এই পদক্ষেপটো কিয় ইমান বিশেষ, সেয়া বুজিবলৈ আমি ইতিহাসৰ পাত লুটিয়াই চাব লাগিব। ১৯৪৭ চনৰ বিভাজনৰ ফলত পাকিস্তানৰ শিক্ষাব্যৱস্থাৰ পৰা সংস্কৃত ভাষা সম্পূৰ্ণৰূপে হেৰাই গৈছিল। কাৰণ সংস্কৃত জনা পণ্ডিতসকলে দেশ এৰিছিল আৰু শিক্ষানুষ্ঠানসমূহো ভাঙি পৰিছিল। কথাটো ভাবিলেই আচৰিত লাগে যে আজিৰ পাকিস্তানৰ মাটিতেই ইতিহাসৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ব্যাকৰণ পণ্ডিত পাণিনিৰ জন্ম হৈছিল আৰু তক্ষশীলাৰ দৰে প্ৰাচীন তথা বিশ্ববিখ্যাত শিক্ষাকেন্দ্ৰ অৱস্থিত আছিল।
প্ৰতিষ্ঠানিক শিক্ষাৰ এই অভাৱৰ মাজতো, পাকিস্তানত এক বিশাল ঐতিহ্য চকুৰ আগতেই লুকাই আছিল। লাহোৰৰ পঞ্জাৱ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পুথিভঁৰালত সংৰক্ষিত হৈ থকা 'উলনাৰ সংগ্ৰহ'ত ১৮৮০ চনৰ পৰৱৰ্তী সময়ৰ হাজাৰ হাজাৰ অৱহেলিত সংস্কৃত পাণ্ডুলিপি আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ব্যাকৰণ, দৰ্শন, বৈদিক সাহিত্য, আনকি মহাভাৰতৰ পাৰ্চী অনুবাদো অন্তৰ্ভুক্ত। যোৱা কেইবা দশক ধৰি, এই সংগ্ৰহালয়ৰ কিতাপবোৰ পঢ়িব পৰাকৈ পাকিস্তানৰ কোনো স্থানীয় পণ্ডিতৰ সংস্কৃত ভাষাৰ জ্ঞান নাছিল। সেয়েহে কেৱল বিদেশী গৱেষকসকলেহে ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰিছিল। ড০ ৰছিদৰ এই কামে মূলতঃ ইতিহাসৰ এই খালী ঠাইখিনি পূৰণ কৰিবলৈকে প্ৰয়াস কৰিছে।
আধুনিক পাকিস্তানত সংস্কৃত শিক্ষাৰ বাটকটীয়া হিচাপে ড০ ৰছিদৰ যাত্ৰা একেবাৰে ব্যতিক্ৰম আছিল। তেওঁৰ শৈক্ষিক যাত্ৰা আৰম্ভ হৈছিল ইলেকট্ৰিকেল ইঞ্জিনিয়াৰিং আৰু আইনৰ দৰে নিখুঁত বিষয়ৰ পৰা। তাৰ পিছত তেওঁ সমাজতত্ত্বৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হৈ অক্সফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী আৰু 'ইছলামিক থট এণ্ড চিভিলাইজেচন'ত পি এইচ ডি লাভ কৰে। প্ৰাচীন জ্ঞান আৰু পৰম্পৰাসমূহ নিজৰ চকুৰে বুজি পোৱাৰ এক প্ৰবল ইচ্ছা তেওঁৰ মনত আছিল। সেয়েহে, নিজৰ অঞ্চলটোৰ প্ৰাচীন বৌদ্ধিক ঐতিহ্যক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ সংস্কৃত শিকাৰ আগতে তেওঁ আৰবী আৰু পাৰ্চী ভাষাও আয়ত্ত কৰিছিল।
ড° শ্বাহিদ ৰছিদে লাহোৰ ইউনিভাৰ্চিটি অৱ মেনেজমেণ্ট ছায়েন্স (LUMS)ত সংস্কৃতৰ পাঠদান কৰোৱাই আছে
সংস্কৃত ভাষাৰ সৈতে তেওঁৰ প্ৰথম পৰিচয় আছিল একেবাৰে আকস্মিক। এদিন তেওঁ নিজৰ কিতাপৰ আলমাৰীত 'চেল্ফ-টিছ সংস্কৃত' নামৰ এখন কিতাপ বিচাৰি পায় আৰু দেৱনাগৰী লিপিৰ ধুনীয়া ৰূপটোৱে তেওঁক লগে লগে আকৰ্ষণ কৰে। যিহেতু পাকিস্তানত সংস্কৃত শিক্ষক আৰু পাঠ্যপুথিৰ অভাৱ আছিল, সেয়ে তেওঁ অষ্ট্ৰেলিয়ান নেচনেল ইউনিভাৰ্ছিটিৰ অধ্যাপক মেককোমাছ টেইলৰৰ লগত যোগাযোগ কৰে আৰু তেখেতেই ড০ ৰছিদক অনলাইনত পঢ়াৰ বাট দেখুৱায়। 'যোগিক ষ্টাডিজ' নামৰ অনলাইন প্লেটফৰ্মৰ জৰিয়তে তেওঁ কেমব্ৰিজৰ পণ্ডিত ড০ এণ্টনিয়া ৰাপেলৰ তত্ত্বাৱধানত প্ৰাথমিক ব্যাকৰণৰ কোৰ্চ শেষ কৰে। লগতে, বিদেশলৈ যোৱা যিকোনো মানুহক সংস্কৃত কিতাপ আনিবলৈ অনুৰোধ কৰি তেওঁ নিজৰ বাবে এটা সুন্দৰ ব্যক্তিগত পুথিভঁৰালো গঢ়ি তোলে।
ভাষা শিক্ষা ঘৰৰ পৰাই আৰম্ভ হ'ব লাগে বুলি বিশ্বাস কৰি ড০ ৰছিদে লাহোৰত ৰাজহুৱা কৰ্মশালা পতাৰ আগতে নিজৰ জীয়েকক প্ৰথমে দেৱনাগৰী লিপি শিকাইছিল। বিশ্ববিদ্যালয়ৰ মূল শিক্ষাব্যৱস্থাত এই প্ৰচেষ্টাই তেতিয়াহে সোমাবলৈ সুবিধা পালে, যেতিয়া তেওঁ LUMS-ৰ ভাষা আৰু সাহিত্য কেন্দ্ৰৰ (গুৰমানি চেণ্টাৰ ফৰ লেংগুৱেজেছ এণ্ড লিটাৰেচাৰ) সঞ্চালক ড০ আলী ওচমান কাচমীৰ লগত মিলি কাম কৰিবলৈ লয়। ইতিমধ্যে বিভিন্ন আঞ্চলিক আৰু পুৰণি ভাষাৰ শিক্ষা দি থকা এই কেন্দ্ৰটোৱে প্ৰাচীন ভাৰতীয় ভাষাসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিবলৈ ড০ ৰছিদক আগ্ৰহেৰে আদৰি লয়।
LUMS-ত তেওঁ "সংস্কৃত ভাষা আৰু সাহিত্যৰ পৰিচয়" নামৰ এটা চাৰি-ক্ৰেডিটৰ নিৰ্বাচনী পাঠ্যক্ৰম আৰম্ভ কৰে। ইয়াত প্ৰাথমিক ব্যাকৰণৰ লগতে মহাভাৰত আৰু ভগৱদ্গীতাৰ দৰে প্ৰাচীন গ্ৰন্থৰ অধ্যয়নো ৰখা হয়। এই প্ৰাচীন ভাষাটোক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ বাবে সহজ আৰু আমোদজনক কৰি তুলিবলৈ ড০ ৰছিদে জনপ্ৰিয় টিভি ধাৰাবাহিক 'মহাভাৰত'ৰ শীৰ্ষক গীতটোৰ উৰ্দু সংস্কৰণটো অতি সুন্দৰভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
প্ৰাচীন শৈক্ষিক চহৰ তক্ষশিলাৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক ধ্বংসাৱশেষ
কম্পিউটাৰ বিজ্ঞান, বাণিজ্য আৰু কলা শাখাৰ দৰে বিভিন্ন বিভাগৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ পৰা এই কোৰ্চটোৱে অভাৱনীয়ভাৱে ভাল সঁহাৰি লাভ কৰিছে। LUMS-ৰ সমান্তৰালভাৱে পঞ্জাৱ বিশ্ববিদ্যালয়েও তেওঁলোকৰ সংগ্ৰহালয়ত থকা পাণ্ডুলিপিসমূহ পঢ়িবৰ বাবে এটা চুটি প্ৰাৰম্ভিক সংস্কৃত কোৰ্চ আৰম্ভ কৰিছে। ড০ ৰছিদে বৰ আনন্দৰে জনাইছে যে তেওঁৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে প্ৰচণ্ড উৎসাহ দেখুৱাইছে। উৰ্দু শব্দবোৰৰ শিপা যে সংস্কৃতৰ লগত ইমান গভীৰভাৱে সাঙোৰ খাই আছে, সেয়া তেওঁলোকে প্ৰথমবাৰৰ বাবে উপলব্ধি কৰিছে।
ভৱিষ্যতৰ কথা চিন্তা কৰি, অহা দহ বছৰৰ ভিতৰত গীতা আৰু মহাভাৰতৰ থলুৱা পাকিস্তানী পণ্ডিত সৃষ্টি কৰাৰ লক্ষ্যৰে LUMS কৰ্তৃপক্ষই এই কোৰ্চটোক এবছৰীয়া পাঠ্যক্ৰমলৈ সলনি কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে। ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে এই জ্ঞান সজীৱ কৰি ৰাখিবলৈ, ড০ ৰছিদে বৰ্তমান সম্পূৰ্ণ উৰ্দু ভাষাত সংস্কৃত ব্যাকৰণৰ এখন বৃহৎ তিনি খণ্ডৰ কিতাপ লিখাৰ কাম হাতত লৈছে।
এই সমগ্ৰ প্ৰচেষ্টাৰ আঁৰত আছে এক সুন্দৰ দাৰ্শনিক চিন্তা- যিয়ে সংস্কৃত ভাষাক কেৱল ধৰ্ম বা ৰাজনীতিৰ গণ্ডীৰ পৰা মুক্ত কৰিব বিচাৰে। ড০ ৰছিদে দৃঢ়তাৰে বিশ্বাস কৰে যে সংস্কৃত কোনো নিৰ্দিষ্ট দেশ বা ধৰ্মৰ সম্পত্তি নহয়, ই সমগ্ৰ ভাৰতীয় উপ-মহাদেশৰ এক উমৈহতীয়া সম্পদ। পাণিনিৰ জন্মস্থান আৰু বৈদিক যুগৰ প্ৰাচীন বিশ্ববিদ্যালয়সমূহ যে আজিৰ পাকিস্তানতেই আছিল, সেই কথা ৰাইজক সোঁৱৰাই দি তেওঁ সংস্কৃতক নিজৰ ইতিহাস বুজাৰ এক প্ৰধান আহিলা হিচাপে গঢ়ি তুলিছে।
লাহোৰত লাহোৰ ইউনিভাৰ্চিটি অৱ মেনেজমেণ্ট ছায়েন্স (LUMS) চৌহদত সংস্কৃত পাঠ্যক্ৰম আৰম্ভ কৰা হৈছে
এই তুলনামূলক দৃষ্টিভংগীয়ে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক ঠেক মানসিকতাৰ পৰা ওলাই আহিবলৈ সহায় কৰিছে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকে সংস্কৃত, আৰবী আৰু পাৰ্চীৰ দৰে প্ৰাচীন ভাষাবোৰক বেলেগ বেলেগ বুলি নভবাৰ সলনি, মানৱ চিন্তাৰ এক উমৈহতীয়া ধাৰা হিচাপে চাবলৈ শিকিছে।
ৰাজনৈতিক কন্দলৰ বাবে দীৰ্ঘদিন ধৰি বিভক্ত হৈ থকা এই অঞ্চলটোত, এনেবোৰ চিন্তাই সাধাৰণ মানুহৰ মাজত মিলাপ্ৰীতি বঢ়োৱাৰ এক সুন্দৰ পথ মুকলি কৰিছে। ড০ ৰছিদে দক্ষিণ এছিয়াৰ এনে এক সুন্দৰ ভৱিষ্যতৰ সপোন দেখে য'ত ভাষাবোৰ বাধাৰ পৰিৱৰ্তে মানুহক সংযোগ কৰা সাঁকো হৈ পৰিব। তেওঁ বিশ্বাস কৰে যে প্ৰকৃত সম্প্ৰীতি তেতিয়াহে আহিব যেতিয়া ভাৰতৰ অধিক হিন্দু আৰু শিখ লোকে আৰবী পঢ়িব আৰু পাকিস্তানৰ অধিক মুছলমানে সংস্কৃত পঢ়িব। নতুন দিল্লী আৰু ইছলামবাদৰ মাজত ৰাজনৈতিক সম্পৰ্ক প্ৰায়ে বেয়া হৈ থাকে যদিও, এনে শৈক্ষিক আৰু সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদানে এক ফলপ্ৰসূ বিকল্পৰ সন্ধান দিছে।
উপ-মহাদেশখনৰ প্ৰাচীন দৰ্শনৰ লগত জড়িত হৈ, পাকিস্তানী ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ প্ৰতি এক যোগাত্মক মনোভাৱ গঢ়ি তুলিছে। ঠিক তেনেদৰে, লাহোৰত এজন পাকিস্তানী অধ্যাপকে মুকলিকৈ ভগৱদ্গীতা পঢ়ুৱাই থকাৰ খবৰে ভাৰতীয় মানুহৰ মনত থকা বহুতো ভুল ধাৰণা ভাঙি পেলাইছে আৰু পাৰস্পৰিক শ্ৰদ্ধা বঢ়াইছে।
বৰ্তমানৰ পাকিস্তানত জন্মগ্ৰহণ কৰা বিশ্বৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ সংস্কৃত ব্যাকৰণবিদ পানিনিৰ ভাস্কৰ্য্য
LUMS-ৰ দৰে ব্যক্তিগত বিশ্ববিদ্যালয়ৰ বেছি মাচুল আৰু মাত্ৰ এজন শিক্ষকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতাৰ দৰে কিছুমান অসুবিধা এতিয়াও আছে সঁচা, কিন্তু এই পদক্ষেপৰ প্ৰভাৱক কোনো কাৰণতে নুই কৰিব নোৱাৰি। ই প্ৰমাণ কৰিছে যে সাহিত্য আৰু ইতিহাসৰ উমৈহতীয়া চৰ্চাৰ জৰিয়তে মানুহৰ মনোভাৱ লাহে লাহে সলনি কৰিব পাৰি। বিবিচি হিন্দীৰ দৰে সংবাদ মাধ্যমে প্ৰচাৰ কৰা এই খবৰে প্ৰমাণ কৰে যে এইটো মাত্ৰ দুদিনৰ চমক নহয়, ই শিক্ষাৰ এখন মজবুত সাঁকো হৈ পৰিছে।
প্ৰাচীন পুথিভঁৰালৰ দুৱাৰ মুকলি কৰি, উমৈহতীয়া ভাষাৰ শিপা বিচাৰি উলিয়াই আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ পণ্ডিতসকলৰ এক নতুন প্ৰজন্মৰ গঢ়ি তুলি, ড০ ৰছিদৰ এই প্ৰচেষ্টাই সিন্ধু উপত্যকাৰ বুকুত শান্তিৰ এক চিৰস্থায়ী ভেটি গঢ়ি তুলিছে।
ড০ ৰছিদৰ এই প্ৰচেষ্টাই আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে প্ৰকৃত শিক্ষাই মানুহৰ মনৰ পৰা ঘৃণা আৰু ভেদভাৱ দূৰ কৰে। কণ্টকময় ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতিৰ মাজতো শিক্ষা আৰু সংস্কৃতিয়ে কেনেদৰে দুখন দেশৰ মানুহৰ মাজত মিলাপ্ৰীতিৰ সেতু গঢ়িব পাৰে, এয়া তাৰ এক জলন্ত নিদৰ্শন। সিন্ধুৰ পাৰত পুনৰ এবাৰ অনুৰণিত হোৱা সংস্কৃতৰ এই সুললিত ধ্বনিয়ে কেৱল অতীতৰ গৌৰৱকেই সোঁৱৰাই দিয়া নাই, বৰং দক্ষিণ এছিয়াৰ ভৱিষ্যতৰ শান্তি আৰু বুজাবুজিৰ এক নতুন দুৱাৰ মুকলি কৰিছে। এয়া কেৱল এটা ভাষাৰ পুনৰুজ্জীৱন নহয়, এয়া মানৱীয় প্ৰমূল্যবোধৰ এক সাৰ্থক উদযাপন যিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে ৰাজনীতিয়ে বিভাজন আনিলেও ইতিহাস আৰু সংস্কৃতিয়ে আমাক সদায় একগোট কৰি ৰাখে।
(লেখক অসম চৰকাৰৰ অৱসৰপ্ৰাপ্ত আৰক্ষী সঞ্চালক প্ৰধান; অসম লোকসেৱা আয়োগৰ প্ৰাক্তন অধ্যক্ষ আৰু 'আৱাজ- দ্য ভইচ অসম'ৰ মুখ্য কাৰ্যবাহী বিষয়া)
পল্লৱ ভট্টাচাৰ্য্য
