লালন ফকিৰ বা লালন শ্বাহ আছিল অবিভক্ত বংগৰ এগৰাকী বিশিষ্ট আধ্যাত্মিক সাধক, বাউল গুৰু, গীতিকাৰ, সমাজ সংস্কাৰক আৰু দাৰ্শনিক। তেওঁক 'বাউল সম্ৰাট' বুলিও কোৱা হয়। ধৰ্ম, বৰ্ণ আৰু জাত-পাতৰ ঊৰ্ধ্বলৈ গৈ কেৱল মানৱতাক শ্ৰেষ্ঠ ধৰ্ম হিচাপে জ্ঞান কৰা লালন ফকিৰৰ জীৱন আৰু দৰ্শন আজিও সমগ্ৰ বিশ্বৰ বাবে এক অনুপম আদৰ্শ।
লালন ফকিৰৰ জন্মস্থান আৰু পৰিচয়ক লৈ ইতিহাসবিদসকলৰ মাজত যথেষ্ট মতভেদ দেখা যায়। সাধাৰণতে বিশ্বাস কৰা হয় যে ১৭৭৪ চনৰ আশে-পাশে বৰ্তমান বাংলাদেশৰ কুষ্টিয়া জিলাৰ অন্তৰ্গত ভাড়াৰা গাঁৱত তেওঁ জন্মগ্ৰহণ কৰিছিল। জনশ্ৰুতি অনুসৰি, যৌৱন কালত তীৰ্থযাত্ৰালৈ যোৱাৰ সময়ত তেওঁ বসন্ত ৰোগত আক্ৰান্ত হয়। সংগীসকলে তেওঁৰ মৃত্যু হোৱা বুলি ভাৱি মৃতদেহটো নদীৰ বুকুত উটুৱাই দিয়ে। পৰৱৰ্তী সময়ত মলম শ্বাহ নামৰ এজন মুছলমান তাঁতীয়ে তেওঁক জীৱন্তে উদ্ধাৰ কৰে আৰু পত্নী মতিজানৰ সৈতে মিলি সযতনেৰে তেওঁক সুস্থ কৰি তোলে। এইদৰে মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ মাজত আশ্ৰয় লাভ কৰাৰ পিছত লালনৰ মনত জাত-পাত, ধৰ্মীয় গোড়ামি আৰু সমাজৰ কঠোৰ নীতি-নিয়মৰ প্ৰতি এক গভীৰ বিতৃষ্ণাৰ সৃষ্টি হয়। পৰৱৰ্তীকালত আধ্যাত্মিক পথৰ সন্ধানত তেওঁ কুষ্টিয়াৰ ছেউৰিয়া গাঁৱৰ এক আশ্ৰমত বাউল গুৰুৰ ওচৰত দীক্ষা গ্ৰহণ কৰে।
লালন ফকিৰৰ দৰ্শনৰ মূল আধাৰেই আছিল মানৱতাবাদ। তেওঁৰ দৰ্শনৰ মূল মন্ত্ৰ আছিল: "যা আছে ভাণ্ডে, তাই আছে ব্ৰহ্মাণ্ডে" (অৰ্থাৎ যি শৰীৰত আছে, সেয়া সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ডতো বিৰাজমান)। ঈশ্বৰ বা পৰমাত্মা কোনো নিৰ্দিষ্ট মন্দিৰ বা মছজিদত নাথাকে, বৰং প্ৰতিগৰাকী মানুহৰ অন্তৰাত্মাতেই তেওঁ বাস কৰে বুলি লালনে গভীৰভাৱে বিশ্বাস কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, প্ৰতিগৰাকী মানুহৰ মাজতেই 'মনেৰ মানুষ' বা পৰমাত্মাৰ অৱস্থান, যাক কেৱল গভীৰ আত্মসাধনাৰ জৰিয়তেহে বিচাৰি পোৱা সম্ভৱ। তৎকালীন বংগ সমাজত প্ৰচলিত ধৰ্ম আৰু জাত-পাতৰ বিভেদৰ বিৰুদ্ধে দৃঢ়তাৰে থিয় দি তেওঁ এখন সীমাৱদ্ধতাহীন, সমতাভিত্তিক পৃথিৱীৰ সপোন দেখিছিল। হিন্দু আৰু ইছলাম- এই দুয়োটা ধৰ্মৰ গভীৰ অধ্যয়নৰ জৰিয়তে তেওঁ নিজৰ গীতসমূহত বিশ্বজনীন সম্প্ৰীতিৰ বাৰ্তা বিলাইছিল, যাৰ ফলস্বৰূপে উভয় ধৰ্মৰ লোকেই তেওঁৰ শিষ্যত্ব গ্ৰহণ কৰিছিল।
তেওঁৰ গীতসমূহত সঘনাই 'মনেৰ মানুষ' শব্দটোৰ প্ৰয়োগ দেখা যায়, যিয়ে মানুহৰ অন্তৰাত্মা বা ভগৱানক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। আত্মশুদ্ধি আৰু নিস্বাৰ্থ প্ৰেমৰ জৰিয়তেহে এই 'মনেৰ মানুষ'ৰ সন্ধান পাব পাৰি বুলি তেওঁৰ দৃঢ় বিশ্বাস আছিল।
লালন ফকিৰৰ জীৱিত কালত অঁকা একমাত্ৰ প্ৰতিকৃতি
লালনে হিন্দু আৰু ইছলাম দুয়োটা ধৰ্মৰ গোড়ামি, বৰ্ণবাদ আৰু সাম্প্ৰদায়িকতাক কঠোৰ ভাষাৰে সমালোচনা কৰিছিল। তেওঁৰ সৃষ্টিৰাজিত এখন শ্ৰেণীহীন আৰু বৈষম্যহীন সমাজৰ সপোন প্ৰতিফলিত হৈছিল। উল্লেখ্য যে, লালন ফকিৰে কোনো আনুষ্ঠানিক শিক্ষা গ্ৰহণ কৰা নাছিল আৰু তেওঁৰ গীতসমূহৰ কোনো প্ৰাৰম্ভিক লিখিত ৰূপো নাছিল। তেওঁ কেৱল গীতসমূহ গাইছিল আৰু শিষ্যসকলে সেইবোৰ মনত ৰাখি মুখে মুখে প্ৰচাৰ কৰিছিল।
ধাৰণা কৰা হয় যে তেওঁ প্ৰায় দুহেজাৰৰো অধিক বাউল গীত ৰচনা কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত "খাঁচাৰ ভিতৰ অচিন পাখি কেমনে আসে যায়", "সব লোকে কয় লালন কি জাত সংসাৰে", "মিলন হবে কত দিনে" আদি কালজয়ী গীতসমূহ আজিও শ্ৰোতাৰ মাজত অত্যন্ত জনপ্ৰিয়।
