পল্লৱ ভট্টাচাৰ্য্য
বৰ্তমান সময়ত সমগ্ৰ বিশ্বই এক জটিল পৰিস্থিতিৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। বিশ্বত চলি থকা উপৰ্যুপৰি সংঘাতবোৰে- যেনে আমেৰিকা-ইজৰাইল-ইৰানৰ যুদ্ধ, ইজৰাইল-লেবাননৰ উত্তেজনা আৰু ৰাছিয়া-ইউক্ৰেইনৰ দীৰ্ঘদিনীয়া যুদ্ধই সমগ্ৰ বিশ্বৰ তেল, গেছ আৰু সাৰৰ যোগান ব্যৱস্থাটো যে কিমান দুৰ্বল, সেয়া উদঙাই দিছে। এই সংকটবোৰৰ বাবেই তেল, প্ৰাকৃতিক গেছ আৰু সাৰৰ বজাৰত হাহাকাৰ অৱস্থাৰ সৃষ্টি হৈছে, বস্তুৰ দাম আকাশলংঘী হৈছে আৰু পৃথিৱীজুৰি শক্তি তথা খাদ্যৰ নিৰাপত্তালৈ ডাঙৰ ভাবুকি আহি পৰিছে।
'হৰমুজ প্ৰণালী' নামৰ সাগৰীয় পথটোৰে পৃথিৱীৰ প্ৰায় এক-তৃতীয়াংশ সাৰ আৰু বৃহৎ পৰিমাণৰ তেল তথা তৰল প্ৰাকৃতিক গেছ (LNG) কঢ়িওৱা হয়। সেয়েহে, সেই অঞ্চলত সামান্য অশান্তি হ'লেই বজাৰত ডাঙৰ প্ৰভাৱ পৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, খেতিত দিয়া ইউৰিয়া সাৰৰ দাম ৪৯ শতাংশলৈকে বাঢ়ি গৈছিল, খাৰুৱা তেলৰ (ব্ৰেণ্ট ক্ৰুড) দাম প্ৰতি বেৰেলত ১১০ ডলাৰ পাৰ হৈছিলগৈ আৰু ইউৰোপত গেছৰ দাম অস্বাভাৱিকভাৱে বৃদ্ধি পাইছিল। যিবোৰ দেশে এই সামগ্ৰীবোৰ বিদেশৰ পৰা কিনি আনে, তেওঁলোকৰ বাবে অৱস্থাটো অধিক বেয়া। ইয়াৰ ফলত খাদ্যবস্তুৰ দাম বাঢ়িছে, কৃষকৰ লাভ কমিছে আৰু বাহিৰৰ দেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰাকৈ নিজৰ দেশতে কিবা বিকল্প উলিওৱাটো জৰুৰী হৈ পৰিছে। এনে পৰিস্থিতিত গছ-গছনি বা আৱৰ্জনাৰ পৰা বনোৱা 'জৈৱ-ইন্ধন' (biofuel), নৱীকৰণযোগ্য গেছ, সেউজ হাইড্ৰ'জেন আৰু পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰা সাৰ এতিয়া কেৱল পৰিৱেশ বচাবলৈয়ে নহয়, দেশৰ অৰ্থনীতি বচাবলৈকো আটাইতকৈ দৰকাৰী অস্ত্ৰ হৈ পৰিছে। ভাৰতৰ হাতত প্ৰচুৰ পৰিমাণে খেতি-বাতি, ৰ'দ আৰু বতাহৰ পৰা শক্তি উৎপাদন কৰাৰ সুবিধা থকাৰ বাবে, চৰকাৰৰ সঠিক নীতিৰ সহায়ত ভাৰতে এই বিপদক সুযোগলৈ সলনি কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।
শেহতীয়া বছৰবোৰৰ ভূ-ৰাজনৈতিক জোকাৰণিয়ে জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল ব্যৱস্থাসমূহৰ গাঁথনিগত দুৰ্বলতাবোৰ উদঙাই দিছে। ৰাছিয়া সমগ্ৰ বিশ্বৰ ভিতৰতে তেল আৰু গেছৰ এক প্ৰধান ৰপ্তানিকাৰক দেশ। ২০২২ চনত যেতিয়া ৰাছিয়াই ইউক্ৰেইন আক্ৰমণ কৰে, তেতিয়া ৰাছিয়াৰ ওপৰত লগোৱা বাধা-নিষেধৰ বাবে ব্ৰেণ্ট আৰু WTI ক্ৰুডৰ দাম প্ৰতি বেৰেলত ১৩০-১৪০ ডলাৰলৈকে উৰ্ধ্বমুখী হৈছিল। আনফালে, ইউৰোপলৈ গেছৰ যোগান প্ৰায় ৮০% কমি যোৱাৰ ফলত তৰল গেছ (LNG)ৰ বাবে হাহাকাৰ অৱস্থাৰ সৃষ্টি হৈছিল। শেহতীয়াকৈ, ইৰান আৰু তাৰ আশে-পাশে সৃষ্টি হোৱা অশান্তিয়ে এই সমস্যা আৰু বঢ়াই তুলিছে। ইয়াৰ ফলত কেৱল শক্তিৰ যোগানেই বাধাগ্ৰস্ত হোৱা নাই, বৰং কাটাৰ, ডুবাই (UAE) আৰু ইৰানৰ দৰে দেশৰ পৰা অহা সাৰৰ যোগানতো প্ৰভাৱ পৰিছে। ভাৰতে পৃথিৱীৰ ভিতৰতে অন্যতম বেছি পৰিমাণৰ ইউৰিয়া সাৰ ব্যৱহাৰ কৰে আৰু ইয়াৰ এক ডাঙৰ অংশ বিদেশৰ পৰা কিনিবলগীয়া হয়। আনকি দেশৰ ভিতৰত সাৰ বনাবলৈ যি প্ৰাকৃতিক গেছ লাগে, সেয়াও বিদেশৰ পৰাই আহে। ফলস্বৰূপে ভাৰতৰ প্ৰায় ২০ ৰ পৰা ২৫ শতাংশ যোগান এই অস্থিৰ সাগৰীয় পথবোৰৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল। বিপদৰ সময়ৰ বাবে পেট্ৰ'ল-ডিজেল জমা কৰি ৰখাৰ দৰে সাৰ জমা কৰি ৰখাৰ কোনো বিশেষ ব্যৱস্থা নথকাটোৱে চিন্তাৰ কাৰণ হৈ পৰিছে, যাৰ ফলত দেশৰ ১৫০ কোটি মানুহৰ খাদ্যৰ যোগানত প্ৰভাৱ পৰাৰ আশংকা থাকে। তথাপি, এই বাধাসমূহে এতিয়া আমাক নিজৰ দেশতে পোৱা আৰু পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰা বিকল্পবোৰ বিচাৰি উলিয়াবলৈ বাধ্য কৰিছে, যাতে আমি বিদেশী বজাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া নহয়।
SSCIS ৰ গ্রাফিক্স
এই সংকটৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ 'জৈৱ-ইন্ধন' (Biofuel) এক ডাঙৰ সমাধান হিচাপে থিয় দিছে। ইয়াক পোনপটীয়াকৈ পেট্ৰ'ল-ডিজেলৰ সলনি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। সঠিক পদ্ধতিৰে এই ইন্ধন বনালে, সাধাৰণ তেলতকৈ ই ৫০ ৰ পৰা ৮০ শতাংশ পৰ্যন্ত কম প্ৰদূষণ কৰে। যোৱা দহ বছৰত গোটেই পৃথিৱীত তৰল জৈৱ-ইন্ধনৰ উৎপাদন প্ৰায় ৫০% বাঢ়িছে। আমেৰিকাই মাকৈৰ পৰা আৰু ব্ৰাজিলে কুঁহিয়াৰ তথা চয়াবিনৰ পৰা এই ইন্ধন বনোৱাত বিশ্বৰ ভিতৰতে আগৰণুৱা হৈ পৰিছে (মুঠ উৎপাদনৰ দুই-তৃতীয়াংশ এই দুখন দেশতেই হয়)। ব্ৰাজিলে তেওঁলোকৰ গাড়ী-মটৰ চলাবলৈ প্ৰয়োজনীয় ইন্ধনৰ প্ৰায় ২২ শতাংশ এই জৈৱ-ইন্ধনৰ পৰাই পায়। ১৯৭০ চনৰ তেল সংকটৰ পিছতেই ব্ৰাজিলে এই ব্যৱস্থা আৰম্ভ কৰিছিল, যাৰ ফলত আজি তেওঁলোকে বিদেশৰ পৰা তেল কিনাত খৰচ হোৱা কোটি কোটি টকা ৰাহি কৰাৰ লগতে প্ৰদূষণো বহুখিনি কমাব পাৰিছে। আমেৰিকায়ো নতুন নতুন আইন আৰু ৰেহাইৰ জৰিয়তে এই ইন্ধনৰ ব্যৱহাৰ বঢ়াইছে। ইউৰোপৰ ছুইডেন, ফিনলেণ্ড আৰু ডেনমাৰ্কৰ দৰে দেশবোৰেও নিজৰ প্ৰয়োজনীয় শক্তিৰ ২০ শতাংশতকৈ বেছি এই জৈৱ-শক্তিৰ পৰা উলিয়াইছে। তেওঁলোকে মানুহে খোৱা বস্তুৰ পৰা ইন্ধন নবনায়, বৰং পেলনীয়া আৱৰ্জনা আৰু অৱশিষ্টৰ পৰাহে ইন্ধন বনায়। আনকি চীন আৰু অন্যান্য দেশবোৰেও পেলনীয়া তেলৰ পৰা ইন্ধন বনাবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। এই সকলোবোৰ উদাহৰণে প্ৰমাণ কৰে যে চৰকাৰে সঠিক নীতি ল'লে আৰু কৃষকসকলক জড়িত কৰিলে, জৈৱ-ইন্ধনে জলবায়ু কলুষিত কৰা ইন্ধনৰ ওপৰত আমাৰ নিৰ্ভৰশীলতা কমোৱাৰ লগতে পৰিৱেশো ৰক্ষা কৰিব পাৰে।
ভাৰতেও এই দিশত খুব খৰতকীয়া পদক্ষেপ লৈছে। ২০১৮ চনৰ 'ৰাষ্ট্ৰীয় জৈৱ-ইন্ধন নীতি'খন ২০২২ চনত সলনি কৰি চৰকাৰে লক্ষ্য লৈছে যে ২০২৫-২৬ চনৰ ভিতৰতে পেট্ৰ'লৰ লগত ২০% 'ইথানল' (কুঁহিয়াৰ আদিৰ পৰা পোৱা এবিধ ইন্ধন) মিহলোৱা হ'ব (যাক E20 বোলা হয়)। এই ইথানল বনাবলৈ গুৰ, কুঁহিয়াৰৰ ৰস, পোক লগা বা বেয়া হোৱা শস্য আৰু খাব নোৱাৰা তেল আদি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। এই কাম ইমান দ্ৰুতগতিত চলিছে যে ২০২৫ চনৰ মাজভাগতে এই ২০% মিহলোৱাৰ লক্ষ্য প্ৰায় পূৰণ হোৱাৰ পথত। ইয়াৰ ফলত ভাৰতৰ বহুতো বৈদেশিক মুদ্ৰা ৰাহি হৈছে আৰু কুঁহিয়াৰ তথা শস্য উৎপাদন কৰা কৃষকসকলেও দুপইচা অতিৰিক্ত উপাৰ্জন কৰিব পাৰিছে। ইয়াৰ লগতে চৰকাৰে 'SATAT' (Sustainable Alternative Towards Affordable Transportation) নামৰ এখন আঁচনি চলাইছে, য'ত খেতিৰ পেলনীয়া অংশ (নৰা আদি), গৰুৰ গোবৰ আৰু পৌৰসভাৰ আৱৰ্জনাৰ পৰা 'সংকুচিত বায়'গেছ' (CBG) বনোৱা হৈছে। তেল কোম্পানীবোৰে এই গেছ কিনি লোৱাৰ দায়িত্ব লৈছে। ইয়াৰ ফলত কেৱল বিদেশৰ পৰা অহা গেছৰ ব্যৱহাৰেই কমা নাই, লগতে পথাৰত নৰা পোৰাৰ ফলত হোৱা বায়ু প্ৰদূষণ আৰু আৱৰ্জনাৰ সমস্যাও দূৰ হৈছে। অৰ্থাৎ গাঁওবোৰৰ পেলনীয়া বস্তুবোৰ এতিয়া সম্পদলৈ সলনি হৈছে। মানুহৰ খোৱা বস্তুত যাতে নাটনি নহয়, তাৰ বাবে 'প্ৰধানমন্ত্ৰী জি-ৱন' (JI-VAN: Jaiv-Vatavaran Anukool fasal awasesh Nivaran) আঁচনিৰ জৰিয়তে কেৱল অখাদ্য আৰু পেলনীয়া সামগ্ৰীৰ পৰা ইথানল বনাবলৈ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। 'গ্ল'বেল বায়'ফুৱেল এলায়েন্স' (Global Biofuel Alliance)ত ভাৰতৰ অংশগ্ৰহণে মানদণ্ড আৰু প্ৰযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতাৰ জৰিয়তে এই প্ৰচেষ্টাসমূহক অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ফটো
নিম্ন-কাৰ্বনযুক্ত গেছ আৰু সাৰৰ ক্ষেত্ৰত সমান্তৰালভাৱে হোৱা উদ্ভাৱনে ইয়াক অধিক সুৰক্ষিত কৰি তুলিছে। প্ৰাকৃতিক গেছৰ ৰিফৰ্মিঙৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল পৰম্পৰাগত এম'নিয়া উৎপাদনে সাৰৰ মূল্যক অস্থিৰ শক্তিৰ বজাৰৰ সৈতে বান্ধি ৰাখে আৰু প্ৰচুৰ পৰিমাণে কাৰ্বন ডাই অক্সাইড (CO₂) নিৰ্গত কৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে, নৱীকৰণযোগ্য বিদ্যুৎ ব্যৱহাৰ কৰি পানীৰ ইলেক্ট্ৰ'লাইছিছৰ জৰিয়তে হাইড্ৰ'জেন উৎপাদন কৰি তাৰ সৈতে নাইট্ৰ'জেনৰ সংশ্লেষণ ঘটাই প্ৰস্তুত কৰা 'সেউজ এম'নিয়া'ই নিৰ্গমন প্ৰায় শূন্যলৈ হ্ৰাস কৰে আৰু দীৰ্ঘম্যাদী শক্তি ক্ৰয় চুক্তিৰ জৰিয়তে ইয়াৰ ব্যয়ো স্থিৰ কৰে। কাকিনাডাত অৱস্থিত ভাৰতৰ 'এম গ্ৰীন' (AM Green) প্ৰকল্পটো ইয়াৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণঃ ই হৈছে বাৰ্ষিক ১ নিযুত টন উৎপাদন ক্ষমতাসম্পন্ন এক সেউজ এম'নিয়া সুবিধা, যাক ২.৩ গিগাওয়াটৰ নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ (বতাহ, সৌৰ আৰু পাম্পড হাইড্ৰ' ষ্ট'ৰেজ) দ্বাৰা চলোৱা হ'ব। ইয়াৰ বাবে ইতিমধ্যে ইলেক্ট্ৰ'লাইজাৰৰ ক্ষমতা চুক্তিবদ্ধ কৰা হৈছে আৰু ঘৰুৱা ব্যৱহাৰ তথা ইউৰোপ আৰু এছিয়ালৈ ৰপ্তানিৰ বাবে ক্ৰয় চুক্তিও স্বাক্ষৰিত হৈছে। গেছ-ভিত্তিক প্ৰকল্পৰ পৰা CO₂ আৱদ্ধ কৰি সংৰক্ষণ কৰা 'ব্লু এম'নিয়া'ই এক সাময়িক বিকল্প হিচাপে কাম কৰে, যাৰ বাবে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু অন্যান্য স্থানত কৰ ৰেহাইৰ সমৰ্থনত ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছে। আৱৰ্জনাৰ পৰা উৎপাদন কৰিব পৰা বায়'গেছ আৰু বায়'মিথেনে ইয়াত আন এক মাত্ৰা যোগ কৰিছে, যাক গ্ৰীডত যোগান ধৰিবলৈ বা পৰিবহণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। আনহাতে, ইয়াৰ পৰা ওলোৱা অৱশিষ্টখিনি পুষ্টিৰে ভৰপূৰ জৈৱ-সাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি, যিয়ে এক বৃত্তাকাৰ অৰ্থনীতিৰ (circular economy) সৃষ্টি কৰে।
সমগ্ৰ বিশ্বই এতিয়া এনে পৰিৱৰ্তনৰ সুফল লাভ কৰিছে। ব্ৰাজিলৰ এই জৈৱ-ইন্ধনৰ ব্যৱস্থাই তেওঁলোকক কেৱল তেলৰ নাটনিৰ পৰাই বচোৱা নাই, গাঁওবোৰৰো উন্নয়ন কৰিছে। ইউক্ৰেইন যুদ্ধৰ পিছত ইউৰোপীয় ইউনিয়নেও প্ৰদূষণ কমাবলৈ নিজৰ নিয়মবোৰ কটকটীয়া কৰিছে আৰু নতুন বিকল্প ইন্ধনত গুৰুত্ব দিছে। মৰক্কো নামৰ দেশখনে ৰ'দ আৰু বতাহৰ শক্তি ব্যৱহাৰ কৰি সেউজ হাইড্ৰ'জেন আৰু এম'নিয়া ৰপ্তানি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। ভাৰত চৰকাৰেও 'ৰাষ্ট্ৰীয় সেউজ হাইড্ৰ'জেন মিছন'ৰ অধীনত ২০৩০ চনৰ ভিতৰত বছৰি ৫০ লাখ টন সেউজ হাইড্ৰ'জেন উৎপাদনৰ লক্ষ্য লৈছে, যাতে তেল শোধনাগাৰ, সাৰ কাৰখানা আৰু তীখা উদ্যোগবোৰে প্ৰদূষণমুক্ত শক্তি পায়। 'পিএম-কুসুম' (PM-KUSUM) আঁচনিয়ে কৃষকসকলক পথাৰত সৌৰশক্তিৰে চলা পাম্প বহুৱাবলৈ সহায় কৰিছে, যাৰ পৰা তেওঁলোকে অতিৰিক্ত বিজুলী উৎপাদন কৰি চৰকাৰক বেচিবও পাৰে। আনহাতে 'পিএম-প্ৰণাম' (PM-PRANAM) আঁচনিয়ে ৰাজ্যসমূহক ৰাসায়নিক সাৰৰ সলনি জৈৱিক সাৰ ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ আৰ্থিক অনুদান দি উৎসাহিত কৰিছে। আজিকালি ওলোৱা 'নেন'-ইউৰিয়া'ৰ (Nano-urea - তৰল ৰূপত থকা সাৰ) ব্যৱহাৰে মাটিৰ গুণাগুণ নষ্ট নকৰাকৈ খেতিৰ উৎপাদন বঢ়োৱাত সহায় কৰিছে আৰু খৰচো কমাইছে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ফটো
এই সকলোবোৰ পৰিৱৰ্তন ভাৰতৰ বাবে একেবাৰে উপযুক্ত। কাৰণ আমাৰ দেশত খেতি-বাতি বহুত হয়, গতিকে পেলনীয়া সামগ্ৰীৰ অভাৱ নাই। লগতে ৰাজস্থান, গুজৰাট আৰু তামিলনাডুৰ দৰে ৰাজ্যত ৰ'দ আৰু বতাহৰ পৰা শক্তি উৎপাদন কৰাৰ প্ৰচুৰ সম্ভাৱনা আছে। চৰকাৰৰ নীতিসমূহে কৃষকসকলক কেৱল অন্ন যোগান ধৰোতা বা 'অন্নদাতা' হৈয়েই থকাটো বিচৰা নাই, তেওঁলোকক শক্তি বা বিজুলী যোগান ধৰোতা অৰ্থাৎ 'উৰ্জাদাতা' হিচাপেও গঢ়ি তুলিব বিচাৰিছে। পথাৰৰ নৰা আৰু আৱৰ্জনাৰ পৰা ইন্ধন বনোৱাৰ ফলত ভাৰতে একেলগে কেইবাটাও লাভ পাইছে- খাদ্য সুৰক্ষিত হৈছে, গাঁওবোৰত উপাৰ্জন আৰু কৰ্মসংস্থাপন বাঢ়িছে, আৰু বিদেশৰ পৰা তেল কিনাৰ খৰচ কমিছে। অৱশ্যে কিছুমান অসুবিধা এতিয়াও আছে- যেনে এই নতুন মেচিন বা প্ৰযুক্তিৰ খৰচ বহুত বেছি, আৰু গাঁথনিগত সা-সুবিধাৰো কিছু অভাৱ আছে। কিন্তু বিশ্বৰ আন দেশবোৰৰ অভিজ্ঞতা আৰু আমাৰ নিজৰ উদ্ভাৱনী শক্তিৰে এইবোৰ দূৰ কৰিব পৰা যাব। ব্ৰাজিল আৰু আমেৰিকাৰ দৰে চৰকাৰী সাহায্য আৰু চৰকাৰী-বেচৰকাৰী খণ্ডৰ মিলি কৰা কামৰ জৰিয়তে এই যাত্ৰা আৰু বেছি দ্ৰুত কৰিব পাৰি।
সামৰণিত ক'ব পাৰি যে, এই ভূ-ৰাজনৈতিক সংঘাতসমূহে আমাক বহুত কষ্ট দিছে সঁচা, কিন্তু ইয়ে আমাক এটা ডাঙৰ শিক্ষাও দিছে। এই পৰিস্থিতিয়ে আমাক বুজাই দিছে যে আমি নিজৰ প্ৰয়োজনীয় শক্তি আৰু সাৰ নিজৰ দেশতেই, পৰিৱেশৰ ক্ষতি নকৰাকৈ উৎপাদন কৰিব লাগিব। ভাৰতৰ বাবে শক্তি নিৰাপত্তা, জলবায়ু ৰক্ষা আৰু গাঁওবোৰৰ উন্নয়ন- এই তিনিওটা একেলগে সাধন কৰাৰ এয়া এক ঐতিহাসিক সুযোগ। জৈৱ-ইন্ধন, বায়'মিথেন, সেউজ এম'নিয়া আৰু জৈৱিক সাৰৰ জৰিয়তে ভাৰতে কেৱল বৰ্তমানৰ বিপদৰ পৰাই হাত সাৰিব এনে নহয়, ভৱিষ্যতলৈ ই এখন শক্তিশালী আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীল দেশ হিচাপে মূৰ দাঙি উঠিব। যিদৰে সংকটৰ সময়ত নিজৰ বুদ্ধি আৰু উপলব্ধ সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰে মানুহক বিপদৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰে, ঠিক তেনেদৰেই ভাৰতেও আজি নিজৰ সম্পদ আৰু নতুন প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত এই বিশ্বজোৰা সংকটক নিজৰ শক্তি আৰু কৃষি খণ্ডৰ এক সোণালী ভৱিষ্যতলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিবলৈ সম্পূৰ্ণ সাজু হৈ উঠিছে।
(লেখক অসম চৰকাৰৰ অৱসৰপ্ৰাপ্ত আৰক্ষী সঞ্চালক প্ৰধান; অসম লোকসেৱা আয়োগৰ প্ৰাক্তন অধ্যক্ষ আৰু 'আৱাজ- দ্য ভইচ অসম'ৰ মুখ্য কাৰ্যবাহী বিষয়া)
