শ্বাহ ফৈজল
কাশ্মীৰী ভাষাত ইন্দ্ৰধনুৰ বাবে এটা শব্দ আছে 'ৰামা দুন', যাৰ অৰ্থ হৈছে ৰামৰ ধনু। 'দুন' শব্দটোৰ আন এটা অৰ্থ হৈছে স্থানীয় লেপ তৈয়াৰ কৰা লোকসকলে কপাহ ফুলাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ধনুৰ গুণ বা জৰী। নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখাৰ ওচৰৰ এখন শান্ত গাঁৱত ডাঙৰ-দীঘল হোৱা এজন শিশু হিচাপে, 'ৰামা দুন' শব্দটোৰ প্ৰতি মোৰ আকৰ্ষণ আখৰোটৰ বাগানত দেখা পোৱা ইন্দ্ৰধনুৰ মায়াময় ৰূপতকৈও বহুত বেছি আছিল।
এই ৰাম কোন আছিল যাৰ হাতত ইমান ৰঙীন ধনু আছিল? আৰু ইন্দ্ৰধনুৰ নামটো ইমান ৰহস্যময় কিয় আছিল? নে ই কোনো লেপ তৈয়াৰ কৰা লোকৰ বিষয়ে আছিল? সৰুতে মই প্ৰায়েই এই প্ৰশ্নবোৰ মোৰ দেউতাক সুধিছিলোঁ, মোৰ দেউতা এগৰাকী শিক্ষক আছিল আৰু তেওঁ বহুতো ভাষা জানিছিল। কিন্তু প্ৰতিবাৰেই মই সুধিলে তেওঁ কাশ্মীৰী নিচুকণি এটি গীতৰ দুশাৰী শুনাইছিল— 'ৰাম ৰাম ভাদোঁ বুণী'; আৰু তাৰ লগে লগে এজন শিক্ষকৰ দৰে মোক মনত পেলাই দিছিল যে ইন্দ্ৰধনুৰ ৰঙৰ সঠিক ক্ৰমটো হ’ল VIBGYOR— V মানে বেঙুনীয়া। মানে নীল আৰু ইত্যাদি। যেতিয়া আমাৰ কথোপকথন (ৰঙা ৰঙৰ বাবে) শেষ হৈছিল, তেতিয়ালৈকে মই বুজি উঠিছিলোঁ যে ৰামৰ আলোচনা আন এদিনৰ বাবে এৰি দিব লাগিব।
The Guest Post
এই প্ৰশ্নটোৰ সঠিক উত্তৰ কেতিয়াও পোৱা নগ’ল আৰু কোনোৱে মোক ক’ব নোৱাৰিলে যে ভগৱান ৰাম কেতিয়াবা কাশ্মীৰলৈ আহিছিল নেকি, যাৰ বাবে ইন্দ্ৰধনুৰ নাম তেওঁৰ নামেৰে ৰখা হৈছিল। কাশ্মীৰী লোকসকল ৰামায়ণৰ সৈতে পৰিচিত আছিলনে, যিহেতু কাশ্মীৰী পণ্ডিতসকলে শৈৱ পৰম্পৰাক কঠোৰভাৱে পালন কৰে? ১২ শতিকাৰ ঐতিহাসিক বিৱৰণ কলহনৰ 'ৰাজতৰংগিনী' অনুসৰি, দামোদৰ দ্বিতীয়ৰ শাসনকালত কাশ্মীৰত ৰামায়ণ পাঠ কৰা হৈছিল, যাৰ সময় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকা বুলি ধৰা হয়। কিন্তু ইমান শতিকা আৰু ঐতিহাসিক পৰিৱৰ্তনৰ পিছতো ৰাম এতিয়াও কাশ্মীৰী চেতনাৰ অংশ হৈ আছেনে? আৰু আমাৰ প্ৰজন্মৰ কাশ্মীৰী মুছলমান যুৱকসকলে কেনেকৈ অজানিতে ভগৱান ৰামৰ উত্তৰাধিকাৰক শ্ৰদ্ধাঞ্জলি জ্ঞাপন কৰে? এইবোৰেই আছিল কিছুমান কথা যিবোৰ মই বুজিব বিচাৰিছিলোঁ।
আমাৰ গাঁৱত কাশ্মীৰী পণ্ডিতৰ যথেষ্ট জনসংখ্যা আছিল যিসকল বজাৰৰ ওচৰত বাস কৰিছিল, আনহাতে আমি পাহাৰৰ ফালে আছিলোঁ। কিন্তু মোৰ ছবছৰ বয়স হোৱালৈকে সন্ত্ৰাসবাদী ভাবুকিৰ বাবে আমাৰ পণ্ডিত চুবুৰীয়াসকলে ইতিমধ্যে পলায়ন কৰিছিল। সেই সময়ৰ কথা মোৰ খুব কমহে মনত আছে। কিন্তু মোৰ সেই জাৰকালিৰ সন্ধিয়াবোৰৰ কথা স্পষ্টকৈ মনত আছে, যেতিয়া ধোঁৱাময় বতাহে আমাৰ চোতালত গৰম ছাই আৰু পোৰা কাগজৰ টুকুৰা পেলাইছিল আৰু আমি গাঁৱৰ পূব দিশত দূৰৈৰ পৰা উঠা অশুভ আৰু ভয়াবহ জুইৰ শিখাবোৰ চাই আছিলোঁ।
প্ৰতি নিশা একোটাকৈ ঘৰ— তেনেকৈয়ে কাশ্মীৰী পণ্ডিতসকলৰ ঘৰবোৰ জ্বলাই দিয়া হৈছিল, তেওঁলোকে জম্মুলৈ পলায়ন কৰাৰ পিছত আৰু স্থানীয় তথা দূৰৈৰ সন্ত্ৰাসবাদীয়ে ৰাস্তাত ৰাজত্ব কৰিছিল। বতাহে পোৰা কিতাপ-বহি, কাপোৰৰ টুকুৰা আৰু ডেই যোৱা আখৰোটৰ পাতবোৰ সেই খালী পণ্ডিতৰ ঘৰৰ পৰা উৰুৱাই আনি গোটেই গাঁৱত সিঁচৰিত হৈছিল। যেন বতাহে ইতিহাসৰ নিষিদ্ধ টুকুৰাবোৰ জুইৰ শিখাৰ পৰা কাঢ়ি লৈছিল। কাশ্মীৰ গোলকীয় জিহাদৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰাৰ লগে লগে, সেই সময়ৰ নিশাবোৰত কোনে আমাক জানো ৰাম আৰু ৰামায়ণৰ বিষয়ে ক’লেহেঁতেন নে? কোনেও কোৱা নাছিল।
ইয়াৰ বহু বছৰৰ পিছত, এজন আই.এ.এছ (IAS) প্ৰশিক্ষাধীন বিষয়া হিচাপে মোৰ জিলা প্ৰশিক্ষণৰ সময়ত, অতীতৰ এই মৰ্মান্তিক প্ৰশ্নবোৰৰ প্ৰতি মোৰ আগ্ৰহ পুনৰ জাগ্ৰত হ’ল। কাশ্মীৰৰ বুডগাম জিলাৰ সুথাৰন গাঁৱৰ এক ক্ষেত্ৰভিত্তিক ভ্ৰমণৰ সময়ত মই ৰামায়ণৰ স্থানীয় লোকগাথাৰ বিষয়ে জানি আচৰিত হৈছিলোঁ।
সুথাৰন বা সীতাৰন গাঁৱখন, যি সেউজীয়া ঘাঁহনি আৰু দেৱদাৰু বনেৰে আবৃত স্বৰ্গৰ এক টুকুৰাৰ দৰে আছিল (যদিও সেই দিনবোৰত তাত এটা সঠিক ৰাস্তাও নাছিল), স্থানীয় লোককথা অনুসৰি সেই ঠাইখনেই আছিল য’ৰ পৰা ৰাৱণে ভগৱান ৰামৰ পত্নী সীতাক অপহৰণ কৰিছিল।
কাশ্মীৰী পণ্ডিত
ওচৰতে থকা এটা মিঠা পানীৰ নিজৰা আৰু এটা ডাঙৰ শিল মোক সেই সঠিক স্থান হিচাপে দেখুওৱা হৈছিল য’লৈ ভগৱান ৰামৰ ১৪ বছৰীয়া বনবাসৰ সময়ত শ্ৰী ৰামচন্দ্ৰ, সীতা আই আৰু লক্ষ্মণ আহিছিল। ওচৰতে কঞ্চেতপোৰা নামৰ আন এখন গাঁও আছিল (কাশ্মীৰী ভাষাত 'কঞ্চেত' মানে হ’ল কটা কাণ), যিটো সম্ভৱতঃ ৰাৱণৰ ভগ্নী শূৰ্পনখাৰ প্ৰসংগত দিয়া নাম, যাৰ কাণ আৰু নাক বাল্মীকি ৰামায়ণ অনুসৰি লক্ষ্মণে কাটি দিছিল।
এয়া অবিশ্বাস্য আছিল যে সুথাৰনৰ স্থানীয় মুছলমানসকলে এই ঘটনাবোৰ সঠিকভাৱে মনত ৰাখিছে। চতুৰ্দশ শতিকাত ইছলামৰ আগমনৰ লগে লগে কাশ্মীৰৰ গৰিষ্ঠসংখ্যক জনসাধাৰণে এটা নতুন ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিলে, কিন্তু কাশ্মীৰী চেতনা শৈৱ ধৰ্ম আৰু চুফী ইছলামৰ সাৰ্বজনীন নীতিৰ ওপৰতে শিপাই থাকিল। লল্লা ডেড আৰু শ্বেখ উল আলমৰ শিক্ষাই এজন এনে কাশ্মীৰী বিষয়ৰ জন্ম দিলে যিয়ে হিন্দু আৰু মুছলমানৰ মাজত কোনো পাৰ্থক্য কৰা নাছিল। এই কাশ্মীৰী ব্যক্তিয়ে ধৰ্মৰ কঠোৰ নীতিৰ তুলনাত সমন্বয়বাদ আৰু আধ্যাত্মিক অভিজ্ঞতাক অধিক গুৰুত্ব দিছিল। সাংস্কৃতিক সৃষ্টিৰ অংশ হিচাপে কলা, কবিতা, সংগীত, স্থাপত্য, শিল্পকলা, উৎসৱ আৰু ধৰ্মীয় প্ৰথাসমূহ গঢ় লৈ উঠিছিল যিয়ে ইছলাম, হিন্দু ধৰ্ম আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মৰ উপাদানসমূহক একেলগ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত কাশ্মীৰ শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থানৰ এক অনন্য উদাহৰণ হৈ পৰিছিল।
তথাপিও, ভগৱান শিৱ বিৰাজমান থকা সেই ভূমিখণ্ডত ভগৱান ৰামৰ যাত্ৰাই মোক তেতিয়ালৈকে কৌতূহলী কৰি থাকিল যেতিয়ালৈকে মই সুথাৰন গাঁৱৰ পৰা প্ৰায় ১৫০ কিলোমিটাৰ দূৰত আন এখন ঠাইৰ বিষয়ে জনা নাছিলো। সেয়া আছিল কুপৱাৰা জিলাৰ ফৰকিন, পাহাৰৰ মাজত থকা এখন সৰু গাঁও, যাৰ সুথাৰন গাঁৱৰ সৈতে কোনো সম্পৰ্ক নাছিল। তাত 'ৰাজা ৰাম কি লড়ী' নামৰ এটা অঞ্চল আছিল যাৰ সৈতে এক একেধৰণৰ জনশ্ৰুতি জড়িত হৈ আছিল আৰু ওচৰতে থকা 'সীতা চৰ' নামৰ এটা মিঠা পানীৰ নিজৰাৰ বিষয়ে কোৱা হয় যে ভগৱান ৰামৰ বনবাসৰ সময়ত সীতা আই তালৈ গৈছিল। এই ফালৰ পৰা চাবলৈ গ’লে কুপৱাৰাৰ ফৰকিন, মধ্যপ্ৰদেশৰ ওৰছাৰ সৈতে বহুখিনি একে, যি ভাৰতৰ সেই কেইখনমান নিৰ্বাচিত ঠাইৰ ভিতৰত এখন য’ত ভগৱান ৰামক 'ৰজা ৰাম' হিচাপে স্মৰণ কৰা হয়।
এয়া কোনো আচৰিত হোৱা কথা নহয় যে সহস্ৰাধিক বছৰ ধৰি ভগৱান ৰাম কাশ্মীৰী চেতনাৰ মাজত এটা পোহৰৰ দৰে বিৰাজমান হৈ আছে। কাশ্মীৰী খণ্ডবাক্য, লোককথা, কিংবদন্তি, কলা, চিন্তাৰ ধাৰা, প্ৰবাদ, ঠাইৰ নাম, লিখিত সমল আৰু কাশ্মীৰত ভগৱান ৰামৰ ভ্ৰমণৰ স্মৃতি আমাৰ সভ্যতাৰ স্মৃতিৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ হিচাপে সংৰক্ষিত কৰি ৰখা উচিত। ইণ্ডোনেছিয়াৰ পৰা থাইলেণ্ডলৈকে, আৰু কম্বোডিয়াৰ পৰা কুপৱাৰালৈকে, ৰাম আমাৰ সেই উমৈহতীয়া আধ্যাত্মিক পটভূমিৰ এক ঘটনাৰ প্ৰতীক যি মহাসাগৰ আৰু মহাদেশজুৰি বিস্তৃত হৈ আছে। আৰু তাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ’ল, শ্ৰী ৰাম যাক আল্লামা ইকবলে 'ইমাম-এ-হিন্দ' বুলি অভিহিত কৰিছে, ভাৰতৰ আধ্যাত্মিক নিজৰাৰ উৎস। কাশ্মীৰৰ আকাশত সৃষ্টি হোৱা ইন্দ্ৰধনুৱে আমাক সদায় উপত্যকাটোত তেওঁৰ পবিত্ৰ ভ্ৰমণৰ কথা মনত পেলাই থাকিব।
