ৰাজীৱ নাৰায়ণ
এখন দেশৰ যাত্ৰাত এনে কিছুমান মুহূৰ্ত আহে যেতিয়া অৰ্থনীতি কেৱল নীতি-নিৰ্ধাৰকসকলৰ মাজতেই আৱদ্ধ নাথাকি দৈনন্দিন জীৱনৰ অংশ হৈ পৰে। এয়া কৰ আৰোপ বা নিয়ম-নীতিৰ জৰিয়তে নহয়, বৰং জনসাধাৰণৰ সামূহিক পছন্দৰ জৰিয়তেহে সম্ভৱ হয় – অৰ্থাৎ নাগৰিকে কি কিনে, কি ব্যৱহাৰ কৰে, কি আমদানি কৰে আৰু কি সংৰক্ষণ কৰে। অথবা ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাৰ্থত কোনো সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰাটো স্থগিত ৰাখে। আজি আমি এই দিশটোৰ ওপৰতেই আলোচনা কৰিছোঁ, ঠিক এসপ্তাহৰ পূৰ্বে প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে ভাৰতীয়সকলক অত্যধিক সোণ ক্ৰয় কৰাৰ পৰা বিৰত থাকিবলৈ, অপ্ৰয়োজনীয় বিদেশ ভ্ৰমণ সীমিত কৰিবলৈ, ইন্ধন সংৰক্ষণ কৰিবলৈ আৰু পৰিহাৰ কৰিব পৰা আমদানি হ্ৰাস কৰিবলৈ আহ্বান জনাইছিল। ইয়াৰ প্ৰাৰম্ভিক ৰাজনৈতিক প্ৰতিক্ৰিয়া আৰু ছ’চিয়েল মিডিয়াৰ চৰ্চাবোৰ এতিয়া লাহে লাহে মাৰ যাবলৈ ধৰিছে।
বৰ্তমান চৰ্চাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈছে প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ এই আহ্বানৰ আঁৰৰ মূল প্ৰশ্নটো আৰু প্ৰথম অৱস্থাতকৈ এতিয়া ইয়াৰ গুৰুত্ব কিয় বৃদ্ধি পাইছে। এই আহ্বান কোনো বলপূৰ্বক নিৰ্দেশ নাছিল, কিম্বা ইয়াৰ জৰিয়তে কোনো বৃহৎ ত্যাগৰো দাবী কৰা হোৱা নাছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে, এনে এক সময়ত যেতিয়া বিশ্বজুৰি অৰ্থনীতিসমূহে অস্থিৰতাৰ সন্মুখীন হৈছে, তেতিয়া দেশৰ অৰ্থনৈতিক ভেটি মজবুত কৰাৰ এক প্ৰয়াসহে ইয়াত প্ৰতিফলিত হৈছিল।
ইয়াৰ পটভূমি একেবাৰে স্পষ্ট। পশ্চিম এছিয়াত বৃদ্ধি পোৱা উত্তেজনা আৰু বিশ্বৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ শক্তি কৰিডৰ 'হৰমুজ প্ৰণালী'ৰ চৌপাশৰ অনিশ্চয়তাৰ মাজত খাৰুৱা তেলৰ দৰ প্ৰতি বেৰেলত ১১০ ডলাৰ অতিক্ৰম কৰিছেগৈ। ভাৰতে ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয় খাৰুৱা তেলৰ সৰহভাগেই আমদানি কৰে, সেয়েহে ইন্ধনৰ দৰ বৃদ্ধি পালেই ইয়াৰ প্ৰভাৱ দেশৰ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভাণ্ডাৰ, মুদ্ৰাস্ফীতি আৰু ক্ৰমশঃ দুৰ্বল হৈ অহা টকাৰ মূল্যৰ ওপৰত পৰে। এই পটভূমিত, প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ বাৰ্তাটোৱে এক বহল যুক্তি বহন কৰিছে: পৰস্পৰ সংযুক্ত এই বিশ্বখনত, ৰাষ্ট্ৰীয় শক্তি কেৱল নীতিৰ দ্বাৰাই গঢ় লৈ নুঠে, বৰং বাহ্যিক চাপৰ সময়ত সমাজে কেনেদৰে সঁহাৰি জনায় তাৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰ কৰে।
এগৰাকী মহিলাই সোণৰ গহনা পিন্ধা দৃশ্য
স্বাভাৱিকতেই, সমালোচকসকলে চৰকাৰী বিষয়াসকলৰ বৃহৎ গাড়ীৰ সমদল আৰু ৰাজ্যিক ব্যয়ৰ দৃশ্যৰাজি আঙুলিয়াই দি এই আহ্বানক "বৰ সামান্য, বহুত পলম" (too little, too late) বুলি অভিহিত কৰিছে, যিবোৰ জনসাধাৰণক কৰা সংযমৰ আহ্বানৰ সৈতে অমিল যেন লাগে। ৰাজহুৱা জীৱনত বাহ্যিক দৃষ্টিভংগীৰ গুৰুত্ব আছে। আৰু বিশ্বৰ সকলো চৰকাৰেই এই কথা স্বীকাৰ কৰা উচিত যে সংযমৰ আহ্বানে তেতিয়াহে বিশ্বাসযোগ্যতা লাভ কৰে যেতিয়া ইয়াৰ লগতে চৰকাৰৰ ফালৰ পৰাও দৃশ্যমান সতৰ্কতা প্ৰদৰ্শন কৰা হয়। তথাপি, কেৱল সময় বা উপস্থাপনৰ বাবে সমালোচনাৰ সন্মুখীন হোৱা বুলিয়েই বাৰ্তাটোৰ আঁৰৰ অৰ্থনৈতিক যুক্তিক নুই কৰিব নোৱাৰি। ৰাজনৈতিক বিতৰ্ক যিয়েই নহওক কিয়, অৰ্থনীতিৰ সন্মুখত থকা দুৰ্বলতাসমূহ কিন্তু একেবাৰে বাস্তৱ।
ভাৰতৰ সোণৰ কাহিনী
ভাৰতীয়সকলৰ মনত সোণৰ দৰে আন কোনো সামগ্ৰীয়েই ইমান প্ৰভাৱ পেলাব নোৱাৰে। প্ৰজন্মৰ পাছত প্ৰজন্ম ধৰি ই সমৃদ্ধি, নিৰাপত্তা, পৰম্পৰা আৰু আৱেগিক ধাৰাবাহিকতাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰি আহিছে। বিয়া-বাৰু, উৎসৱ-পাৰ্বন, উত্তৰাধিকাৰ আৰু ঘৰুৱা সঞ্চয়ৰ সৈতে ই ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত। অৰ্ধ-চহৰ আৰু গ্ৰাম্য ভাৰতৰ ঘৰবোৰত, বিত্তীয় বজাৰ বা কাগজৰ সম্পত্তিতকৈ সোণৰ ওপৰত বেছি বিশ্বাস ৰখা হয়।
তথাপি অৰ্থনীতিত সোণে এক সুকীয়া স্থান অধিকাৰ কৰি আছে। ভাৰত বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ সোণৰ গ্ৰাহক দেশ যদিও ইয়াৰ উৎপাদন একেবাৰে নগণ্য, যাৰ ফলত ডলাৰৰ বিনিময়ত বৃহৎ পৰিমাণৰ সোণ আমদানি কৰিবলগীয়া হয়। ৱৰ্ল্ড গোল্ড কাউন্সিলৰ মতে, ২০২৬ চনৰ আৰম্ভণিতে ভাৰতৰ সোণৰ আমদানি তীব্ৰগতিত বৃদ্ধি পাইছে। প্ৰথম ত্ৰৈমাসিকত আমদানিৰ পৰিমাণ বছৰৰ হিচাপত ৫৮ শতাংশ বৃদ্ধি পাই ১৮৬ টন হৈছেগৈ। এক টন ২৪-কেৰেট সোণ আমদানি কৰিবলৈ ১,৫২০ কোটি টকা খৰচ হয়। সুস্থিৰ সময়ত এনে চাহিদাই আত্মবিশ্বাস আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান আয়ক প্ৰতিফলিত কৰে। কিন্তু অস্থিৰতাৰ সময়ত, উচ্চ আমদানিয়ে বৈদেশিক মুদ্ৰা ওলাই যোৱাৰ ক্ষেত্ৰত হেঁচা বৃদ্ধি কৰে।
সেইবাবেই প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ আহ্বানৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত আছিল সোণ। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত, ভূ-ৰাজনৈতিক উত্তেজনা আৰু মুদ্ৰাৰ অনিশ্চয়তাই কেন্দ্ৰীয় বেংকসমূহক সোণৰ ভাণ্ডাৰ বৃদ্ধি কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছে। ভাৰতৰ ৰিজাৰ্ভ বেংকেও ইয়াৰ মুদ্ৰা নীতিৰ অংশ হিচাপে ৮৮০ টনতকৈ অধিক সোণৰ ভাণ্ডাৰ মজুত ৰাখিছে। যিহেতু অনিশ্চয়তাৰ সময়ত সোণৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি পায়, সেয়েহে গোলকীয় সংকটৰ সময়ত ৰাজহুৱা চাহিদাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাটো অৰ্থনৈতিকভাৱে অতিশয় তাৎপৰ্যপূৰ্ণ হৈ পৰে।
আমদানিৰ সমীকৰণ
প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ এই আহ্বান কেৱল সোণৰ মাজতেই আৱদ্ধ নহয়। ই ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ, বিদেশ ভ্ৰমণ, খোৱাতেল আৰু আমদানি কৰা সাৰৰ বিষয়টোকো সামৰি লৈছে; যিবোৰে ভাৰতৰ আমদানি ব্যয়ত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পেলায়। ভাৰতে ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয় খাৰুৱা তেলৰ প্ৰায় ৯০ শতাংশই আমদানি কৰে। যেতিয়া মূল্য দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়, আমদানিৰ ব্যয়ো বাঢ়ি যায়, যাৰ ফলত মুদ্ৰাস্ফীতি আৰু টকাৰ মূল্যৰ ওপৰত হেঁচা পৰে। শেহতীয়া বছৰবোৰত ভাৰতীয়সকলৰ বিদেশ ভ্ৰমণো বৃদ্ধি পাইছে - ২০২৫ চনত ৩.২৭ কোটি ভাৰতীয়ই বিদেশলৈ ভ্ৰমণ কৰিছিল, যাৰ ফলত ২০২৩-২৪ বিত্তীয় বৰ্ষত প্ৰায় ৩২ বিলিয়ন ডলাৰ অৰ্থাৎ প্ৰায় ৩.০৪ লাখ কোটি টকা ব্যয় হৈছিল।
পেট্ৰল পাম্পত গ্ৰাহকে ভিৰ কৰা দৃশ্য
যদিও এখন ক্ৰমবৰ্ধমান অৰ্থনীতিৰ বাবে এয়া এক ইতিবাচক দিশ, তথাপি এনে প্ৰৱণতাই এক অৰ্থনৈতিক বাস্তৱতাক আঙুলিয়াই দিয়ে: প্ৰতি বেৰেল আমদানি কৰা তেল আৰু অপ্ৰয়োজনীয়ভাৱে ওলাই যোৱা প্ৰতিটো বৈদেশিক মুদ্ৰাই বিত্তীয় সুস্থিৰতাত প্ৰভাৱ পেলায়। সেয়েহে, ইয়াৰ উদ্দেশ্য মানুহৰ আকাংক্ষাক নিৰুৎসাহিত কৰা নহয়, বৰং এক অনিশ্চিত গোলকীয় পৰ্যায়ৰ সময়ত সাময়িকভাৱে সংযম অৱলম্বন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰাহে।
তথাপি, কৃচ্ছ্ৰসাধন সন্দৰ্ভত হোৱা কোনো আলোচনাই আন এখন ভাৰতক আওকাণ কৰিব নোৱাৰে - প্ৰব্ৰজনকাৰী, দিনহাজিৰা কৰা শ্ৰমিক আৰু নিম্ন আয়ৰ পৰিয়ালৰ ভাৰতখনক। LPG-ৰ অত্যাধিক দাম, মুদ্ৰাস্ফীতিৰ কবলত পৰা অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰী আৰু বৰ্ধিত খৰচে মেট্ৰ' চহৰলৈ যোৱাসকলক পুনৰ নিজৰ গাঁৱলৈ ঘূৰি আহিবলৈ বাধ্য কৰিছে। তেওঁলোকৰ বাবে চহৰীয়া জীৱন এতিয়া আৰু সম্ভৱপৰ হৈ থকা নাই। ঘৰভাড়া, ইন্ধন আৰু খাদ্যৰ ব্যয়ৰ সৈতে যুঁজি চহৰ এৰি যোৱা পৰিয়ালবোৰৰ কাহিনী পোহৰলৈ আহিছে, যিসকলে অচিনাকি চহৰত ভোকে-পিয়াহে আৰু অপমানেৰে জীয়াই থকাতকৈ নিজৰ ঘৰত কষ্ট সহ্য কৰাটোৱেই শ্ৰেয় বুলি ভাবে।
এই স্মৃতিয়ে ক'ভিড-১৯ তলাবন্ধৰ সময়ৰ কথা মনত পেলাই দিয়ে, যেতিয়া লাখ লাখ লোকে চৰম দুৰ্দশাৰ মাজেৰে খোজকাঢ়ি নিজৰ গাঁৱলৈ উভতি গৈছিল। অৰ্থনৈতিক সংযমৰ বাবে জনোৱা যিকোনো ৰাষ্ট্ৰীয় আহ্বানে এই কথা স্বীকাৰ কৰিব লাগিব যে অৰ্থনীতিৰ ভেটি সৱল কৰাৰ দায়িত্ব কেৱল দৰিদ্ৰ লোকসকলৰ ওপৰতেই জাপি দিব নোৱাৰি।
সামূহিক অৰ্থনীতি
ভাৰতে ইয়াৰ পূৰ্বেও এনে মুহূৰ্তৰ সন্মুখীন হৈছে যেতিয়া অৰ্থনৈতিক দূৰদৰ্শিতা এক ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰয়োজনীয়তা হৈ পৰিছিল। ১৯৯১ চনৰ 'বেলেন্স অৱ পেমেণ্ট' সংকটে বাহ্যিক দুৰ্বলতাই কেনেকৈ অৰ্থনৈতিক ভাগ্য সলনি কৰিব পাৰে তাৰ এক স্পষ্ট সোঁৱৰণী হিচাপে কাম কৰে। অৱশ্যে, এই কথা স্বীকাৰ কৰিব লাগিব যে ৬৯০ বিলিয়ন ডলাৰৰ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভাণ্ডাৰ, এক বিশাল অৰ্থনীতি আৰু অধিক বৈচিত্ৰ্যময় ঔদ্যোগিক ভেটিৰ সৈতে আজিৰ ভাৰত বহুত বেছি শক্তিশালী।
কিন্তু বিশ্বৰ অৰ্থনীতিত এটাৰ লগত আনটোৰ প্ৰভাৱ পৰস্পৰ জড়িত হৈ থাকে। পশ্চিম এছিয়াৰ সংঘাতে ভাৰতৰ ইন্ধনৰ মূল্যত প্ৰভাৱ পেলায়। জাহাজ চলাচলৰ ব্যাঘ্যাতে মুদ্ৰাস্ফীতি বঢ়ায়। মুদ্ৰাৰ মূল্যৰ সালসলনিয়ে প্ৰায় লগে লগেই আমদানিৰ ব্যয়ত আঘাত হানে। এনে পৰিৱেশত, অৰ্থনৈতিক স্থিৰতা বজাই ৰাখিবলৈ জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ অতিশয় গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে।
এয়া কেৱল ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰতে হোৱা নাই। শক্তি সংকট আৰু ভূ-ৰাজনৈতিক ব্যাঘাতৰ সময়ত ইউৰোপ আৰু এছিয়াৰ বিভিন্ন দেশে ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰত্যাহ্বানৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ নাগৰিকসকলক শক্তি সংৰক্ষণ কৰিবলৈ, অপ্ৰয়োজনীয় খৰচ হ্ৰাস কৰিবলৈ আৰু সাময়িকভাৱে সংযমী জীৱনশৈলী গ্ৰহণ কৰিবলৈ আহ্বান জনাই আহিছে। ভাৰতে কোনো নাটকীয় অৰ্থত ত্যাগৰ দাবী কৰা নাই। কিন্তু ই এক সজাগতাৰ আহ্বান জনাইছে যে লাখ লাখ পৰিয়ালৰ ব্যক্তিগত আচৰণ একগোট হৈ ৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনৈতিক ফলাফলত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ আহ্বানৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশটো ইয়াৰ মাজতেই নিহিত হৈ আছে যিটো ই প্ৰকাশ কৰে। আমদানি কৰা শক্তি, খোৱাতেল, সাৰ আৰু মূল্যৱান ধাতুৰ ওপৰত ভাৰতৰ নিৰ্ভৰশীলতাই দেশখনৰ আকাশলংঘী উত্থানৰ পিছতো ইয়াৰ দুৰ্বলতাসমূহ পোহৰলৈ আনে। এতিয়া প্ৰত্যাহ্বানটো আমাৰ আকাংক্ষা হ্ৰাস কৰাটো নহয়, বৰং উন্নয়নক কৌশলগত স্থিৰতাৰ সৈতে আগবঢ়াই নিয়াটোহে।
আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ’ল ই দেশখনক এটা চিৰস্থায়ী সত্যৰ কথা সোঁৱৰাই দিব: যে ৰাষ্ট্ৰীয় শক্তি কেৱল ব’ৰ্ডৰুম, মন্ত্ৰালয় বা ষ্টক মাৰ্কেটত গঢ় লৈ উঠা নহয়। ঘৰ, বজাৰ, বিমানবন্দৰ আৰু ইন্ধন কেন্দ্ৰত লোৱা লাখ লাখ দৈনন্দিন সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তেও ইয়াক নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক উত্থান আকাংক্ষা আৰু আত্মবিশ্বাসৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈছে। অধিক অনিশ্চিত পৃথিৱী এখনত নেভিগেট কৰিবলৈ এতিয়া এটা অতিৰিক্ত গুণৰ প্ৰয়োজন হ'ব পাৰে... সামূহিক অৰ্থনৈতিক প্ৰজ্ঞা।
আটাইতকৈ ডাঙৰ কথাটো হ'ল, ই দেশক এক চিৰন্তন সত্যৰ কথা সোঁৱৰাই দিব: ৰাষ্ট্ৰীয় শক্তি কেৱল ব'ৰ্ডৰুম, মন্ত্ৰ্যালয় বা শ্বেয়াৰ বজাৰতেই গঢ়ি নুঠে। ঘৰ, বজাৰ, বিমানবন্দৰ আৰু ইন্ধন ষ্টেচনসমূহত লোৱা লাখ লাখ দৈনন্দিন সিদ্ধান্তৰ জৰিয়তেও ই গঢ় লৈ উঠে। ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক উত্থান আকাংক্ষা আৰু আত্মবিশ্বাসৰ জৰিয়তে পৰিচালিত হৈছে। এতিয়া এক অধিক অনিশ্চিত বিশ্বৰ মাজেৰে আগবাঢ়ি যাবলৈ আমাক প্ৰয়োজন হ'ব পাৰে এক অতিৰিক্ত গুণৰ... আৰু সেয়া হ'ল সামূহিক অৰ্থনৈতিক প্ৰজ্ঞা।
(লেখক এগৰাকী জ্যেষ্ঠ সাংবাদিক আৰু যোগাযোগ বিশেষজ্ঞ)
