ফাৰহান ইজৰাইলী
জয়পুৰ। যোৱা ১২ মে’ত যোধপুৰৰ ৫৬৮ সংখ্যক প্ৰতিষ্ঠা দিৱস উপলক্ষে আয়োজিত এক আড়ম্বৰপূৰ্ণ সমাৰোহত মেহৰানগড় দুৰ্গ মিউজিয়াম ট্ৰাষ্টে ঐতিহ্য সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ অৱদানৰ বাবে জয়পুৰৰ আৰ্ট কনজাৰ্ভেটৰ মৈমুনা নাৰ্গিছক বিশেষভাৱে পুৰস্কৃত কৰে। এই অনুষ্ঠানটি কেৱল এটা পুৰস্কাৰ বিতৰণ অনুষ্ঠানেই নাছিল, ই আছিল ভাৰতীয় কলা আৰু ঐতিহ্য সংৰক্ষণৰ প্ৰতি তেওঁৰ বহু বছৰীয়া একাগ্ৰতা আৰু সমৰ্পণৰ এক যোগ্য স্বীকৃতি। যোধপুৰৰ মহাৰাজ গজ সিং, মহাৰাণী হেমলতা ৰাজে, ৰাজ্যৱৰ্ধন সিং ৰাথোৰ আৰু শ্বাহপুৰা ৰিয়াছতৰ প্ৰতিনিধিসকলৰ উপস্থিতিত তেওঁক ৭৫ হাজাৰ টকা, এটা ট্ৰফী আৰু এটা সন্মানীয় স্মাৰক প্ৰদান কৰা হয়।
অমৰোহাৰ পৰা জয়পুৰলৈ সংগ্ৰাম আৰু সাফল্যৰ যাত্ৰা
জয়পুৰৰ আমেৰ অঞ্চলৰ বাসিন্দা মৈমুনা নাৰ্গিছে শতিকা পুৰণি হস্তলিখিত পুথি, জীৰ্ণ-শীৰ্ণ ৰথ, ম্লান হৈ পৰা চিত্ৰকলা আৰু ঐতিহাসিক অট্টালিকাসমূহক এক নতুন জীৱন দান কৰাৰ কাম কৰি আহিছে। তেওঁ এনে এগৰাকী ব্যক্তি, যিয়ে বিলুপ্ত হ’বলৈ ধৰা ঐতিহ্যক নিজৰ হাতেৰে পুনৰ জীৱন্ত কৰি তুলিছে। মৈমুনা আজি ভাৰতৰ প্ৰথম আৰু এতিয়ালৈকে একমাত্ৰ ছিয়া মুছলিম মহিলা ‘আৰ্ট কনজাৰ্ভেটৰ’ অৰ্থাৎ কলা সংৰক্ষক হিচাপে নিজৰ সুকীয়া পৰিচয় গঢ়ি তুলিবলৈ সক্ষম হৈছে।
প্ৰাচীন লিপি পুনৰুদ্ধাৰ কৰি থকা অৱস্থাত মৈমুনা নাৰ্গিছ
উত্তৰ প্ৰদেশৰ আমৰোহা জিলাত জন্মগ্ৰহণ কৰা মৈমুনাৰ শৈশৱ অতি সাধাৰণ পৰিৱেশত পাৰ হৈছিল, কিন্তু তেওঁৰ সপোনবোৰ আছিল সদায় উচ্চাকাংক্ষী। মুৰাদাবাদ জিলাৰ বহজোই চহৰত তেওঁৰ বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা সম্পন্ন হৈছিল। তেওঁৰ পিতৃ উত্তৰ প্ৰদেশ আৰক্ষীত কৰ্মৰত আছিল আৰু তেওঁ জীয়েকৰ মনৰ সাহসক সদায় উৎসাহিত কৰিছিল। স্কুলীয়া শিক্ষা শেষ কৰাৰ পিছত মৈমুনাই আলিগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা ফাইন আৰ্টছ অধ্যয়ন কৰে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ ‘মিউজিয়’লজী’ত ডিপ্লমা লাভ কৰে, যিয়ে তেওঁৰ জীৱনৰ মোৰ সম্পূৰ্ণৰূপে সলাই পেলায়।
নেচনেল মিউজিয়াম আৰু কলাৰ সূক্ষ্ম কৌশল শিক্ষা
মিউজিয়’লজীৰ শিক্ষা সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত তেওঁ নেচনেল মিউজিয়ামত কাম কৰাৰ সমান্তৰালভাৱে ‘এম এ ইন কনজাৰ্ভেচন’ পাঠ্যক্ৰম শেষ কৰে। ইয়াৰ পিছত ভাৰত চৰকাৰৰ উদ্যোগত আয়োজিত দুটা বিশেষ প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণ কৰে। প্ৰথমটো আছিল তিনিমহীয়া ‘উডেন অবজেক্টছ কনজাৰ্ভেচন ক’ৰ্ছ’ আৰু দ্বিতীয়টো আছিল সকলো প্ৰকাৰৰ চিত্ৰকলা সংৰক্ষণৰ প্ৰশিক্ষণ। এই প্ৰশিক্ষণৰ সময়ছোৱাত তেওঁ ইতিহাসক কেৱল পাঠ্যপুথিত পঢ়াই নাছিল, নিজৰ হাতেৰেও অনুভৱ কৰিছিল। শতিকা পুৰণি নথি-পত্ৰ, দুৰ্লভ চিত্ৰকলা, কাঠৰ শিল্পকলা আৰু হস্তলিখিত পুথিসমূহ তেওঁৰ আগত আছিল, যিবোৰ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ ধৈৰ্য, সংবেদনশীলতা আৰু অতি সূক্ষ্ম কাৰিকৰী কৌশলৰ প্ৰয়োজন আছিল।
কৰ্মৰত অৱস্থাত মৈমুনা নাৰ্গিছ
দুৰ্গ, চিত্রশিল্প আৰু ঐতিহাসিক ঐতিহ্যক পুনৰুজ্জীৱিতকৰণ
২০০২ চনত তেওঁ জয়পুৰৰ জয়গড় দুৰ্গৰ ‘কিউৰেটৰ’ হিচাপে আঠ মাহ কাম কৰে। এইটোৱেই আছিল সেই সময়, যিটো পৰ্যায়ৰ পৰা তেওঁৰ কলা সংৰক্ষণৰ যাত্ৰাই বাস্তৱ ৰূপ লৈছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ নতুন দিল্লীত দেশৰ প্ৰখ্যাত চিত্ৰশিল্পী যতীন দাসৰ ষ্টুডিঅ’ৰ সৈতে জড়িত হৈ পৰে। তাত তেওঁ প্রায় ১০০ খন কেনভাছ পেইন্টিং সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰ কৰে। এইবোৰ আছিল গ্রাহকৰ ওচৰৰ পৰা ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈ ঘূৰি অহা পেইন্টিং।
অৱশ্যে এই পথছোৱা কেতিয়াও সহজ নাছিল। হিজাব পৰিহিত এগৰাকী মহিলা হোৱাৰ বাবে বহুবাৰ মানুহে তেওঁৰ যোগ্যতাৰ ওপৰত প্ৰশ্ন তুলিছিল। আনকি বহু সময়ত কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰাৰ পিছতো তেওঁ প্ৰাপ্য মজুৰি লাভ কৰা নাছিল। কিন্তু মৈমুনাই প্ৰতিটো প্ৰত্যাহ্বানকে নিজৰ অভিজ্ঞতা আৰু আত্মবিশ্বাসৰ শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিলে।
কৰ্মৰত অৱস্থাত মৈমুনা নাৰ্গিছ
তেওঁ নিজৰ প্ৰতিষ্ঠান ‘আৰ্ট কনজাৰ্ভেচন এণ্ড ৰেষ্ট’ৰেচন হাউছ’ৰ জৰিয়তে ৰাজস্থানকে ধৰি সমগ্ৰ দেশতে ব্যাপকভাৱে ঐতিহ্য সংৰক্ষণৰ কাম হাতত লয়। ৰাজস্থানৰ প্ৰায় ১৬ টা সংগ্ৰহালয়ত তেওঁ বিভিন্ন প্ৰকল্পত কাম কৰিছিল। ইয়াৰে চাৰিটা সংগ্ৰহালয়ত হস্তলিখিত পুথি সংৰক্ষণ, ১০ টা সংগ্ৰহালয়ত ষষ্ঠৰ পৰা ত্রয়োদশ শতিকাৰ শিলৰ মূৰ্তি সংৰক্ষণ আৰু দুটা সংগ্ৰহালয়ত চিভিল আৰু পেইন্টিং সংৰক্ষণৰ কাম অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।
২০০৪ চনৰ পৰা ২০০৭ চনলৈকে তেওঁ নেচনেল মিউজিয়ামৰ পৰীক্ষাগাৰত মোগল আমোলৰ দুৰ্লভ গ্ৰন্থৰ ওপৰত কাম কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত বাবৰনামা, আকবৰনামা, জাহাংগীৰনামা আৰু শ্বাহজাহাননামাৰ দৰে ঐতিহাসিক হস্তলিখিত পুথি আছিল। ইয়াৰ উপৰি তেওঁ ‘আলিফ লায়লা’ৰ মূল সংস্কৰণটো সংৰক্ষণ কৰে, যাৰ বীমাৰ মূল্য প্ৰায় ৩৬ কোটি টকা বুলি কোৱা হয়।
নিজৰ কৰ্মৰ বাবে সন্মানিত মৈমুনা নাৰ্গিছ (থিয় হৈ থকা আৰু মূৰত বগা স্কাৰ্ফ পৰিহিত)
কোটা সংগ্ৰহালয়ত তেওঁ ৪০০ বছৰ পুৰণি এখন কোৰাণ সংৰক্ষণ কৰে, যিখন বহু টুকুৰাত ভাঙি-ছিঙি গৈছিল। তেওঁ ইয়াৰ সকলোবোৰ অংশ একত্ৰিত কৰি পিছফালে বিশেষ লাইনিং সংযোজন কৰে। এই একেটা সংগ্ৰহালয়তে তেওঁ ৭৫০ বছৰ পুৰণি সোণেৰে লিখা এখন পৱিত্ৰ কোৰাণো সংৰক্ষণ কৰে।
জৈছলমেৰৰ লুদ্ৰৱা জৈন মন্দিৰত তেওঁ প্ৰায় ৪০০ বছৰ পুৰণি কাঠৰ ৰথখন পুনৰুজ্জীৱিত কৰি তোলে। উইপৰুৱাই সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰা এই ৰথখনৰ কাঠবোৰ ধূলি আৰু ছাই হৈ গৈছিল। সংৰক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ পিছত ৰথখন পুনৰ চলাচলৰ উপযোগী হৈ পৰে। মুম্বাই বিমানবন্দৰত থকা ২০০ বছৰ পুৰণি ‘পালিতানা’ পেইন্টিংখনো তেওঁ সংৰক্ষণ কৰে। সৰু সৰু টুকুৰাত ফালি যোৱা এই বিশাল কেনভাছ পেইণ্টিংখন তেওঁ অতি সতৰ্কতাৰে জোৰা দি পুনৰ নিৰ্মাণ কৰে।
মৈমুনা নাৰ্গিছ
ঝালাৱাৰৰ গড় পেলেচত তেওঁ বেৰ আৰু চালত থকা প্ৰাচীন চিত্ৰকলা আৰু প্লাষ্টাৰ সংৰক্ষণ কৰিছিল। য’ত বহু কাৰিকৰে পুৰণি প্লাষ্টাৰবোৰ এৰুৱাই পেলোৱাৰ পৰামৰ্শ দিছিল, তাত তেওঁ মূল কৌশল ব্যৱহাৰ কৰি সেই ঐতিহাসিক গঠনটো সংৰক্ষণ কৰিছিল।
জয়পুৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিমানবন্দৰত তেওঁ ৰাজস্থানী কলাৰ ওপৰত আধাৰিত বহু কেইখন ‘মিউৰেল’ প্ৰস্তুত কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত হালদীঘাটী যুদ্ধৰ দৃশ্য, ফড় পেইণ্টিং, শ্বীশমহল শৈলী আৰু নাহৰগড় দুৰ্গৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত শিল্পকলা অন্তৰ্ভুক্ত।
তেওঁ জয়পুৰৰ আলবাৰ্ট হলৰ ‘ফ্ৰেস্ক’ কলা’ আৰু তাত সংৰক্ষিত মিনিৱেচাৰ পেইণ্টিংসমূহৰো সংৰক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া চলাইছিল। ইয়াৰ উপৰি ভৰতপুৰ সংগ্ৰহালয়ত ‘টেক্সিডাৰ্মী’ (বিশেষভাৱে সংৰক্ষিত) জীৱ-জন্তু আৰু অভ্ৰ (Mica)ৰ ওপৰত নিৰ্মিত ৩০ খন দুৰ্লভ মিনিৱেচাৰ পেইণ্টিং সুৰক্ষিত কৰে, যাক তেওঁৰ জ্যেষ্ঠ বিশেষজ্ঞসকলেও অতি কঠিন কাম বুলি গণ্য কৰিছিল।
তেওঁৰ আটাইতকৈ প্ৰত্যাহ্বানজনক কামবোৰৰ ভিতৰত ১৯৭১ চনৰ ভাৰত-পাক যুদ্ধৰ সংক্ৰান্তীয় গোপন নথি-পত্ৰৰ সংৰক্ষণো আছিল অন্যতম। ইয়াৰ উপৰি সেনাবাহিনীৰ বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠানত সংৰক্ষিত টেক্সিডাৰ্মী ট্ৰফী, সিংহ, বাঘ, অজগৰ আৰু ঘৰিয়ালৰ ছাল আদিও তেওঁ পুনৰুদ্ধাৰ কৰে।
এটা স্মৃতিসৌধ পুনৰুদ্ধাৰ কৰি থকা অৱস্থাত মৈমুনা নাৰ্গিছ
তেওঁৰ কাম কেৱল সংগ্ৰহালয়ৰ ভিতৰতে সীমিত হৈ থকা নাছিল। মুম্বাই আৰু দিল্লী বিমানবন্দৰৰ ঐতিহ্যবাহী কলা সংৰক্ষণৰ পৰা আৰম্ভ কৰি জয়পুৰ বিমানবন্দৰত ৰাজস্থানী শ্বীশমহল কলা, গ্লাছ পেইণ্টিং আৰু মিউৰেল আৰ্টক আধুনিক স্থাপত্যৰ অংশ কৰি তোলালৈকে তেওঁ ভাৰতীয় ঐতিহ্যৰ সৌন্দৰ্যক এক নতুন পৰিচয় দিলে। ৰাজস্থান, দিল্লী, মহাৰাষ্ট্ৰ, গুজৰাট, পঞ্জাৱ, হিমাচল প্ৰদেশ, লাডাখ আৰু উত্তৰ প্ৰদেশকে ধৰি কেইবাখনো ৰাজ্যত তেওঁ ঐতিহ্য সংৰক্ষণ প্ৰকল্পত কাম কৰিছে। কানপুৰস্থিত জে কে গ্ৰুপৰ ব্যক্তিগত সংগ্ৰহালয়তো তেওঁ বিশেষ সংৰক্ষণৰ কাম কৰিছে।
পৰম্পৰাগত নিৰ্মাণ কলা আৰু সামাজিক সচেতনতাৰ অভিযান
মৈমুনা কেৱল কলা সংৰক্ষণৰ মাজতে সীমাৱদ্ধ নহয়, পৰম্পৰাগত ভাৰতীয় নিৰ্মাণ কলাক ৰক্ষা কৰাৰ অভিযানতো তেওঁ সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত। তেওঁৰ বিশ্বাস যে চূণ, সুৰখী আৰু আৰাইছ প্লাষ্টাৰৰ দৰে পৰম্পৰাগত সামগ্ৰীৰে নিৰ্মিত অট্টালিকাবোৰ শতিকা ধৰি বৰ্তি থাকে, য’ত আধুনিক চিমেণ্টৰ ভৱনবোৰৰ আয়ুস অতি কম। সেইবাবেই এতিয়া বহু স্থপতিবিদ আৰু উদ্যোগপতিয়ে তেওঁৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি পৰম্পৰাগত নিৰ্মাণ কৌশললৈ ঘূৰি আহিছে।
মহিলাৰ শিক্ষা, দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ অধিকাৰ আৰু ঐতিহ্য সংৰক্ষণ সম্পৰ্কে তেওঁ ধাৰাবাহিকভাৱে ছেমিনাৰ, কৰ্মশালা আৰু প্ৰবন্ধৰ জৰিয়তে মানুহক সচেতন কৰি আহিছে। তেওঁ কয় যে ঐতিহ্য কেৱল চৰকাৰৰ নহয়, সমাজৰো দায়িত্ব। যদি আমি আমাৰ ঐতিহ্য ৰক্ষা নকৰোঁ, তেন্তে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মই নিজৰ পৰিচয় হেৰুৱাই পেলাব।
VIDEO
ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ সন্মানেৰে সন্মানিত
বঁটাৰ কথা ক’বলৈ গ’লে, তেওঁ এতিয়ালৈকে ৩২ টাতকৈও অধিক সন্মান লাভ কৰিছে। ইয়াৰে বহু কেইটা ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ বঁটা। ২০১৮ চনত কুৰুক্ষেত্ৰত অনুষ্ঠিত এক অনুষ্ঠানত তেওঁক দেশৰ ১০০ গৰাকী প্ৰতিভাৱান মহিলাৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰি সন্মানিত কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি জম্মু বিশ্ববিদ্যালয় আৰু FICCI ৰ তৰফৰ পৰাও তেওঁক ৰাষ্ট্ৰীয় সন্মান প্ৰদান কৰা হয়। ইয়াৰ সমান্তৰালভাৱে বিভিন্ন সামাজিক তথা সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানেও তেওঁক এই অনন্য সংৰক্ষণ কাৰ্যৰ বাবে সন্মানিত কৰিছে।
পৰিশ্ৰম, একাগ্ৰতা আৰু শক্তিশালী ইচ্ছাশক্তিৰ অদম্য প্ৰতীক
আজিও মৈমুনা নাৰ্গিছে শ্ৰমিকসকলৰ সৈতে একেলগে থিয় হৈ নিজে চূণ প্ৰস্তুত কৰে, বেৰত প্লাষ্টাৰ কৰে আৰু ধূলি-ঘামৰ মাজত ঘণ্টাৰ পিছত ঘণ্টা কাম কৰে। পুৰুষপ্ৰধান এই ক্ষেত্ৰখনত ভৰি দি শতিকা পুৰণি শিল্পকলাসমূহক পুনৰ সজীৱ কৰি তোলাটো মুঠেই সহজ নাছিল। কিন্তু সংকল্প দৃঢ় হ’লে যে ইতিহাসকো পুনৰ জীৱন্ত কৰিব পৰা যায়, সেয়া তেওঁ প্ৰমাণ কৰি দেখুৱালে। মৈমুনা নাৰ্গিছ কেৱল এটা নামেই নহয়, ভাৰতীয় সংস্কৃতি, সমৰ্পণ আৰু মহিলা সৱলীকৰণৰ এক উজ্জ্বল দৃষ্টান্ত। তেওঁৰ অনুপ্ৰেৰণাদায়ক যাত্ৰাই প্ৰমাণ কৰে যে অদম্য হেঁপাহ, পৰিশ্ৰম আৰু সাহসৰ বলত যিকোনো ব্যক্তিয়েই ইতিহাসত নিজৰ সুকীয়া স্থান গঠন কৰিব পাৰে।
