পল্লৱ ভট্টাচাৰ্য্য
তেওঁ প্ৰথমবাৰ ভাৰতলৈ আহিছিল এক গভীৰ ব্যক্তিগত উদ্দেশ্য লৈ—মাতৃৰ স্মৃতিত জীয়াই থকা ঠাইবোৰ নিজ চকুৰে চাবলৈ। আইৰিছ নাগৰিক কেৰন ৰ’নছলীয়ে ভাবিছিল, কাশ্মীৰত মাকৰ শৈশৱৰ প্ৰিয় ঠাইবোৰ আৰু যোধপুৰত থকা আত্মীয়-স্বজনৰ স্মৃতি পুনৰ অনুসৰণ কৰিয়েই তেওঁৰ যাত্ৰাৰ অন্ত হ’ব। কিন্তু নিয়তিয়ে নীৰৱে তেওঁৰ জীৱনৰ কাহিনী সলনি কৰি দিলে। মাতৃৰ পদচিহ্ন বিচাৰি অহা এই পৰ্যটকজনে ৰাজস্থানৰ যোধপুৰ নগৰৰ মাটিৰ তলত অৱহেলা, জাবৰ-জোঁথৰ আৰু বিস্মৃতিৰ গৰ্ভত থকা শতাব্দীপ্ৰাচীন জল-সংৰক্ষণ কাঠামোবোৰ শক্তিদান কৰা কামত ব্যস্ত হৈ পৰিল।
এটা দশকৰো অধিক সময় পাৰ হৈ যোৱাৰ পাছতো এই অশীতিপৰ ব্যক্তিজনে হাতত লাঠি লৈ যোধপুৰৰ সৰু সৰু গলিবোৰেৰে খোজ কাঢ়ি ফুৰে। তেওঁ প্ৰাচীন ‘বাওৰি’ আৰু ‘ঝালৰা’ (পৰম্পৰাগত জ্ঞানৰ জৰিয়তে সৃষ্টি কৰা পানীৰ উৎস)লৈ নামি নিজ হাতে সেয়া পৰিষ্কাৰ কৰে, পুনৰুদ্ধাৰৰ কামত জড়িত হয় আৰু আনকো নিজৰ ঐতিহ্য উদ্ধাৰৰ বাবে অনুপ্ৰাণিত কৰে। অতি শান্তভাৱে তেওঁ প্ৰায়ে কয়—জীৱনৰ বাকী সময়খিনি, আনকি মোৰ শেষ নিশ্বাসটোও, ভাৰততেই কটাব বিচাৰে। আধুনিক যুগৰ অতি কম কাহিনীয়েই ইমান সুন্দৰকৈ দেখুৱায় যে ঘৰ কেৱল জন্মস্থান নহয়; য’ত সেৱা আগবঢ়াবলৈ আমি স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে বাছি লওঁ, সেয়াও আমাৰ ঘৰ হৈ উঠিব পাৰে।
আইৰিছ পৰ্যটকৰ পৰা যোধপুৰবাসীৰ প্ৰিয় “একুৱামেন”লৈ কেৰন ৰ’নছলীৰ এই ৰূপান্তৰ কেৱল পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ কাহিনী নহয়। ই মানৱীয় দৃঢ়তা, সহযোগিতা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয়তা, ধৰ্ম, জাতি, ভাষা বা বৰ্ণৰ কৃত্ৰিম সীমা অতিক্ৰম কৰি একাত্ম হোৱাৰ মানুহৰ সাৰ্বজনীন সামৰ্থ্যৰ এক অসাধাৰণ সাক্ষ্য। সংঘাত, পৰিচয়ৰ ৰাজনীতি আৰু বহিৰাগতক লৈ সন্দেহে যি সময়ত বিশ্বখনক অধিক বিভক্ত কৰি তুলিছে, সেই সময়ত তেওঁৰ জীৱনকাহিনীয়ে নীৰৱে সোঁৱৰাই দিয়ে—মানৱতাই আমাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ উমৈহতীয়া পৰিচয়।
কেৰন ৰ’নছলী
যেতিয়া ৰ’নছলীয়ে প্ৰথমবাৰ যোধপুৰৰ অৱহেলিত বাওৰিবোৰ দেখিছিল, তেতিয়া তেওঁ কেৱল পৰিত্যক্ত স্থাপত্য দেখা নাছিল; তেওঁ দেখিছিল জীৱনৰ পাহৰি যোৱা জ্ঞানৰ ভঁৰাল। শতাব্দীৰ পাছত শতাব্দী ধৰি এই অপূৰ্ব স্থাপনাবোৰে বৰষুণৰ পানী সঞ্চয় কৰিছিল, ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ ভঁৰাল পুনৰ ভৰাই তুলিছিল, মৰুভূমিৰ উষ্ণতা লাঘৱ কৰিছিল আৰু সামাজিক ভেদাভেদৰ ঊৰ্ধ্বত মানুহৰ মিলনস্থলী হিচাপে কাম কৰিছিল। আধুনিক পাইপযোগে পানী যোগানৰ ব্যৱস্থাই ধীৰে ধীৰে এইবোৰক অপ্ৰয়োজনীয় কৰি তুলিলে; নগৰীয়া অৱহেলাই বহু বাওৰিক জাবৰ পেলোৱা ঠাইলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিলে। নাগৰিক কৰ্তৃপক্ষক জনাই বিশেষ ফল নোপোৱাত, আনৰ বাবে অন্তহীন অপেক্ষা কৰি নথাকি ৰ’নছলীয়ে আন্দোলনৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু মহৎ পথটো বাছি ল’লে—নিজে উদাহৰণ হোৱা। কেৱল দৃঢ় সংকল্প, এডাল বাঢ়নী আৰু এখন কোৰ লৈ তেওঁ নিজ হাতে প্লাষ্টিক, পলস আৰু আবৰ্জনা আঁতৰাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
আৰম্ভণিতে যোধপুৰবাসীয়ে তেওঁক কৌতুকৰ দৃষ্টিৰে চাইছিল। ৰাজস্থানৰ প্ৰখৰ ৰ’দত অৱসৰ জীৱনৰ সময়ত মলিন কুঁৱা পৰিষ্কাৰ কৰি ফুৰা এই বিদেশীজনক তেওঁলোকে মৰমেৰে “পাগল ছাহাব” বুলি মাতিছিল। কিন্তু অধ্যৱসায়ৰ এক নিজস্ব ভাষা আছে—সেই ভাষা সকলো সংস্কৃতিয়ে বুজে। সপ্তাহৰ পিছত সপ্তাহ, বছৰৰ পিছত বছৰ পাৰ হোৱাৰ লগে লগে উপহাস প্ৰশংসালৈ ৰূপান্তৰিত হ’ল। স্থানীয় বাসিন্দা, ওচৰৰ মহিলাসকল, বিদ্যালয়ৰ শিক্ষাৰ্থী, শিল্পী, স্বেচ্ছাসেৱক, সংৰক্ষণকর্মী আৰু ঐতিহ্য-সংৰক্ষণ সংস্থাসমূহ ধীৰে ধীৰে তেওঁৰ সৈতে জড়িত হ’ল। এক ব্যক্তিৰ নিঃসঙ্গ প্ৰচেষ্টা পাছত এক সামূহিক আন্দোলনলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ল, য’ত ভিন্ন ধৰ্ম, জাতি, ভাষা আৰু অৰ্থনৈতিক পটভূমিৰ লোকসকলে একে উদ্দেশ্যত কান্ধত কান্ধ মিলাই কাম কৰিবলৈ ধৰিল।
সম্ভৱত এয়াই ৰ’নছলীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ কৃতিত্ব। তেওঁ কেৱল শিলৰ স্থাপত্য পুনৰুদ্ধাৰ কৰা নাছিল; তেওঁ সমাজৰ নিজৰ সম্পদৰ ওপৰত মালিকানাবোধ পুনৰ জগাই তুলিছিল। প্ৰতিটো পৰিষ্কাৰ বাওৰি উদাসীনতাৰ ঠাইত সহযোগিতাৰ মিলনস্থলী হৈ উঠিল। পৰম্পৰাগত সামাজিক ৰীতি-নীতি মানি চলা বহু স্থানীয় মহিলাই পুনৰুদ্ধাৰ অভিযানৰ নেতৃত্ব ল’লে। দক্ষ মিস্ত্ৰীসকলে বালিশিল পাথৰ মেৰামতিৰ পাহৰি যোৱা কৌশল পুনৰ জীবন্ত কৰি তুলিলে। যুৱ স্বেচ্ছাসেৱকসকলে নিজ ঐতিহ্য সুৰক্ষাৰ বাবে গৌৰৱ অনুভৱ কৰিলে। দৰ্শনাৰ্থীয়েও স্থানীয় বাসিন্দাৰ সৈতে শ্ৰমদান কৰিলে। পুনৰুদ্ধাৰ হোৱা জলাশয়বোৰত চৰাই, মাছ আৰু ভূগৰ্ভস্থ পানী পুনৰ ঘূৰি আহিবলৈ ধৰিলে—যিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে পৰিৱেশগত পুনৰুজ্জীৱন আৰু সামাজিক সম্প্ৰীতি প্ৰায়ে একেলগে বিকশিত হয়।
এই পুনৰুজ্জীৱিত বাওৰিবোৰৰ তাৎপৰ্য ৰাজস্থানৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি বহুদূৰলৈ বিস্তৃত হʼল। সমগ্ৰ বিশ্বতে জলবায়ু পৰিৱৰ্তনে পানী-নিৰাপত্তাক বিপন্ন কৰিছে, তাপপ্ৰবাহ তীব্ৰতৰ কৰিছে আৰু নগৰ উন্নয়নৰ প্ৰচলিত ধাৰণাক প্ৰশ্নৰ মুখলৈ ঠেলি দিছে। বিদ্ৰূপৰ কথাটো হ’ল—আধুনিকতাৰ মোহত আমি এৰি দিয়া বহু পৰম্পৰাগত ব্যৱস্থাই ভৱিষ্যতৰ বাবে মূল্যৱান পাঠ বহন কৰিব পাৰে। যোধপুৰৰ প্ৰাচীন বাওৰিবোৰে দেখুৱায় যে দেশজ অভিযান্ত্ৰিক জ্ঞানে কেনেকৈ সৌন্দৰ্য আৰু স্থায়িত্বক একেলগে সামৰি লৈছিল—মূল্যৱান বৰষুণৰ পানী সঞ্চয় কৰাৰ লগতে স্বাভাৱিকভাৱে চৌপাশ শীতল কৰি ৰাখিছিল। এই বিস্মৃত কীৰ্তিবোৰ পুনৰ জীয়াই তুলি ৰ’নছলীয়ে আমাক সোঁৱৰাই দিছে যে জলবায়ু-সহনশীলতা গঢ়িবলৈ সদায় কোটি কোটি টকাৰ প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োজন নহয়। কেতিয়াবা আটাইতকৈ বুদ্ধিমান সমাধানবোৰ আমাৰ ভৰিৰ সন্মুখতেই থাকে; ধৈৰ্য, জনঅংশগ্ৰহণ আৰু পৰম্পৰাগত জ্ঞানৰ প্ৰতি সন্মানৰ মাধ্যমেৰে সেয়া পুনৰ আৱিষ্কাৰ কৰিব পাৰি।
ৰ’নছলীৰ ব্যক্তিগত দৃঢ়তাও সমানেই অনুপ্ৰেৰণাদায়ক। বয়স বাঢ়িলেও তেওঁৰ অঙ্গীকাৰ কমা নাই। ভঙা ভৰিৰ বাবে তেওঁ কষ্টেৰে খোজ কাঢ়িবলগীয়া হয়। ৰাজস্থানৰ কঠোৰ গৰমে তেওঁৰ শৰীৰত বেদনাদায়ক অনুভূতিৰ সৃষ্টি কৰে। স্বেচ্ছাসেৱক আহে-যায়, আৰ্থিক সহায় অনিশ্চিত হৈ থাকে আৰু প্ৰতিষ্ঠানগত সঁহাৰিও বহু সময়ত অসংগত। তথাপি প্ৰতিদিন পুৱাতে তেওঁ পাহৰি যোৱা কুঁৱাবোৰৰ গভীৰতালৈ নিজৰ নীৰৱ যাত্ৰা অব্যাহত ৰাখে। অসুবিধাৰ মাজতো প্ৰতিদিনে সৰু সৰু ভাল কাম কৰি যোৱাৰ তেওঁৰ ইচ্ছাশক্তিয়েহে প্ৰকৃত দৃঢ়তাৰ পৰিচায়ক। ইতিহাসো প্ৰায়েই, চমকপ্ৰদ ঘটনাৰ জৰিয়তে নহয়, বৰং অসাধাৰণ দায়বদ্ধতা ত্যাগ নকৰা সাধাৰণ মানুহৰ হাততেই সলনি হয়।
তেওঁৰ অসাধাৰণ যাত্ৰাই ‘আপোনত্ব’ সম্পৰ্কেও এক গভীৰ দাৰ্শনিক শিক্ষা বহন কৰে। আধুনিক সমাজে পৰিচয়ক প্ৰায়ে জন্মস্থান, নাগৰিকত্ব, জাতিসত্তা অথবা বংশপৰম্পৰাৰে সংজ্ঞায়িত কৰে। ৰ’নছলীৰ জীৱনে এই ধাৰণাবোৰক প্ৰত্যাহ্বান জনায়। তেওঁ মাকৰ পৰা লাভ কৰা স্মৃতি বিচাৰি আহিছিল, কিন্তু সেৱাৰ মাজেৰে গঢ়ি উঠা এক আবেগিক স্বদেশ লাভ কৰিলে। ৰক্ত-সম্পৰ্ক বা আইনী নথিৰ বাবে ভাৰত তেওঁৰ বাবে অৰ্থপূৰ্ণ হৈ উঠা নাছিল। তেওঁ নিজৰ শ্ৰম, স্নেহ আৰু জীৱনৰ অৱশিষ্ট সময় এনেকুৱা মানুহৰ জীৱন উন্নত কৰাত বিনিয়োগ কৰিছিল, যিসকল প্ৰথমতে তেওঁৰ বাবে অচিনাকি আছিল, কিন্তু পাছত চুবুৰীয়া হৈ উঠিল। তেওঁৰ কাহিনীয়ে যেন কয়—আপোনত্ব মূলতঃ দায়িত্বৰ মাজেৰে প্ৰকাশ পোৱা ভালপোৱাৰ এক ৰূপ।
অধিক মেৰুকৃত এই সময়ৰ পৃথিবীত তেওঁৰ উদাহৰণ গভীৰ মনোযোগৰ যোগ্য। মহাদেশে মহাদেশে সমাজসমূহে ধৰ্মীয় অসহিষ্ণুতা, জাতিগত সংঘাত, বৰ্ণবৈষম্য, ভাষাগত বিভাজন আৰু ৰাজনৈতিক উগ্ৰতাৰ সৈতে আজি যুঁজি আছে। কিন্তু এই দৃশ্যমান বিভাজনৰ তলত মানুহৰ কিছুমান সাৰ্বজনীন প্ৰয়োজন আছে—পৰিষ্কাৰ পানী, সুস্থ পৰিৱেশ, মৰ্যাদা, সহমৰ্মিতা আৰু শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থান। যোধপুৰৰ বাওৰি পুনৰুদ্ধাৰ আন্দোলনে নীৰৱে দেখুৱাইছে যে উমৈহতীয়া সমস্যাই কৃত্ৰিম বিভাজনক ম্লান কৰি তুলিব পাৰে। মানুহে যেতিয়া এক উমৈহতীয়া সম্পদ সংৰক্ষণৰ বাবে একেলগে কাম কৰে, তেতিয়া পাৰ্থক্যবোৰ উমৈহতীয়া আকাংক্ষাৰ তুলনাত গৌণ হৈ পৰে। পানীয়ে ধৰ্ম বা জাতীয়তা চিনি নাপায়; জলবায়ু পৰিৱৰ্তনেও কোনো ৰাজনৈতিক সীমাৰেখা মানি নচলে। সেয়ে পৰিৱেশ সংৰক্ষণ মানৱজাতিৰ উমৈহতীয়া লক্ষ্য পুনৰ বিচাৰি পোৱাৰ এক মহৎ সুযোগ।
ৰ’নছলীৰ কাহিনীত আন এক সূক্ষ্ম সৌন্দৰ্য আছে। ব্যক্তিগত নায়কক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠা বহু কাহিনীৰ বিপৰীতে তেওঁ সদায়ে তেওঁক কৰা প্ৰশংসা স্থানীয় সমাজৰ দিশলৈ ঘূৰাই দিয়ে। চুবুৰীৰ মহিলাসকল, স্বেচ্ছাসেৱক, কাৰিকৰ, প্ৰতিষ্ঠান আৰু অগণন সাধাৰণ নাগৰিকৰ অৱদান তেওঁ কৃতজ্ঞতাৰে স্বীকাৰ কৰে—যিসকলৰ সম্মিলিত প্ৰচেষ্টাই কেইবাটাও ঐতিহাসিক জলাশয় পুনৰুদ্ধাৰ কৰিছে। তেওঁৰ বিনয়ে এই কাহিনীক বিদেশীৰ হস্তক্ষেপৰ কাহিনী নহয়, পাৰস্পৰিক অংশীদাৰিত্বৰ কাহিনীলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। ই নিশ্চিত কৰে যে স্থায়ী পৰিৱৰ্তন সহযোগিতা, পাৰস্পৰিক সন্মান আৰু অংশীদাৰী মালিকানাবোধৰ জৰিয়তেহে গঢ় লৈ উঠে।
জীৱনৰ গধূলি ক্ষণত কেৰন ৰ’নছলীয়ে কোনো অনুতাপ নোহোৱাকৈ নিজৰ অভিজ্ঞতাৰ কথা কয়। মাতৃৰ মৰমৰ স্মৃতিলৈ পুত্ৰৰ শ্ৰদ্ধাঞ্জলি হিচাপে আৰম্ভ হোৱা যাত্ৰাই এতিয়া তেওঁৰ নিজস্ব চিৰস্থায়ী উত্তৰাধিকাৰত পৰিণত হৈছে। জীৱনৰ শেষ দিনবোৰ কটাবলৈ ভাৰতক বাছি লৈ তেওঁ বিশ্বক এক চিৰন্তন বাৰ্তা দিছে—যেতিয়া সহমৰ্মিতাই বিভাজনৰ ওপৰত জয়লাভ কৰে, যেতিয়া সেৱাই পৰিচয়ৰ সীমা অতিক্ৰম কৰে, আৰু যেতিয়া অচিনাকি মানুহো একে ভৱিষ্যতৰ সহ-অভিভাৱক হৈ উঠে, তেতিয়াই মানৱতা বিকশিত হয়।
আজিৰ যোধপুৰৰ পুনৰুদ্ধাৰ হোৱা বাওৰিবোৰে কেৱল পানীয়েই ধৰি ৰখা নাই। সেয়া এক চিৰন্তন সত্যকো সংৰক্ষণ কৰি ৰাখিছে—অধ্যৱসায়ৰ পৰা দৃঢ়তা জন্মে, সহযোগিতাৰ পৰা শান্তি গঢ়ি উঠে, আৰু ধৰ্ম, জাতি, ভাষা, অঞ্চল বা জাতীয়তা নিৰ্বিশেষে সাধাৰণ মানুহে যেতিয়া ইজনে সিজনৰ আৰু প্ৰকৃতিৰ উমৈহতীয়া উপহাৰৰ যত্ন লয়, তেতিয়াই সভ্যতা টিকি থাকে। সেই প্ৰাচীন জলাশয়বোৰৰ স্থিৰ পানীত প্ৰতিফলিত হৈ আছে সেই আইৰিছ ব্যক্তিজনৰ উত্তৰাধিকাৰ—যিজনে স্মৃতি বিচাৰি ভাৰতলৈ আহিছিল আৰু শেষত বিশ্বক ‘ঘৰ’ৰ প্ৰকৃত অৰ্থ শিকাই গ’ল।
(লেখক অসম চৰকাৰৰ অৱসৰপ্ৰাপ্ত আৰক্ষী সঞ্চালক প্ৰধান; অসম লোকসেৱা আয়োগৰ প্ৰাক্তন অধ্যক্ষ আৰু 'আৱাজ-দ্য ভইচ অসম'ৰ মুখ্য কাৰ্যবাহী বিষয়া)
