহুৱাভাৱে প্ৰকাশ কৰাৰ এক প্ৰধান মাধ্যম হৈ পৰিছিল।
৭. পুনৰুত্থিত জাতীয়তাবাদৰ যুদ্ধৰ ধ্বনি হৈ পৰিছিল 'বন্দে মাতৰম', যি মাতৃভূমিৰ প্ৰতি থকা ভক্তি আৰু ঔপনিৱেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধৰ প্ৰতীক আছিল। ব্ৰিটিছসকলে মানুহক একত্ৰিত কৰিব পৰা এই গীতটোৰ শক্তিক উপলব্ধি কৰিব পাৰিছিল, যাৰ বাবে বহু ঠাইত ইয়াক ৰাজহুৱাভাৱে গোৱা বা প্ৰদৰ্শন কৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰিছিল।
ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ
জাতীয়তাবাদী বাতৰিকাকত, ৰাজনৈতিক সংগঠন আৰু কৰ্মীসকলে দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত এই ধ্বনি বিয়পাই দিয়াত সহায় কৰিছিল। ই বিভিন্ন ভাষণ, লেখা আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰচাৰত স্থান পাইছিল।
৮. মহাত্মা গান্ধীয়েও ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত 'বন্দে মাতৰম'য়ে দখল কৰা বিশেষ স্থানক স্বীকৃতি দিছিল। স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ সময়ত কংগ্ৰেছৰ সমাৱেশ আৰু অন্যান্য জাতীয়তাবাদী অনুষ্ঠানত এই গীতটো সঘনাই শুনিবলৈ পোৱা গৈছিল।
একে সময়তে, কংগ্ৰেছৰ নেতৃত্ব ভাৰতৰ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্যক সন্মান জনোৱাৰ প্ৰয়োজনীয়তা সম্পৰ্কেও সজাগ আছিল। 'আনন্দমঠ'ৰ পৰৱৰ্তী কিছুমান অংশত থকা প্ৰতিচ্ছবিবোৰক বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ে বেলেগ বেলেগ ধৰণে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰে বুলি ভবা হৈছিল। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে ৰাষ্ট্ৰীয় সমাৱেশত গীতটোৰ কোনবোৰ অংশ ব্যৱহাৰ কৰা উচিত সেই বিষয়ে আলোচনাৰ সূত্ৰপাত ঘটে। শেষত, মূলতঃ মাতৃভূমিৰ সৌন্দৰ্য আৰু গুণাৱলীক কেন্দ্ৰ কৰি ৰচিত প্ৰথম দুটা স্তৱকক এক বিশেষ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান প্ৰদান কৰা হয়।
১৯০৫ চনৰ বংগ বিভাজনৰ ছবি
৯. ১৯৫০ চনৰ ২৪ জানুৱাৰীত ভাৰতৰ প্ৰথমগৰাকী ৰাষ্ট্ৰপতি ড০ ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদে ঘোষণা কৰে যে 'জন গণ মন' আমাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত (National Anthem) হ'ব, কিন্তু স্বাধীনতা আন্দোলনত পালন কৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকাৰ বাবে 'বন্দে মাতৰম'কো ৰাষ্ট্ৰীয় গীত (National Song) হিচাপে সমানেই সন্মানিত কৰা হ'ব।
১৯৫২ চনৰ আনন্দমথ চিনেমাত ব্যৱহাৰ কৰি গীতটোক অমৰ কৰি তোলা হৈছিল। ১৮ শতিকাৰ শেষৰ ফালে বংগত সংঘটিত হোৱা সংন্যাসী বিদ্ৰোহৰ পৰিঘটনাক কেন্দ্ৰ কৰি নিৰ্মাণ কৰা হৈছে ছবিখন। লতা মংগেশকাৰ আৰু হেমন্ত কুমাৰৰ দ্বাৰা গোৱা, ২০০৩ চনত ১৬৫ খন দেশত অনুষ্ঠিত হোৱা BBC world service Poll ত,হেমন্ত কুমাৰৰ দ্বাৰা ৰচিত বন্দে মাতৰাম সৰ্বকালৰ "বিশ্বৰ শীৰ্ষ দহটা" গীতৰ ভিতৰত ২য় স্থানত ভোটদান কৰা হয়।
মহাত্মা গান্ধী
১০. ১৯৫২ চনত নিৰ্মিত 'আনন্দমঠ' চলচ্চিত্ৰত ব্যৱহাৰ হোৱাৰ লগে লগে গীতটিয়ে অমৰত্ব লাভ কৰে। এই ছবিখন অষ্টাদশ শতিকাৰ শেষভাগৰ বংগৰ সন্ন্যাসী বিদ্ৰোহৰ ঘটনাসমূহৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল। লতা মংগেশকাৰ আৰু হেমন্ত কুমাৰৰ কণ্ঠত নিগৰিত এই গীতটিয়ে সকলো শ্ৰোতাক মন্ত্ৰমুগ্ধ কৰিছিল। ২০০৩ চনত ১৬৫খন দেশক সামৰি বিবিচি ৱৰ্ল্ড ছাৰ্ভিচে চলোৱা এক সমীক্ষাত, হেমন্ত কুমাৰে সুৰ দিয়া 'বন্দে মাতৰম' গীতটিয়ে সৰ্বকালৰ "বিশ্বৰ শীৰ্ষ দহটা" গীতৰ ভিতৰত দ্বিতীয় স্থান লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।
'বন্দে মাতৰম' মাত্ৰ কেইটামান শব্দৰ সমষ্টি নহয়; ই হ'ল ভাৰতীয় ইতিহাসৰ এক অমূল্য দলিল, স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ এক জীৱন্ত স্পন্দন। সংস্কৃত আৰু বঙালী ভাষাৰ সুৱলয় ছন্দত আৱদ্ধ এই গীতটিয়ে আজিও প্ৰতিগৰাকী ভাৰতীয়ৰ হৃদয়ত দেশপ্ৰেমৰ জোৱাৰ তোলে। যিটো গীতৰ প্ৰতিটো শব্দত সোমাই আছে মাতৃভূমিৰ প্ৰতি উছৰ্গিত অলেখ সংগ্ৰামীৰ ত্যাগ আৰু সপোন, সেই গীতৰ আবেদন যুগে যুগে এনেদৰেই অম্লান হৈ ৰ'ব।
_(1).webp "ত্ৰিবেণী-সপ্তগ্ৰামৰ খানকাহত চুফীসকলৰ কবৰ")
