দেৱকিশোৰ চক্ৰৱৰ্তী / কলকাতা
মুৰ্ছিদাবাদৰ ছালাৰ। এখন সৰু চহৰ। ব্যস্ত বজাৰ, চিনাকি মুখ আৰু সাধাৰণ মানুহৰ সাধাৰণ জীৱনযাপন। কিন্তু এই সাধাৰণ পৰিৱেশৰ মাজতেই এদিন লহপহকৈ বাঢ়ি আহিছিল এক অসাধাৰণ সপোন। মুকলি আকাশলৈ চাই আৰম্ভ হোৱা সেই সপোন এদিন গৈ উপনীত হ’লগৈ ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা, অৰ্থাৎ ইছৰো (ISRO)ৰ দুৱাৰদলিত।
সেয়েহে ছালাৰৰ মহম্মদ মামতাজুল হাছানৰ কাহিনীটো কেৱল এটা চাকৰি পোৱাৰ কাহিনী নহয়। এয়া হৈছে এক সাধাৰণ পৰিয়ালৰ সন্তান অসাধাৰণ হৈ উঠাৰ কাহিনী। এয়া তেওঁৰ পিতৃ-মাতৃৰ নীৰৱ ত্যাগৰ কাহিনী। এয়া বাৰে বাৰে চেষ্টা কৰি যোৱাৰ অদম্য কাহিনী। আৰু আটাইতকৈ ডাঙৰ কথা- এয়া এখন সৰু চহৰৰ পৰা এক বিশাল সপোন দেখাৰ কাহিনী।
২০২৫ চনৰ ২৭ মে’ত দ্য ইণ্ডিয়ান এক্সপ্ৰেছত প্ৰকাশিত বাংলা প্ৰতিবেদনত প্ৰকাশ পাইছিল যে মমতাজুল হাছানে ইছৰোত মহাকাশ অভিযন্তা হিচাপে চাকৰি লাভ কৰিছিল। ৫ মে’ত তেওঁৰ নিযুক্তি পত্ৰ পোৱা বুলি প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।খবৰ বিয়পি পৰাৰ লগে লগে তেওঁৰ পৰিয়াল আৰু ছালাৰবাসী আনন্দত আপ্লুত হৈ পৰিছিল।
২০২৫ চনৰ ২৭ মে’ত ‘The Indian Express’ৰ বঙালী সংস্কৰণৰ এক প্ৰতিবেদনত প্ৰকাশ পোৱা অনুসৰি, মামতাজুল হাছানে ইছৰোত ‘স্পেচ ইঞ্জিনীয়াৰ’ (মহাকাশ অভিযন্তা) হিচাপে চাকৰি লাভ কৰে। উক্ত প্ৰতিবেদনত উল্লেখ থকা মতে, ৫ মে’ত তেওঁৰ হাতলৈ আহে নিযুক্তি পত্ৰ। এই খবৰটো বিয়পি পৰাৰ লগে লগে তেওঁৰ পৰিয়ালৰ লগতে সমগ্ৰ চালাৰবাসী আনন্দত আত্মহাৰা হৈ পৰে। এখন নিযুক্তি পত্ৰ- মাত্ৰ কেইখিলামান পাতৰ এখন কাগজ। কিন্তু সেই কাগজখিলাৰ বুকুত যেন সোমাই আছিল বহু বছৰৰ নিৰলস পৰিশ্ৰম, অপেক্ষা আৰু সপোনৰ এক সুদীৰ্ঘ কাহিনী।
মামতাজুলৰ পিতৃ মহম্মদ আজগৰ আলীয়ে ছালাৰৰ ৰেজিষ্ট্ৰী অফিচত ‘কপিৰাইটাৰ’ হিচাপে কাম কৰে। মাতৃ এখন বিদ্যালয়ৰ ‘পেৰা-টিচাৰ’। তেওঁলোক কোনো ডাঙৰ উদ্যোগপতি বা উচ্চপদস্থ চৰকাৰী বিষয়াৰ পৰিয়ালৰ নহয়, এখন সাধাৰণ আয়ৰ সংসাৰ। কিন্তু সেই সাধাৰণ সংসাৰখনতেই সন্তানৰ সপোনক বিশাল ৰূপত দেখাৰ এক উদাৰ মানসিকতা লুকাই আছিল।
সৰুৰে পৰাই পঢ়া-শুনাৰ প্ৰতি মামতাজুলৰ যথেষ্ট ধাউতি আছিল বুলি জানিব পৰা গৈছে। পুত্ৰৰ সফলতাৰ খবৰ পোৱাৰ পিছত পিতৃয়ে আৱেগ ধৰি ৰাখিব নোৱাৰিলে। তেওঁ জনায় যে, খবৰটো শুনাৰ পিছত তেওঁৰ দুচকুত আনন্দৰ চকুলো বৈ আহিছিল। সন্তানৰ কাষত থিয় দিবলৈ পৰিয়ালটোৱে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসৰি সকলো ধৰণৰ চেষ্টা চলাইছিল।
পিতৃৰ সেই চকুলো আচলতে কেৱল আনন্দৰ চকুলোৱেই নাছিল। তাত হয়তো মিহলি হৈ আছিল সন্তানৰ ল'ৰালি কালৰ স্মৃতি, পঢ়া মেজত বহি থকা সেই ল'ৰাটোৰ ছবি, পৰীক্ষাৰ আগৰ উৎকণ্ঠা, ভৱিষ্যতক লৈ কৰা চিন্তা- আৰু শেষত সফলতাৰ সেই মধুৰ মুহূৰ্ত। পুত্ৰৰ হাতত ইছৰোৰ নিযুক্তি পত্ৰ! এজন পিতৃৰ বাবে ইয়াতকৈ ডাঙৰ পুৰস্কাৰ আৰু কি হ’ব পাৰে!
মামতাজুলৰ এই সফলতা এবাৰতে অহা নাছিল। তেওঁ প্ৰথমতে এটা বেচৰকাৰী সংস্থাত চাকৰি কৰিছিল আৰু ইয়াৰ সমান্তৰালকৈ চৰকাৰী চাকৰিৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিও চলাই গৈছিল। তেওঁ একাধিক পৰীক্ষাত অৱতীৰ্ণ হৈছিল। চেষ্টা কৰিছিল আৰু অপেক্ষা কৰিছিল। অৱশেষত আহিল ইছৰোলৈ যোৱাৰ সোণোৱালী সুযোগ।
মামতাজুল হাছান
এইখিনিতেই তেওঁৰ কাহিনীটো আৰু অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে। কাৰণ সফলতাৰ খবৰ শুনিলে আমি সাধাৰণতে শেষৰ দৃশ্যটোহে দেখিবলৈ পাওঁ। আমি দেখোঁ নিযুক্তি পত্ৰ, দেখোঁ আনন্দৰ বন্যা আৰু পৰিয়ালৰ উজ্জ্বল হাঁহি। কিন্তু তাৰ আগৰ সেই দীঘলীয়া পথ- কিমান ৰাতিপুৱা সোনকালে উঠি কৰা পঢ়া-শুনা, কিমান উজাগৰী নিশাৰ প্ৰস্তুতি, কিমান পৰীক্ষাৰ হল, কিমান অপেক্ষা, কিমান অনিশ্চয়তা- সেইবোৰৰ কোনো ছবি বাতৰি কাকতত ছপা নহয়। মামতাজুলৰ পথতো আছিল তেনে এক অদৃশ্য যুঁজ।
নিজৰ সফলতাৰ সন্দৰ্ভত মামতাজুলৰ বক্তব্যও যথেষ্ট সৰল। তেওঁ জানিবলৈ দিয়ে যে, এই সফলতাৰ কথা তেওঁ কোনো দিনে ভবা নাছিল। নিযুক্তি পত্ৰ পোৱাৰ সেই অনুভৱ ভাষিক ৰূপত প্ৰকাশ কৰাটো তেওঁৰ বাবে কঠিন আছিল। অৱশ্যে এটা কথাৰ ওপৰত তেওঁৰ দৃঢ় বিশ্বাস আছিল- সেয়া হ'ল পৰিশ্ৰমৰ কোনো বিকল্প নাই। লক্ষ্য স্থিৰ ৰাখি কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰিলে সফলতা আহিবই। কথাবোৰ বৰ সাধাৰণ; কিন্তু জীৱনৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰা কোৱা বাবেই হয়তো ইয়াৰ মূল্য বহুত বেছি। কাৰণ তেওঁ জানে, কেৱল সপোন দেখিলেই নহয়, সপোনক নিতৌ পৰিশ্ৰমলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব লাগিব। আৰু সেই পৰিশ্ৰমৰ অন্তত যেতিয়া আকাংক্ষিত খবৰটো আহে, তেতিয়া দুচকুলৈ পানী অহাটোৱেই স্বাভাৱিক। মামতাজুলেও সেই মুহূৰ্তত চকুপানী ধৰি ৰাখিব পৰা নাছিল বুলি জনায়।
এজন যুৱকে চাকৰি পোৱাটো তেওঁৰ পৰিয়ালৰ বাবে নিশ্চয় আনন্দৰ বিষয়। কিন্তু ইছৰোৰ দৰে সন্মানীয় প্ৰতিষ্ঠানত সুযোগ পোৱাৰ লগে লগে সেই আনন্দৰ জোৱাৰ বহুদূৰলৈ বিয়পি পৰিল। ছালাৰৰ ৰাইজে তেওঁক নিজৰ সন্তান হিচাপেই গৌৰৱেৰে আঁকোৱালি লৈছে। সৰু চহৰৰ সফলতাৰ এক সুকীয়া প্ৰভাৱ থাকে। তাত এজনৰ সফলতাই আন বহুতৰ সপোনক সাহস যোগায়। কোনোবা স্কুলীয়া ছাত্ৰই হয়তো এইবাৰ বিজ্ঞানৰ কিতাপখন অলপ বেছি মনোযোগেৰে পঢ়িব। কোনোবা পিতৃয়ে হয়তো আৰ্থিক সীমাবদ্ধতা থকা সত্ত্বেও পুত্ৰৰ পঢ়া-শুনা চলাই নিয়াৰ দৃঢ় সিদ্ধান্ত ল’ব। কোনোবা মাতৃয়ে হয়তো কন্যাক ক’ব- “তুমিও পাৰিবা।” আৰু কোনোবা যুৱকে হয়তো নিজৰ মনতে ক’ব- “ছালাৰৰ পৰা যদি মামতাজুল ইছৰোলৈ যাব পাৰে, ময়ো নিশ্চয় চেষ্টা কৰিম।”
আমি প্ৰায়েই ভাবোঁ যে, ডাঙৰ সপোনৰ বাবে এখন ডাঙৰ চহৰৰ প্ৰয়োজন। উন্নত আন্তঃগাঁথনিৰ প্ৰয়োজন, পৰিচিতিৰ প্ৰয়োজন। কিন্তু মামতাজুলৰ কাহিনীয়ে সেই ধাৰণাক অন্তত এটা দিশত প্ৰশ্নবোধক চিনৰ সন্মুখীন কৰোৱায়। তেওঁ প্ৰমাণ কৰি দেখুৱালে যে, চহৰৰ আকাৰে সপোনৰ আকাৰ কেতিয়াও নিৰ্ধাৰণ নকৰে। মুৰ্ছিদাবাদৰ ছালাৰৰ পৰাও কোনোবাই মহাকাশক লৈ ভাবিব পাৰে, কঠিন প্ৰতিযোগিতাত নামিব পাৰে, বিফলতাৰ পিছত পুনৰ পৰীক্ষা দিব পাৰে আৰু এদিন হাতত তুলি ল’ব পাৰে ইছৰোৰ নিযুক্তি পত্ৰ।
অৱশ্যে এই পথ একেবাৰেই সহজ নহয়। দুৰ্গম বা ভিতৰুৱা অঞ্চলৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ সন্মুখত সুযোগ আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ সীমাবদ্ধতা থাকিব পাৰে। সেয়েহে মামতাজুলৰ সফলতাক কেৱল ব্যক্তিগত মেধাৰ কাহিনী হিচাপে চালে সেয়া অসম্পূৰ্ণ হৈ ৰ’ব। ইয়াৰ লগত নিবিড়ভাৱে জড়িত হৈ আছে পৰিয়াল, শিক্ষা, অধ্যাৱসায় আৰু সুযোগক সঠিকভাৱে কামত লগোৱাৰ ক্ষমতা।
ভাৰতৰ মহাকাশ গৱেষণাৰ পৰিসৰ যিমানেই বাঢ়িছে, সিমানেই প্ৰয়োজন হৈছে নতুন প্ৰজন্মৰ বিজ্ঞানী আৰু অভিযন্তাৰ। ইছৰোৰ বিভিন্ন অভিযানত বিজ্ঞানী আৰু অভিযন্তাসকলৰ সন্মিলিত প্ৰচেষ্টাত ভাৰত মহাকাশ প্ৰযুক্তিত দ্ৰুতগতিত আগুৱাই গৈছে। সেই বিশাল কৰ্মযজ্ঞৰ লগত এইবাৰ নিজৰ কৰ্মজীৱনক সংযোগ কৰাৰ সোণালী সুযোগ পালে মুৰ্ছিদাবাদৰ চালাৰৰ মামতাজুল হাছানে।
মামতাজুল হাছান
আগন্তুক দিনবোৰত তেওঁৰ দায়িত্ব কি হ’ব, কোনটো প্ৰকল্পত তেওঁ কাম কৰিব, তেওঁৰ পেছাদাৰী যাত্ৰা কিমান দূৰলৈ যাব- সেয়া সময়ে ক’ব। কিন্তু তেওঁৰ জীৱনৰ এক গৌৰৱোজ্জ্বল অধ্যায় ইতিমধ্যে লিখা হৈ গৈছে। এক সাধাৰণ পৰিয়ালৰ সন্তানে প্ৰমাণ কৰি দিলে যে, সপোনৰ কোনো ভৌগোলিক সীমাৱদ্ধতা নাথাকে।
মামতাজুলৰ হাতত ইছৰোৰ নিযুক্তি পত্ৰ আহি পৰিছে। কিন্তু প্ৰকৃততে ইয়াৰ পৰাই তেওঁৰ এক নতুন যাত্ৰাৰ আৰম্ভণি হৈছে। ছালাৰৰ যিখন ঘৰত বহি এদিন তেওঁ ভৱিষ্যতৰ ৰঙীন সপোন ৰচিছিল, তাৰ পৰাই তেওঁ এতিয়া প্ৰৱেশ কৰিব দেশৰ মহাকাশ গৱেষণাৰ বিশাল জগতখনত। পিছফালে থাকিব পিতৃ-মাতৃৰ নিঃস্বাৰ্থ আশীৰ্বাদ, লগত থাকিব ছালাৰৰ ৰাইজৰ অফুৰন্ত মৰম আৰু সন্মুখত দুহাত মেলি ৰৈ থাকিব এখন অসীম আকাশ।
তেওঁৰ পিতৃয়ে বিচাৰে, প্ৰতিষ্ঠিত হৈ পুত্ৰই যাতে নিজৰ অঞ্চলৰ মানুহৰ বাবেও কিবা এটা কৰে- এই মহান প্ৰত্যাশাৰ কথাও তেওঁ সংবাদ মাধ্যমৰ আগত প্ৰকাশ কৰিছে। এই প্ৰত্যাশাটোৱেই হয়তো মামতাজুলৰ কাহিনীটোৰ আটাইতকৈ ধুনীয়া অংশ। কাৰণ সফলতা তেতিয়াহে পূৰ্ণতাপ্ৰাপ্ত হয়, যেতিয়া ই কেৱল নিজৰ জীৱনেই সলনি নকৰে আন কোনোবাকো নতুনকৈ সপোন দেখিবলৈ শিকায়।
ছালাৰৰ মাটিয়ে তেওঁক শিপা দিলে। পিতৃ-মাতৃয়ে দিলে সাহস। কঠোৰ পৰিশ্ৰমে দেখুৱালে পথ। আৰু এইবাৰ সেই পথৰ গন্তব্যস্থান হ’ল- ইছৰোৰ বিশাল আকাশ।
সেয়েহে মামতাজুল হাছানৰ কাহিনীটো এজন যুৱকৰ সফলতাৰ কাহিনীতকৈয়ো বহুত বেছি। এয়া বংগৰ প্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ সেই সকলোবোৰ সপোন দেখা ল’ৰা-ছোৱালীৰ কাহিনী, যিসকলে আজিও বিশ্বাস কৰে যে আকাশ বহুত দূৰত হ’ব পাৰে, কিন্তু তালৈ যোৱাৰ পথৰ আৰম্ভণি এই মাটিৰ পৰাই হয়। ছালাৰৰ সেই মাটিৰ পৰাই মামতাজুল হাছানৰ যাত্ৰা এতিয়া গৈ উপস্থিত মহাকাশৰ দুৱাৰদলিত।
.webp "নৱৰাত্ৰি উপলক্ষে দেৱী শৈলপুত্ৰীক প্ৰণাম জনাই দেশবাসীক শুভেচ্ছা প্ৰধানমন্ত্ৰী মোদীৰ")
