ড০ ৰাজীৱ সন্দিকৈ
মোৰ মনত আন ভাব না ঔ আল্লা,
মোৰ মনত ভিন পৰ নাই ঔ আল্লা,
হিন্দু কি মুছলমান একে আল্লাৰ ফৰমান
মোৰ মনত একেটি ভাব।
ওপৰৰ কথাখিনি আজান ফকীৰৰদ্বাৰা ৰচিত এটা জনপ্ৰিয় জিকিৰৰ অংশ। এই ধৰণৰ কেইবাটাও জনপ্ৰিয় জিকিৰ (অসমীয়া মুছলমানৰ ভক্তিমূলক গীত)এ অমৰ কৰি তোলা আজান পীৰ (এজন মুছলমান সাধু) অসমৰ সমন্বয়মুখী ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ প্ৰতীক হৈয়েই আছে। যদিও ভক্তি আৰু চুফী আন্দোলনৰ প্ৰভাৱ ভাৰতত যথেষ্ট পৰিমাণে আছিল, কিন্তু আজান পীৰে অসমক এই দুটা চিন্তাধাৰাৰ এক সঙ্গম স্থল হৈ উঠাত সহায় কৰিছিল।
আজান ফকীৰ নামেৰে বহুলভাৱে পৰিচিত হজৰত শ্বাহ মিৰাণ নামৰ এজন চুফী সাধু আৰু কবি সপ্তদশ শতিকাত অসমলৈ আহিছিল। ঐতিহাসিক তথ্যই তেওঁৰ এটা জিকিৰৰ জৰিয়তে আজান পীৰৰ অসমত উপস্থিতিৰ ইংগিত দিয়ে, যিটো আন দুখন আহোম বুৰঞ্জীৰ দ্বাৰা সমৰ্থিত।
কিংবদন্তি অনুসৰি আজান ফকীৰে তেওঁৰ ভাতৃ শ্বাহ নৱীৰ সৈতে বাগদাদৰ পৰা অসমলৈ আহি উজনি অসমৰ বৰ্তমানৰ শিৱসাগৰ চহৰৰ সমীপৰ সোৰাগুৰি চাপৰিত বসতি স্থাপন কৰে। আন এক কিংবদন্তি অনুসৰি হজৰত শ্বাহ মিৰানে 'আজান ফকিৰ' বা আজান পীৰ (সাধু) নামটো অৰ্জন কৰিছিল কাৰণ তেওঁৱেই অসমীয়া মুছলমানসকলক তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ অংশ হিচাপে "আজান" পাঠ কৰা শিকাইছিল।
পীৰ আজান ফকীৰৰ দৰগাহত মহিলা
অসমৰ এজন প্ৰখ্যাত ইতিহাসবিদ এছ কে ভূঞাৰ মতে, আজান ফকীৰৰ জিকিৰে অসমৰ মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ মাজত ইছলামৰ প্ৰকৃত সাৰাংশ সংৰক্ষণ আৰু বিস্তাৰ কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। এইটো বিশ্বাস কৰা হয় যে আজান পীৰে উত্তৰ ভাৰতত ভৌগোলিকভাৱে তেওঁলোকৰ সহযোগী বিশ্বাসীসকলৰ পৰা দূৰত থকা অসমৰ মুছলমানসকলৰ মাজত প্ৰচলিত মূল নীতি আৰু প্ৰথাবোৰৰ পৰা অপ্ৰচলিত বিচ্যুতিৰ ওপৰত আলোকপাত কৰি ইছলামক "সুস্থিৰ" কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখিছিল।
কিন্তু আজান পীৰৰ এই কাৰ্যকলাপৰ খবৰ ৰজাই নেতিবাচক ধৰণে লাভ কৰাৰ ফলত তেওঁৰ চকুৰ মণি দুটা আঁতৰাই পেলোৱাৰ নিৰ্দেশ দিয়া হয়। কিংবদন্তি অনুসৰি পীৰে নিজৰ উলিওৱা চকুৰ মণি দুটা কাপত ভৰাই ৰজাৰ সৈন্যক উপহাৰ দিছিল। এই দুৰ্ভাগ্যজনক ঘটনা জিকিৰত লিপিবদ্ধ কৰা হৈছে। আহোম ৰজা গদাধৰ সিংহৰ (১৬৮১-১৬৯৬ খ্ৰীষ্টাব্দ) ৰাজত্বকালত মানুহে আজান পীৰৰ আধ্যাত্মিক শক্তিক চিনি পাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল, যাৰ ফলত ভূমি অনুদান আৰু অন্যান্য সহায়ৰ জৰিয়তে তেওঁ পুনৰ্সংস্থাপন লাভ কৰে।
আজান পীৰৰ শিক্ষা অসমৰ সংস্কৃতিত গভীৰভাৱে শিপাই আছিল। মহাপুৰুষ শ্ৰীমন্ত শংকৰদেৱে (১৪৪৯-১৫৬৯ খ্ৰীষ্টাব্দ) বৰগীত, ভাওনা, সত্ৰীয়া নৃত্যকে ধৰি ভক্তিমূলক পৰিবেশন কলাৰ এক চহকী পৰম্পৰা এৰি থৈ যায়। আজান ফকিৰে তেওঁৰ জিকিৰসমূহৰ অধিকাংশই বৰগীতৰ আধাৰত ৰচনা কৰিছিল আৰু একে ধৰণৰ ভক্তিমূলক গীত আৰু সংগীতৰ ধাৰা ব্যৱহাৰ কৰিছিল। এই গীতসমূহৰ লক্ষ্য আছিল ব্যক্তিৰ মাজত আভ্যন্তৰীণ শান্তি আৰু সম্প্ৰীতিৰ প্ৰসাৰৰ লগতে ঈশ্বৰ বা আল্লাহৰ মহিমামণ্ডিত কৰা।
১৬৩০ চনৰ দশকত আহোম-মোগল সংঘাতৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত প্ৰতাপ সিংহৰ (১৬০৩-১৬৪১ খ্ৰীষ্টাব্দ) ৰাজত্বকালত আজান পীৰে নিজৰ কাম-কাজ আৰম্ভ কৰে। এই সংঘাতৰ ফলত অৱশেষত মিৰজুমলাৰ অধীনত মোগলৰ আগ্ৰাসনৰ ফলত ১৬৬২ খ্ৰীষ্টাব্দত আহোম ৰাজ্যৰ ৰাজধানী গড়গাঁও দখল কৰা হয়। মোগল সৈন্যই প্ৰায় এবছৰ গড়গাঁৱত থাকি বংগলৈ উভতি আহি ১৬৬৩ খ্ৰীষ্টাব্দত আহোমৰ ওপৰত অপমানজনক সন্ধি জাপি দিয়ে।
গড়গাঁৱত থকা মিৰ জুমলাৰ আজান পীৰৰ উত্তৰাধিকাৰৰ বাবে যথেষ্ট তাৎপৰ্য আছিল। প্ৰচাৰক হিচাপে আজান পীৰৰ লক্ষ্য আছিল তেওঁৰ অনুগামীসকলৰ আল্লাহ আৰু তেওঁলোকৰ ধৰ্মৰ প্ৰতি ভক্তি গভীৰ কৰা।
কিন্তু তেওঁ অসমৰ সংস্কৃতিত শিপাই থাকি বৈষ্ণৱ পৰম্পৰাৰ উপাদানসমূহ সন্নিৱিষ্ট কৰিছিল। অসম আগ্ৰাসনৰ সময়ত মিৰ জুমলাৰ লগত যোৱা তাৰিক-ই-আছামৰ বুৰঞ্জীকাৰ তথা লেখক শ্বিহাবুদ্দিন তালিছে সমসাময়িক অসমৰ মুছলমানসকলৰ বিষয়ে এক আমোদজনক পৰ্যবেক্ষণ কৰিছিল। তেওঁ মন্তব্য কৰে, "তেওঁলোক কেৱল নামতহে মুছলমান আৰু ইছলামৰ সৈতে তেওঁলোকৰ কোনো প্ৰকৃত সম্পৰ্ক নাই। তেওঁলোক আন মুছলমানতকৈ স্থানীয় লোকৰ সৈতে জড়িত হ'বলৈ অধিক প্ৰৱল।"
জিকিৰ পৰিৱেশনৰ এক মুহূৰ্ত
এনেদৰে দেখা যায় যে জিকিৰৰ দৰে পৰম্পৰাৰ জৰিয়তে আজান পীৰে প্ৰচাৰ কৰা আল্লাহৰ প্ৰতি বৰ্ধিত ভক্তিয়ে অসমৰ মুছলমানসকলক আন মুছলমান আগ্ৰাসী শক্তিৰ প্ৰতি আনুগত্যশীল কৰি তুলিব পৰা নাছিল। অসমক ‘শংকৰ-আজানৰ দেশ’ বা শংকৰদেৱ আৰু আজান পীৰৰ ভূমি বুলি কোৱাটো অকলশৰীয়া নহয়।
সপ্তদশ শতিকাৰ অসমত প্ৰচাৰিত সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতিৰ প্ৰভাৱ আজিও আছে। ভাৰতৰ অন্যান্য প্ৰান্তৰ সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষৰ পৰা অসম বহুলাংশে বিচ্ছিন্ন হৈ আছে। আজান পীৰৰ অৱদানৰ ওপৰত অধিক গৱেষণা আৰু বিশ্লেষণৰ প্ৰয়োজন কাৰণ তেওঁ আহোম-মোগল সংঘাতৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সময়ছোৱাত অসমত বাস কৰিছিল, যিটো আহোমসকলে অৱশেষত একত্ৰিত প্ৰতিৰোধৰ জৰিয়তে জয়ী হৈছিল।
(লেখক গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ ইতিহাস বিভাগৰ মুৰব্বী আৰু ফেকাল্টী অফ আৰ্টছৰ প্ৰাক্তন ডীন)
.webp)
.webp)
