শম্পী চক্ৰৱৰ্তী পুৰকায়স্থ
ব্যস্ত মহানগৰী কলকাতা! যান-জঁট, গগনচুম্বী অট্টালিকা আৰু মানুহৰ সীমাহীন কোলাহলৰ মাজতেই কলকাতাৰ পুৰণি গলিবোৰত আজিও জীয়াই আছে বহু গৌৰৱোজ্জ্বল ইতিহাস। এই ইতিহাস কেৱল ইটা-শিলৰ নহয়, ইয়াৰ সৈতে গভীৰভাৱে সাঙোৰ খাই আছে বংগৰ ছুফি সাধনা, আধ্যাত্মিক শিক্ষা আৰু সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতিৰ এক সুদীৰ্ঘ পৰম্পৰা। তালতলা-মৌলালি অঞ্চলৰ '২২, খানকাহ শ্বৰীফ লেন' হ’ল তেনে এক ঐতিহাসিক ঠিকনা। ইয়াতেই অৱস্থিত 'খানকাহ শ্বৰীফ-এ-কাদেৰিয়া'- যি কাদেৰিয়া ছুফি চিলচিলাৰ সৈতে সংযুক্ত এক ঐতিহ্যমণ্ডিত খানকাহ।
'খানকাহ' মানেই কেৱল মছজিদ নহয়। ছুফি পৰম্পৰাত খানকাহ আছিল পীৰ-মুৰ্শিদসকলৰ আধ্যাত্মিক সাধনা, শিষ্যসকলৰ শিক্ষা-দীক্ষা, ধৰ্মীয় আলোচনা আৰু সাধাৰণ মানুহৰ আশ্ৰয়ৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ। কলকাতাৰ মুছলমান সমাজক লৈ প্ৰকাশিত 'Cultural Profile of Calcutta' নামৰ গ্ৰন্থখনত কাদেৰিয়া, চিষ্টিয়া আৰু নকশবন্দিয়া— এই তিনিটা ছুফি চিলচিলাৰ (পৰম্পৰা) প্ৰভাৱৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে। তাত কেন্দ্ৰীয় কলকাতাত কাদেৰিয়া চিলচিলাৰ এখন বৃহৎ খানকাহ থকাৰ লগতে খিদিৰপুৰ আৰু বেনিয়াপুকৰত ইয়াৰ উপ-কেন্দ্ৰ থকাৰ কথাও স্পষ্টকৈ উল্লেখ কৰা হৈছে।
এই সুদীৰ্ঘ ঐতিহ্যৰ কেন্দ্ৰবিন্দুত উচ্চাৰিত হয় হজৰত শ্বাহ মুৰ্শিদ আলী কাদেৰীৰ নাম। ২০২২ চনত তালতলাক কেন্দ্ৰ কৰি আয়োজিত এক ঐতিহ্য-পৰিক্ৰমাৰ বিষয়ে 'Times of India' কাকতত প্ৰকাশিত এক প্ৰতিবেদনত ২২ নম্বৰ খানকাহ শ্বৰীফ লেনৰ 'Khanquah Sharif-e-Quadariya'ক তেওঁৰ দ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠিত খানকাহ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। একেখন প্ৰতিবেদনতেই কোৱা হৈছে যে অবিভক্ত বংগত ছুফিবাদৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত এই খানকাহৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছিল।
কাদেৰিয়া খানকাহ
শ্বাহ মুৰ্শিদ আলী কাদেৰী কেৱল মাত্ৰ এগৰাকী ছুফি সাধকেই নাছিল, আৰৱী, ফাৰ্চী আৰু উৰ্দু ভাষাৰ এগৰাকী সুপণ্ডিত হিচাপেও তেওঁৰ সুখ্যাতি আছিল। তেওঁৰ জীৱন আৰু কৰ্মৰাজিক লৈ কলকাতা বিশ্ববিদ্যালয়ত পূৰ্ণাংগ PhD গৱেষণাও সম্পন্ন হৈছে। ২০১৪ চনত 'Syed Shah Murshed Ali Alquaderi – A Renowned Saint of Bengal, Scholar of Arabic, Persian and Urdu' শিৰোনামেৰে এই গৱেষণা সম্পূৰ্ণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ পৰাই বুজিব পাৰি যে তেওঁৰ জীৱন আৰু কলকাতাৰ কাদেৰিয়া পৰম্পৰা কেৱল এক পাৰিবাৰিক স্মৃতিৰ মাজতেই আৱদ্ধ হৈ থকা নাই, ই বিশ্ববিদ্যালয় পৰ্যায়ৰ গৱেষণাৰো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় হৈ পৰিছে।
এই খানকাহৰ আন এক উল্লেখযোগ্য দিশ হৈছে ইয়াৰ গ্ৰন্থাগাৰ আৰু পাণ্ডুলিপিৰ সমৃদ্ধ ঐতিহ্য। সংবাদ মাধ্যমৰ সূত্ৰৰ পৰা জানিব পৰা মতে, খানকাহ চৌহদত এটা মছজিদৰ লগতে এটা গ্ৰন্থাগাৰো আছে। তাত বহু মূল্যৱান ফাৰ্চী আৰু আৰৱী গ্ৰন্থ তথা দুৰ্লভ পাণ্ডুলিপি সংৰক্ষিত হৈ থকাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। অৰ্থাৎ, এই প্ৰতিষ্ঠানটো এসময়ত কেৱল আধ্যাত্মিক সাধনাৰ স্থানিয়েই নাছিল; ধৰ্মীয় জ্ঞান, ছুফি সাহিত্য আৰু পাণ্ডুলিপি সংৰক্ষণৰ এক প্ৰধান কেন্দ্ৰ হিচাপেও ইয়াৰ এক বিশেষ ভূমিকা আছিল।
খানকাহৰ ইতিহাসৰ সৈতে ৱাকফ ব্যৱস্থাৰ সম্পৰ্কও নথিপত্ৰত সন্নিৱিষ্ট আছে। ১৯৭৭ চনৰ কলকাতা উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ এক গোচৰত খানকাহ শ্বৰীফ লেনৰ কাদেৰিয়া ৱাকফ সম্পত্তিৰ উত্তৰাধিকাৰ আৰু পৰিচালনা সম্পৰ্কীয় এক দীঘলীয়া আইনী বিবাদৰ উল্লেখ পোৱা যায়। আদালতৰ নথিপত্ৰত ১৯৩১ আৰু ১৯৩৩ চনৰ ৱাকফ দলিল আৰু ১৯৩৬ চনত ৱাকফ এষ্টেট হিচাপে পঞ্জীয়ন হোৱাৰ প্ৰসংগ উল্লেখ আছে। সেই নথিপত্ৰত খানকাহ শ্বৰীফ লেনৰ ২৩ নম্বৰ সম্পত্তিৰ কথাও উল্লেখ কৰা হৈছে।
অৱশ্যে, বৰ্তমান খানকাহৰ ঠিকনা হিচাপে ২২ নম্বৰটো ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সেয়েহে ২২ আৰু ২৩ নম্বৰ সম্পত্তিৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কটো পুৰণি পৌৰসভাৰ নথিপত্ৰ আৰু ৱাকফৰ মূল দলিল পৰীক্ষা কৰি অধিক নিৰীক্ষণ কৰাৰ প্ৰয়োজন আছে। ইতিহাসৰ এই সূক্ষ্ম দিশবোৰতেই গৱেষণাৰ প্ৰকৃত গুৰুত্ব নিহিত হৈ আছে।
কাদেৰিয়া পৰিয়ালৰ ঐতিহ্য সম্পৰ্কীয় সূত্ৰৰ পৰা জানিব পৰা যায় যে, মেদিনীপুৰৰ কাদেৰিয়া পৰম্পৰাৰ পৰাই শ্বাহ মুৰ্শিদ আলী কাদেৰীৰ কলকাতা-পৰ্যায়ৰ পাতনি ঘটিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত কলকাতাৰ কেন্দ্ৰস্থলত অৱস্থিত এই খানকাহ কাদেৰিয়া সাধনাৰ এক অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ হৈ পৰে। ঐতিহাসিক নথিপত্ৰত খিদিৰপুৰ আৰু বেনিয়াপুকৰত কাদেৰিয়া খানকাহৰ উপ-কেন্দ্ৰ থকাৰ যি উল্লেখ পোৱা যায়, সেয়া এই পৰম্পৰাৰ ব্যাপক বিস্তাৰৰেই ইংগিত বহন কৰে।
সাম্প্ৰতিক সময়ত ক্ষিপ্ৰতাৰে সলনি হৈ পৰা মহানগৰীৰ ৰূপ-ৰেখাৰ মাজতো খানকাহ শ্বৰীফ লেনৰ এই ঐতিহাসিক প্ৰতিষ্ঠানটো কেৱল এক সাধাৰণ ধৰ্মীয় উপাসনাস্থলী হৈ থকা নাই। ই হৈ পৰিছে কলকাতাৰ মুছলমান সমাজৰ ইতিহাস, বংগত ছুফি সাধনাৰ ক্ৰমবিকাশ, আৰৱী-ফাৰ্চী জ্ঞানচৰ্চা আৰু ৱাকফ-ভিত্তিক ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠানৰ এক জীৱন্ত আৰু স্পন্দনশীল দলিল।
তালতলাৰ সেই ঠেক গলিটোৰ চাৰিওফালে হয়তো আজি আধুনিক কলকাতাৰ হুলস্থুলীয়া পৰিৱেশে আগুৰি ধৰিছে। কিন্তু এই সকলোবোৰৰ মাজতো খানকাহ শ্বৰীফৰ ইতিহাসে আমাক সগৰ্বে সোঁৱৰাই দিয়ে যে কলকাতা চহৰৰ পৰিচয় কেৱল ঔপনিৱেশিক স্থাপত্য, বহল ৰাজপথ বা বাণিজ্যিক ইতিহাসৰ মাজতেই সীমাবদ্ধ নহয়। ইয়াৰ অন্ধকাৰ অলি-গলিৰ বুকুত আজিও নীৰৱে স্পন্দিত হৈ আছে ছুফি সাধনা, গভীৰ জ্ঞানচৰ্চা আৰু সাংস্কৃতিক বহুত্ববাদৰ এক সুদীৰ্ঘ আৰু বৰ্ণিল উত্তৰাধিকাৰ।
_(1).webp "ত্ৰিবেণী-সপ্তগ্ৰামৰ খানকাহত চুফীসকলৰ কবৰ")
