অনিকা মহেশ্বৰী / নতুন দিল্লী
‘‘ছেলিম দুৰানীক এটা ছয় মাৰিবলৈ অনুৰোধ কৰক... আৰু তেওঁ ঠিক সেই মুহূৰ্ততে ছয় কোবাই দিব!"— ভাৰতীয় ক্ৰিকেটৰ সেইটো এনে এক যুগ আছিল, য'ত টেলিভিছনৰ ইমান সম্প্ৰসাৰণ ঘটা নাছিল আৰু ক্ৰিকেটো বৰ্তমানৰ দৰে কোটি কোটি মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ হৈ পৰা নাছিল। ষ্টেডিয়ামত বহি থকা দৰ্শক আৰু খেলপথাৰৰ খেলুৱৈৰ মাজত আছিল এক অটুট আৰু অনন্য সম্পৰ্ক। সেই দিনবোৰত গেলেৰীৰ পৰা ভাহি অহা চিঞৰ পোনে পোনে গৈ বেটছমেনৰ কাণত পৰিছিলগৈ। আৰু যেতিয়াই দৰ্শকে চিঞৰিছিলঃ "ছেলিম, এটা ছিক্স!", তেতিয়াই ছেলিম দুৰানীয়ে প্ৰায়েই নিজৰ বেটেৰে তাৰ উত্তৰ দিছিল।
সেইবাবেই ছেলিম দুৰানী কেৱল এজন ক্ৰিকেটাৰেই নাছিল; তেওঁ আছিল ক্ৰিকেটৰ প্ৰকৃত 'শ্ব-মেন', দৰ্শকৰ প্ৰিয় খেলুৱৈ আৰু ভাৰতৰ সেই মুষ্টিমেয় প্ৰাৰম্ভিক অলৰাউণ্ডাৰসকলৰ মাজৰ এজন যাৰ উপস্থিতিয়ে খেলপথাৰত উত্তেজনাৰ সৃষ্টি কৰিছিল। এই গ্লেমাৰাছ ভাবমূৰ্তিৰ আঁৰত আছিল এখন সংগ্ৰামী ছবি— আফগানিস্তানত জন্মগ্ৰহণ কৰা এটি শিশু, যি জামনগৰত ডাঙৰ-দীঘল হৈছিল, এজন ক্ৰিকেটাৰ পিতৃৰ ঐতিহ্য কঢ়িয়াই অনা আৰু ভাৰতীয় ক্ৰিকেটত নিজৰ স্থান দখল কৰিবলৈ কৰা এক অবিৰত সংগ্ৰামৰ কাহিনী।
ছেলিম দুৰানী
কাবুলৰ পৰা জামনগৰলৈ
১৯৩৪ চনৰ ১১ ডিচেম্বৰত আফগানিস্তানৰ কাবুলত ছেলিম দুৰানীৰ জন্ম হৈছিল। তেওঁৰ শৈশৱ আন সাধাৰণ ক্ৰিকেটাৰৰ দৰে নাছিল। জন্ম ভাৰতৰ বাহিৰত হৈছিল যদিও তেওঁৰ ক্ৰিকেটৰ পৰিচয় গঢ় লৈ উঠিছিল ভাৰতত। তেওঁৰ পিতৃ আব্দুল আজিজ দুৰানীও এজন ক্ৰিকেটাৰ আছিল আৰু তেওঁ জামনগৰৰ শাসকৰ অধীনত কাম কৰিছিল। সেই সূত্ৰেই পৰিয়ালটো জামনগৰলৈ আহে।
দেশ বিভাজনৰ পিছত তেওঁৰ পিতৃ কৰাচীলৈ গুচি যায় আৰু তাত ক্ৰিকেট ক'চ হিচাপে কাম কৰিবলৈ লয়, কিন্তু ছেলিম ভাৰততেই থাকি যায়। সৰুতে ছেলিমে ক্ৰিকেটৰ সমান্তৰালভাৱে টেনিছ আৰু ফুটবলো খেলিছিল, কিন্তু ক্ৰিকেটেই তেওঁৰ প্ৰথম প্ৰেম হৈ পৰিছিল। আৰু তাৰ পিছত এদিন ভাৰতীয় ক্ৰিকেটৰ ইতিহাস সলনি কৰা অন্যতম নাম হৈ পৰিল এই ল'ৰাটো। পিতৃ ক্ৰিকেটৰ সৈতে জড়িত থকাৰ বাবে তেওঁ প্ৰাথমিক দিশ-নিৰ্দেশনা পাইছিল সঁচা, কিন্তু নিজৰ প্ৰতিভাৰ বলতহে তেওঁ আগুৱাই গৈছিল। তেওঁৰ খেলত শৈশৱৰ পৰাই বৈচিত্ৰ্য আছিল। তেওঁ কেৱল এজন বাওঁহতীয়া বেটছমেনেই নাছিল, তেওঁ আছিল এজন লেহেমীয়া বাওঁহতীয়া অৰ্থডক্স স্পীনাৰ। অৰ্থাৎ তেওঁ আছিল এনে এজন খেলুৱৈ যি বেট আৰু বল দুয়োটাৰে মেচৰ গতি সলনি কৰিব পাৰিছিল।
ঘৰুৱা ক্ৰিকেটৰ পৰা ভাৰতীয় দললৈ
১৯৫৩-৫৪ বৰ্ষত দুৰানীয়ে প্ৰথম শ্ৰেণীৰ ক্ৰিকেটত পদাৰ্পণ কৰে। তেওঁ সৌৰাষ্ট্ৰ, গুজৰাট আৰু ৰাজস্থানৰ হৈ ঘৰুৱা ক্ৰিকেট খেলিছিল। প্ৰায় ২৩ বছৰীয়া প্ৰথম শ্ৰেণীৰ কেৰিয়াৰত তেওঁ ১৭০ খন মেচ খেলি ৮,৫৪৫ ৰান আৰু ৪৮৪ টা উইকেট দখল কৰিছিল। এই পৰিসংখ্যাই প্ৰমাণ কৰে যে ছেলিম দুৰানী কেৱল এজন জনপ্ৰিয় খেলুৱৈয়েই নাছিল, দীৰ্ঘদিন ধৰি উচ্চ পৰ্যায়ৰ প্ৰদৰ্শন আগবঢ়োৱা এজন দুৰ্দান্ত অলৰাউণ্ডাৰো আছিল। তেওঁৰ বেটিঙত আছিল আগ্ৰাসন আৰু বলিঙত আছিল যাদু, যাৰ জৰিয়তে তেওঁ মেচৰ গতিপথ সলনি কৰাৰ ক্ষমতা ৰাখিছিল।
১৯৬০: ভাৰতীয় টেষ্ট দলত অভিষেক
১৯৬০ চনত মুম্বাইত অষ্ট্ৰেলিয়াৰ বিৰুদ্ধে ছেলিম দুৰানীয়ে ভাৰতৰ হৈ টেষ্ট অভিষেক ঘটায়। সেই সময়ত তেওঁৰ বয়স আছিল ২৫ বছৰ। এটা আকৰ্ষণীয় সংযোগক্ৰমে, ভাৰতৰ প্ৰধান অফ-স্পীনাৰ জচু পেটেল অসুস্থ হৈ পৰাত দুৰানীয়ে দলত স্থান লাভ কৰিছিল। তাৰ পৰাই তেওঁৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কেৰিয়াৰৰ আৰম্ভণি ঘটিছিল। পৰৱৰ্তী ১৩ বছৰত তেওঁ ভাৰতৰ হৈ ২৯ খন টেষ্ট মেচ খেলে। এই মেচবোৰত তেওঁ ১,২০২ ৰান সংগ্ৰহ কৰে, য'ত এটা শতক আৰু সাতটা অৰ্ধশতক অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। বলিঙৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁ দখল কৰিছিল ৭৫ টা উইকেট। অৱশ্যে, কেৱল পৰিসংখ্যাৰে ছেলিম দুৰানীৰ জনপ্ৰিয়তা জোখমাখ কৰা অসম্ভৱ, কাৰণ তেওঁৰ প্ৰভাৱ স্ক'ৰব'ৰ্ডতকৈ বহুত বেছি আছিল।
ছেলিম দুৰানী
১৯৬১-৬২: যিখন শৃংখলাই তেওঁক তাৰকা কৰি তুলিছিল
তেওঁৰ কেৰিয়াৰৰ এক নিৰ্ণায়ক টাৰ্নিং পইণ্ট আহিছিল ১৯৬১-৬২ চনত ইংলেণ্ডৰ বিৰুদ্ধে খেলা টেষ্ট শৃংখলাটোত। পাঁচখনীয়া মেচৰ শৃংখলাটোৰ প্ৰথম তিনিখন মেচ ড্ৰ হৈছিল। ইয়াৰ পিছত কলকাতা আৰু চেন্নাইত ক্ৰমাগত দুখন মেচ জিকি ভাৰতে শৃংখলাটো ২-০ ব্যৱধানত দখল কৰে। এই দুয়োখন মেচতে দুৰানীৰ ভূমিকা আছিল অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। কলকাতা টেষ্টত তেওঁ ৮ টা উইকেট লোৱাৰ বিপৰীতে চেন্নাই টেষ্টত তেওঁ ১০ টা উইকেট দখল কৰে। ভাৰতৰ দুখন ক্ৰমাগত বিজয়ত এজন অলৰাউণ্ডাৰে বলিঙৰে নিৰ্ণায়ক ভূমিকা গ্ৰহণ কৰা এইটোৱেই আছিল সেই সময়, যেতিয়া ছেলিম দুৰানী ভাৰতীয় ক্ৰিকেটৰ বৃহৎ তাৰকাসকলৰ মাজৰ এজন হৈ পৰিছিল।
দৰ্শকৰ কথাক গুৰুত্ব দিয়া সেই প্ৰিয় খেলুৱৈজন
ছেলিম দুৰানীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ পৰিচয়টোৱেই আছিল 'ছিক্স'। তেওঁ লং ছিক্স মৰাত বিখ্যাত আছিল আৰু আটাইতকৈ বিশেষ কথাটো আছিল যে দৰ্শকে ভাবিছিল তেওঁলোকৰ অনুৰোধ তেওঁ ৰাখে। ইডেন গাৰ্ডেনছত যেতিয়া হাজাৰ হাজাৰ দৰ্শকে একেলগে "Sixerrrrr!" বুলি চিঞৰিছিল, পৰৱৰ্তী বলটোতেই দুৰানীৰ বেটৰ পৰা ছিক্স ওলোৱাৰ কাহিনীবোৰ আজিও ভাৰতীয় ক্ৰিকেটৰ আটাইতকৈ ধুনীয়া স্মৃতিবোৰৰ ভিতৰত গণ্য কৰা হয়।
আকৰ্ষণীয় ব্যক্তিত্ব, সুন্দৰ চেহেৰা, ওখ-পাখ শৰীৰ, আত্মবিশ্বাস আৰু খেলপথাৰত নিৰ্ভীক খেল— দুৰানী সেই সময়ৰ এনে এজন ক্ৰিকেটাৰ আছিল যাক চাবলৈ মানুহে কেৱল খেল চাবলৈ অহা নাছিল, এটা 'চৰিত্ৰ' চাবলৈ আহিছিল। তেওঁক প্ৰায়ে "পিউপিলছ মেন" বুলি কোৱা হৈছিল, কাৰণ দৰ্শকৰ সৈতে তেওঁৰ যি আত্মিক সম্পৰ্ক আছিল, সেয়া ক্ৰিকেটত খুব কম খেলুৱৈৰ ভাগ্যতহে ঘটে।
১৯৭১: ৱেষ্ট ইণ্ডিজৰ মাটিত ভাৰতৰ ঐতিহাসিক বিজয়
পৰ্ট অৱ স্পেইন টেষ্টৰ দ্বিতীয় ইনিংছত তেওঁ মাত্ৰ কেইটামান বলৰ ব্যৱধানতে ক্লাইভ লয়ড আৰু গেৰী ছ'বাৰ্ছৰ দৰে কিংবদন্তি বেটছমেনক পেভিলিয়নলৈ ঘূৰাই পঠিয়াইছিল। ছ'বাৰ্ছে আনকি নিজৰ একাউণ্টো খুলিব পৰা নাছিল। সেই ইনিংছত দুৰানীয়ে ১৭ অভাৰ বলিং কৰি মাত্ৰ ২১ ৰান দিছিল আৰু ভাৰতে সেই মেচখন সাত উইকেটত জয়লাভ কৰিছিল। এইখনেই আছিল সেইখন মেচ য'ত সুনীল গাভাস্কাৰে নিজৰ টেষ্ট অভিষেক ঘটাইছিল। এই বিজয় ভাৰতীয় ক্ৰিকেটৰ আত্মবিশ্বাস গঢ়ি তোলাত এক বৃহৎ মাইলৰ খুঁটি আছিল, য'ত ছেলিম দুৰানীৰ অৱদান আছিল অনস্বীকাৰ্য।
অৰ্জুন বঁটাঃ ইতিহাসৰ পাতত খোদিত এটা নাম
ছেলিম দুৰানীৰ নাম কেৱল ভাৰতীয় ক্ৰিকেটৰ ইতিহাসতে নহয়, বৰং অৰ্জুন বঁটাৰ ইতিহাসতো সন্মানীয়ভাৱে খোদিত হৈ আছে। চৰকাৰী তালিকা অনুসৰি, ১৯৬১ চনত প্ৰথমবাৰৰ বাবে অৰ্জুন বঁটা প্ৰদান কৰা হৈছিল আৰু ক্ৰিকেটৰ ক্ষেত্ৰখনত এই সন্মান লাভ কৰা প্ৰথমগৰাকী ক্ৰিকেটাৰেই আছিল ছেলিম দুৰানী। আজিৰ তাৰিখত ক্ৰিকেটাৰসকলে অৰ্জুন বঁটা পোৱাটো এটা প্ৰতিষ্ঠিত পৰম্পৰা হ'লেও, এই পৰম্পৰাৰ শুভাৰম্ভণি কৰা ব্যক্তিসকলৰ ভিতৰত তেওঁ আছিল বাটকটীয়া। এই সন্মান কেৱল তেওঁৰ প্ৰদৰ্শনৰ স্বীকৃতিয়েই নাছিল, সেই সময়ত ভাৰতীয় ক্ৰিকেটৰ ক্ৰমবৰ্ধমান শক্তিৰো পৰিচায়ক আছিল।
ছেলিম দুৰানী
ক্ৰিকেটৰ পৰা ৰূপালী পৰ্দালৈ
পৰিসংখ্যাৰ ঊৰ্ধ্বত থকা দুৰানীৰ জনপ্ৰিয়তা ইমানেই বেছি আছিল যে ক্ৰিকেটৰ পথাৰৰ বাহিৰতো তাৰ প্ৰভাৱ দেখা গৈছিল। তেওঁ বোলছবি জগততো ভৰি দিছিল। ১৯৬৯ চনত তেওঁক "Ek Masoom" ছবিত আৰু ১৯৭৩ চনত "Charitra" ছবিত অভিনয় কৰা দেখা গৈছিল। তেওঁৰ পৰ্দাৰ উপস্থিতি আৰু ব্যক্তিত্ব সেই সময়ৰ জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিৰ এক অংশ হৈ পৰিছিল। তেওঁ কেৱল ক্ৰিকেট তাৰকাই নাছিল, তেওঁ সেই যুগৰ জনপ্ৰিয় ৰাজহুৱা ব্যক্তিও আছিল।
অধিক ৰেকৰ্ড গঢ়া খেলুৱৈজন
১৯৭০ ৰ দশকতো তেওঁৰ কেৰিয়াৰ অব্যাহত আছিল আৰু ১৯৭২-৭৩ লৈকে তেওঁ ভাৰতৰ হৈ খেলিছিল। প্ৰথম শ্ৰেণীৰ ক্ৰিকেটত তেওঁৰ যাত্ৰা ১৯৭৭-৭৮ লৈকে চলিছিল। ২০১১ চনত তেওঁক BCCI-ৰ সন্মানীয় "চি কে নাইডু জীৱনজোৰা সাধনা বঁটা"ৰে সন্মানিত কৰা হয়, যিটো তেওঁৰ সুদীৰ্ঘ ক্ৰিকেট জীৱনৰ প্ৰতি এক বৃহৎ স্বীকৃতি আছিল। বিচিচিআইয়ে তেওঁৰ মৃত্যুত তেওঁক এনে এজন আকৰ্ষণীয় অলৰাউণ্ডাৰ বুলি অভিহিত কৰিছিল যাৰ বিশাল ছয় কোবোৱাৰ অসাধাৰণ ক্ষমতা আছিল আৰু যাৰ বিশাল অনুৰাগী আছিল।
শেষ জীৱন আৰু অম্লান ঐতিহ্য
জীৱনৰ অন্তিম সময়ছোৱা ছেলিম দুৰানীয়ে গুজৰাটৰ জামনগৰত ভাতৃ জাহাংগীৰ দুৰানীৰ সৈতে কটাইছিল। বছৰৰ আৰম্ভণিতে পৰি যোৱাৰ ফলত তেওঁৰ কৰঙনৰ হাড়ত আঘাত লাগিছিল আৰু অস্ত্ৰোপচাৰো কৰিবলগীয়া হৈছিল। অৱশেষত ২০২৩ চনৰ ২ এপ্ৰিলত ৮৮ বছৰ বয়সত তেওঁৰ দেহাৱসান ঘটে। তেওঁৰ মৃত্যুৰ লগে লগে ভাৰতীয় ক্ৰিকেটে কেৱল এজন প্ৰাক্তন খেলুৱৈকেই হেৰুওৱা নাছিল, হেৰুৱাইছিল সেই যুগৰ এনে এটা চৰিত্ৰ, যাৰ সমকক্ষ আজিৰ ক্ৰিকেটত বিচাৰি পোৱাটো প্ৰায় অসম্ভৱ।
পৰিসংখ্যাতকৈয়ো ডাঙৰ এক আৱেগৰ নাম ছেলিম দুৰানী
মহান খেলুৱৈসকল কেৱল অভিলেখৰ বাবেই মহান হৈ নাথাকে। কিছুমান খেলুৱৈ মানুহৰ মনত চিৰদিনৰ বাবে ৰৈ যায় কাৰণ তেওঁলোকে ক্ৰিকেটক কেৱল খেলুৱৈৰ খেল কৰি ৰখা নাছিল, তাক দৰ্শকৰ বাবে এক উৎসৱলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল। ছেলিম দুৰানী আছিল তেনে এগৰাকী অসাধাৰণ খেলুৱৈ। তেওঁ দৰ্শকৰ মাত শুনিছিল, তেওঁলোকৰ অনুৰোধত ছিক্স মাৰিছিল, ডাঙৰ মেচত গুৰুত্বপূৰ্ণ উইকেট দখল কৰিছিল আৰু ভাৰতৰ ঐতিহাসিক বিজয়বোৰত স্মৰণীয় অৱদান আগবঢ়াইছিল।
আজি ছেলিম দুৰানী আমাৰ মাজত নাই সঁচা, কিন্তু তেওঁৰ ঐতিহ্য লুকাই আছে তেওঁৰ অৰ্জুন বঁটাত, ১৯৭১ চনৰ সেই ঐতিহাসিক ৱেষ্ট ইণ্ডিজ বিজয়ত, তেওঁৰ ৭৫ টা টেষ্ট উইকেট আৰু ১,২০২ ৰানত। তাতোকৈ ডাঙৰ কথা, তেওঁৰ স্মৃতি আজিও সজীৱ হৈ আছে সেই হাজাৰ হাজাৰ দৰ্শকৰ মনত, যিসকলে ষ্টেডিয়ামৰ পৰা একেলগে চিঞৰি উঠিছিলঃ "ছেলিম... এটা ছিক্স!" আৰু দুৰানীৰ বেটে সগৰ্বে তাৰ উত্তৰ দিছিল।
হয়তো সেইবাবেই কোৱা হয়, ভাৰতীয় ক্ৰিকেটত কিছুমান নাম কেৱল পৰিসংখ্যাৰে নহয়, তেওঁলোকৰ অমৰ কাহিনীৰেহে জীয়াই থাকে। আৰু সেই সোণালী নামবোৰৰ মাজৰে এটা অন্যতম উজ্বল নাম হৈছে ছেলিম দুৰানী।
.webp)