পল্লব ভট্টাচাৰ্য
২০২৬ চনৰ ১২ ফেব্ৰুৱাৰীত বাংলাদেশে কেৱল নতুন চৰকাৰ নিৰ্বাচন কৰাই নহয়, নতুন ৰাজনৈতিক ব্যাকৰণো নিৰ্বাচন কৰিছে। তাৰিক ৰহমানৰ নেতৃত্বত বিএনপিৰ বৃহৎ জয় আৰু ব্যাপক সাংবিধানিক গণভোটৰ উত্তৰণৰ সৈতে, শ্বেইখ হাছিনাৰ নাটকীয় পতনৰ পিছত ১৮ মাহৰ অন্তৱৰ্তীকালীন সময় আনুষ্ঠানিকভাৱে সমাপ্ত হৈছে। ভাৰতৰ বাবে, বিশেষকৈ পশ্চিমবংগ আৰু অসমকেন্দ্ৰিক উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ ৰাজ্যসমূহৰ বাবে ঢাকাৰ এই স্থানান্তৰ ঐতিহাসিক, ঘনিষ্ঠ আৰু কৌশলগতভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
ভাৰত-বাংলাদেশৰ সম্পৰ্ক সদায়েই উষ্ম আৰু সতৰ্কতাৰ মাজত আছিল। ১৯৭১ চনত শ্বেইখ মুজিবুৰ ৰহমানৰ নেতৃত্বত হোৱা বাঙালী জাতীয়তাবাদী আন্দোলনত ভাৰতে মুকলিকৈ সহযোগ কৰিছিল। মুক্তি সংগ্ৰামে এক আৱেগিক আৰু কৌশলগত সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিছিল, যি আজিও আধাৰশিলা হৈ আছে। ১৯৭১ৰ পৰা ১৯৭৫ৰ আৰম্ভণিৰ সময়ছোৱা আছিল এক অসাধাৰণ সমন্বয়ৰ সময়, য'ত ধৰ্মনিৰপেক্ষ জাতীয়তাবাদ আৰু সহানুভূতিশীল যন্ত্ৰণাৰদ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হৈছিল। কিন্তু ১৯৭৫ চনত মুজিবৰ হত্যাৰ পিছত বাংলাদেশৰ আদৰ্শগত দিশ সলনি হৈছিল। সামৰিক সমর্থিত শাসন আৰু পৰৱর্তী সময়ত জিয়াউৰ ৰহমানৰ উত্থানে 'বাংলাদেশী জাতীয়তাবাদ'ৰ তত্ত্ব দাঙি ধৰিছিল, যিয়ে ভাৰতৰ পশ্চিম বংগৰ সৈতে ভাষিক আৰু সাংস্কৃতিক ঘনিষ্ঠতাৰ পৰা ইচ্ছাকৃতভাৱে দূৰত্ব বজাই ৰাখিছে।
১৯৯০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে যেতিয়া বিএনপি প্ৰথমবাৰৰ বাবে ক্ষমতালৈ আহে, তেতিয়া সম্পৰ্কবোৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বিতামূলক সন্দেহৰ যুগত প্ৰৱেশ কৰে। জল বিভাজন, সীমান্ত ব্যৱস্থাপনা আৰু প্ৰব্ৰজন বাৰে বাৰে উত্তেজনাৰ বিষয় হৈ পৰিছিল। ১৯৯০ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে আৱামী লীগৰ সংক্ষিপ্ত প্রত্যাৱর্তনে ঐতিহাসিক গংগা জল চুক্তিকে ধৰি ব্যৱহাৰিক সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰিছিল। কিন্তু ২০০১ চনৰ পৰা ২০০৬ চনলৈ বিএনপিৰ দৰে মিত্ৰজোঁটৰ চৰকাৰৰ সময়ত ভাৰতৰ নিৰাপত্তা ব্যৱস্থাই সম্পৰ্কবোৰৰ আটাইতকৈ বেয়া সময় দেখিছিল। ভাৰতৰ উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ উগ্ৰপন্থী গোট যেনে আলফা আৰু এন এছ চি এনে বাংলাদেশৰ ভূখণ্ডত আশ্ৰয় লয়। চিটগাঁৱৰ পৰা ১০ ট্ৰাকৰ কুখ্যাত অস্ত্ৰ সৰবৰাহে দ্বিপাক্ষিক আস্থাৰ ওপৰত গভীৰ ছাঁ পেলায়।
২০০৯ চনৰ পৰা ২০২৪ চনলৈ শ্বেইখ হাছিনাৰ শাসনকালক ভাৰত-বাংলাদেশৰ সম্পৰ্কৰ স্বৰ্ণালী যুগ বুলি অভিহিত কৰা হয়। ঢাকাই ভাৰত-বিৰোধী উগ্ৰপন্থী গোটৰ বিৰুদ্ধে শূন্য সহনশীলতাৰ নীতি গ্ৰহণ কৰে, যাৰ ফলত ভাৰতৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত স্থিৰতা আহিছে। ভূমি সীমা বিবাদ নিষ্পত্তি কৰা হ'ল, এনক্লেভ বিনিময় কৰা হ'ল আৰু যোগাযোগ প্ৰকল্প বৃদ্ধি কৰা হ'ল। বিদ্যুতৰ গ্ৰীড সংযোগ কৰা হ'ল, পাইপলাইন নিৰ্মাণ কৰা হ'ল, আৰু বাণিজ্যৰ অভাৱনীয় মাত্ৰা বৃদ্ধি পালে। অসম, ত্ৰিপুৰা, মেঘালয় আৰু মিজোৰামৰ বাবে বাংলাদেশ কেৱল চুবুৰীয়া নহয়, বৰঞ্চ ই এক অৰ্থনৈতিক কৰিড'ৰ হৈ পৰিছে। পশ্চিম বংগতো সীমান্তৰ পাৰৰ ভাষিক আৰু পৰিয়ালৰ সম্পৰ্কবোৰৰ বাবে তুলনামূলক শান্তিৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰিছিল।
২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত এই সমীকৰণ সলনি হ'ব। বিএনপিৰ জয়ত তাৰিক ৰহমানে শক্তিশালী সংখ্যাগৰিষ্ঠতা লাভ কৰিছে। জামাত-ই-ইছলামিৰ নেতৃত্বত থকা ১১টা দলীয় ইছলামিক মিত্ৰজোঁট দেশৰ ইতিহাসৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী বিৰোধী দল হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। নিৰ্বাচনৰ সৈতে অনুষ্ঠিত হোৱা গণভোটত ৭৩ শতাংশ সমৰ্থন লাভ কৰে, য'ত প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যকালৰ সীমা, দ্বি-সদীয় ব্যৱস্থা আৰু সংবিধানৰ ভাষাত পৰিৱৰ্তন, 'বঙালী জাতীয়তাবাদ' আৰু 'ধৰ্মনিৰপেক্ষতাবাদ'ৰ ঠাইত সমতা, মৰ্যাদা, সামাজিক ন্যায় আৰু ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ দৰে ব্যাপক ধাৰণা অনা হৈছিল। ৰণকৌশলগতভাৱে, এইটোৱে ইংগিত দিয়ে যে বাংলাদেশে ভাৰতৰ সৈতে নিজৰ পৰিচয় সাংস্কৃতিক সমতাৰ দ্বাৰা কম আৰু সাৰ্বভৌমত্বৰ বিশেষত্বৰ দ্বাৰা বেছি সংজ্ঞায়িত কৰিব বিচাৰে।
ভাৰতৰ বাবে, বিশেষকৈ অসম আৰু উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ বাবে উদ্বেগসমূহ কেৱল নীতিগত নহয়। ৪,০৯৬ কিলোমিটাৰ দৈৰ্ঘ্যৰ সীমান্ত নদী অঞ্চল আৰু ঘন ভূমিৰ মাজেৰে পাৰ হৈ গৈছে আৰু ই যথেষ্ট পৰিমাণে মুকলি। ঢাকাৰ স্থিৰতা ঐতিহাসিকভাৱে গুৱাহাটী আৰু আগৰতলাৰ শান্তিৰ সৈতে জড়িত। ২০০১ - ২০০৬ৰ বি এন পি - জামাত কালছোৱাত সীমান্তৰ উগ্ৰপন্থী ঘাটিসমূহে অসমৰ হিংসা বৃদ্ধি কৰিছিল। হাছিনাৰ শাসনকালত কঠোৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ ফলত উগ্ৰপন্থী নেতৃত্ব ভাগি পৰিছিল বা আত্মসমৰ্পণ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল। এতিয়া চিন্তাৰ বিষয় হ'ল যদি নিৰাপত্তা সহযোগিতা দুৰ্বল হয়, তেন্তে উগ্ৰপন্থী নেটৱৰ্ক পুনৰ সক্ৰিয় হৈ উঠিব পাৰে।
আনছাৰুল্লাহ বাংগাল টিম আৰু জামাত-উল-মুজাহিদিন বাংলাদেশৰ দৰে গোটসমূহে পূৰ্বেই সীমান্তৰ ওপৰেৰে কাম কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদৰ্শন কৰিছে। পশ্চিমবংগৰ সীমান্তৱৰ্তী জিলাসমূহ, বিশেষকৈ মালদা আৰু মুৰ্শ্বিদাবাদৰ বাবে জনসংখ্যা, প্ৰব্ৰজন আৰু কট্টৰপন্থী বাৰ্তাসমূহৰ সমন্বয় এক স্পৰ্শকাতৰ বিষয়। অসমত, য'ত প্ৰব্ৰজনৰ সৈতে জড়িত ৰাজনৈতিক উত্তেজনাৰ স্মৃতি সতেজ, সীমান্ত পাৰৰ অনুপ্ৰৱেশ বা সংখ্যালঘু নিৰ্যাতনৰ কোনো ধাৰণাই পৰিৱেশ উত্তেজিত কৰিব পাৰে। ৰহিঙীয়া সংকটে কক্সবাজাৰত আন এক স্তৰ সংযোজন কৰিছে, কাৰণ দ্বিতীয় স্থানান্তৰ কেতিয়াবা ভাৰতীয় অঞ্চলত প্ৰৱেশ কৰে।
ভাৰতৰ 'চিকেন নেক' নামেৰে পৰিচিত শিলিগুৰি কৰিড'ৰটো কৌশলগতভাৱে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ডক উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা এই সংকীৰ্ণ ৰেখা বাংলাদেশৰ ৰংপুৰ ডিভিজনৰ ওচৰত অৱস্থিত। নতুন দিল্লীয়ে উত্তৰ বাংলাদেশৰ লালমোনিৰহাটত চীনৰ অংশীদাৰীত্বত আন্তঃগাঁথনি উন্নয়নৰ ওপৰত নজৰ ৰাখিছে। ভাৰতৰ উদ্বেগ কোনো কল্পনামূলক অৱৰোধ নহয়, বৰং ই কৌশলগত সংবেদনশীলতা। ঢাকাৰ বাহিৰৰ দিশৰ যি কোনো পৰিৱৰ্তনে, বিশেষকৈ চীনৰ সান্নিধ্য বা পাকিস্তানৰ চোৰাংচোৱা কাৰ্যকলাপৰ প্ৰতি শিথিলতাই উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ সুৰক্ষা গণনা প্ৰভাৱিত কৰিব।
পাকিস্তানৰ ইন্টাৰ-চাৰ্ভিচ ইণ্টেলিজেন্সৰ দ্বাৰা ঢাকা চেল পুনৰ সক্ৰিয় কৰাৰ আশংকা ভাৰতীয় নিৰাপত্তা আলোচনাত প্ৰায়েই উত্থাপিত হয়। যদিও এনেধৰণৰ দাবীসমূহ সতৰ্কতাৰে নিশ্চিত কৰিব লাগিব। ইতিহাসত দেখা গৈছে যে, ভৌগোলিক-ৰাজনৈতিক প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা প্ৰায়েই পৰোক্ষ অস্থিৰতাৰ ৰূপত উদ্ভাসিত হয়। ভাৰত-বাংলাদেশৰ সম্পৰ্কৰ উত্তেজনাৰ সময়ত, ধ্বংসাত্মক নেটৱৰ্কে অধিক স্থান লাভ কৰিছে। সেয়েহে, বিএনপি নেতৃত্বৰ সন্মুখত এটা ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ প্ৰত্যাহ্বান আছে- স্বতন্ত্ৰতা প্ৰদৰ্শন কৰা, কিন্তু দেশক বাহিৰৰ শক্তিৰ সংঘৰ্ষৰ ক্ষেত্ৰ হ'বলৈ নিদিয়া।
তাৰিক ৰহমান
তথাপি ২০২৬ৰ পৰিৱৰ্তনক কেৱল সুৰক্ষাৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা চোৱাটো সৰলীকৰণ হ'ব। ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ মাজত আৰ্থিক আন্তঃনিৰ্ভৰতা গভীৰ। আমাৰ দ্বিপাক্ষিক বাণিজ্য ১৩ বিলিয়ন ডলাৰতকৈও অধিক হৈছে। শক্তি সহযোগিতা- বিদ্যুৎ ৰপ্তানি, আন্তঃসীমান্ত পাইপলাইন আৰু গ্ৰীড সংযোগে বহনক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত এক পাৰস্পৰিক স্বাৰ্থ গঢ়ি তোলে। ২০২৬ চনত বাংলাদেশে নিম্ন বিকাশশীল দেশৰ শ্ৰেণীৰ পৰা বাহিৰ হ'লে নতুন প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হ'ব। যদি ৰেহাইভিত্তিক শুল্ক সুবিধা হ্ৰাস পায়, তেন্তে ঢাকাই নতুন বজাৰ আৰু বিনিয়োগৰ উৎস বিচাৰি উলিয়াব। ভাৰতৰ অন্যান্য বাণিজ্যিক চুক্তিসমূহে বস্ত্ৰ খণ্ডত প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত বাংলাদেশে চীন বা অন্যান্য অংশীদাৰসকলৰ প্ৰতি অধিক সক্ৰিয়তাৰে দৃষ্টি ৰাখিব পাৰে।
২০২৬ চনৰ আৰম্ভণিতে মীৰছাৰায় আৰু মংগলাত ভাৰতীয় অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰ প্ৰকল্পৰ বাতিলকৰণ ৰাজনৈতিক পুনৰ ভাৰসাম্যৰ ইংগিত। ঢাকাই নিষ্ক্ৰিয়তাৰ প্ৰসংগ উত্থাপন কৰে আৰু নতুন দিল্লীয়ে কূটনৈতিক শীতলতা প্ৰদৰ্শন কৰে। বিএনপিৰ 'বাংলাদেশ ফাৰ্ষ্ট' স্থিতি অগত্যা ভাৰত-বিৰোধী নহয়, বৰং সাৰ্বভৌমত্ব কেন্দ্ৰিক। ভাৰতৰ একক ৰাজনৈতিক দলৰ ওপৰত অধিক ৰাজনৈতিক নিৰ্ভৰশীলতা এতিয়া কৌশলগতভাৱে সীমিত দৃষ্টিভংগীৰ দৰে দেখা গৈছে। দক্ষিণ এছিয়াৰ ৰাজনীতিত ব্যক্তিৰ সৈতে নহয়, প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতেহে সম্পৰ্ক গঢ় লৈ উঠিব লাগে।
পশ্চিমবংগৰ বাবে এই পৰিৱৰ্তন আৱেগিক আৰু অৰ্থনৈতিক দুয়োটা দিশতে গুৰুত্বপূৰ্ণ। সীমান্তৰ সিপাৰে থকা ভাষা, সাহিত্য, সংগীত আৰু পৰিয়ালৰ সম্পৰ্কবোৰ সজীৱ হৈ আছে। কিন্তু ৰাজনৈতিক কাহিনীসমূহে দ্ৰুতগতিত পৰিৱৰ্তন আনিব পাৰে। সংবিধানৰ মূলৰ পৰা 'ধৰ্মনিৰপেক্ষতা' শব্দটো আঁতৰাই পেলোৱাটোৱে প্ৰতীকী শব্দভাণ্ডাৰ সলনি কৰিছে, যিটো এটা সময়ত দুয়োখন বংগকে অধিক ঘনিষ্ঠভাৱে সংযুক্ত কৰিছিল।
অসমৰ বাবে ইয়াতকৈয়ো ডাঙৰ সম্ভাৱনা আছে। প্ৰব্ৰজন হৈছে পৰিচয় আৰু নাগৰিকত্বৰ বিতৰ্কৰ এক সংবেদনশীল বিষয়। অৰ্থনৈতিক চাপ, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন বা সংখ্যালঘু সুৰক্ষাৰ অভাৱৰ বাবে সৃষ্টি হোৱা যিকোনো আন্তঃসীমান্তৰ স্থানান্তৰ ঘৰুৱা প্ৰভাৱ পেলাব। সেয়েহে বাংলাদেশৰ সুস্থিৰ আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক শাসন অসমৰ আভ্যন্তৰীণ ভাৰসাম্যৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে জড়িত।
ভাৰতে কি কৰা উচিত? প্ৰথমতে, ব্যক্তিৰ পৰা নীতি পৃথক কৰিব লাগিব। শ্বেইখ হাছিনাৰ ভাৰতত উপস্থিতি কূটনৈতিকভাৱে সংবেদনশীল। দ্বিতীয়তে, এই অংশীদাৰিত্ব কোনো এটা দলৰ সৈতে নহয়, বৰং বাংলাদেশৰ জনসাধাৰণ আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে জড়িত হওক। তৃতীয়তে, যৌথ সীমান্ত ব্যৱস্থাপনা, চোৰাংচোৱা অংশীদাৰিত্ব আৰু মানৱীয় সীমান্ত প্ৰথা উভয়ৰে হিতৰ বাবে নিৰাপত্তা সহযোগিতাক দলগত চক্ৰৰ বাহিৰেও প্ৰতিষ্ঠানীকৰণ কৰা হওক। শূন্য-হত্যাৰ সীমা নীতি প্ৰযুক্তি আৰু সমন্বয়ৰ সৈতে প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি। চতুৰ্থতে, ভৌগোলিক অৰ্থনৈতিক একত্ৰীকৰণক ত্বৰান্বিত কৰা হ'ব আৰু বিস্তৃত অৰ্থনৈতিক অংশীদাৰিত্ব চুক্তি লাভজনক হ'ব। আঞ্চলিক শক্তি গ্ৰীডসমূহে স্থায়ী আন্তঃনিৰ্ভৰতা সৃষ্টি কৰিব। উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বাবে বিকল্প আন্তঃগাঁথনিৰ পথো আগবঢ়াই নিব লাগিব। পঞ্চমতে, জনসাধাৰণৰ মাজত যোগাযোগ- শৈক্ষিক, সাংবাদিকতা, ঐতিহাসিক আৰু যুৱ সংলাপ, আস্থা বজাই ৰাখিব।
১২ ফেব্ৰুৱাৰীৰ আদেশ সংঘৰ্ষৰ নহয়, পুনৰ ভাৰসাম্য ৰখাৰ ইংগিতহে। পদ্মা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ মাজত থকা ভৌগোলিক স্থিতিয়ে সহাৱস্থানক আৱশ্যক কৰি তুলিছে। অসমৰ শান্তি, পশ্চিমবংগৰ সাংস্কৃতিক ধাৰাবাহিকতা আৰু উত্তৰ পূৰ্বাঞ্চলৰ যোগাযোগ ব্যৱস্থা বাংলাদেশৰ অভ্যন্তৰীণ দিশৰ সৈতে জড়িত। যদি ভাৰতে কৌশলগত ধৈৰ্য্য, সাৰ্বভৌমত্বৰ সন্মান আৰু অৰ্থনৈতিক কল্পনাশক্তিৰ সৈতে আগবাঢ়ি যায়, তেন্তে এই নদীসমূহে বিভাজনৰ পৰিৱৰ্তে বন্ধনৰ কাম কৰি থাকিব।
(লেখক অসম চৰকাৰৰ অৱসৰপ্ৰাপ্ত আৰক্ষী সঞ্চালক প্ৰধান; অসম লোকসেৱা আয়োগৰ প্ৰাক্তন অধ্যক্ষ আৰু 'আৱাজ-দ্য ভইচ অসম'ৰ মুখ্য কাৰ্যবাহী বিষয়া)
.webp)
