ছানিয়া অঞ্জুম
মহাকাশলৈ যাত্ৰা কৰা এটা উপগ্ৰহৰ আঁৰৰ কাহিনী কেতিয়াবা আৰম্ভ হয় শৈশৱৰ এটা সৰু সপোনৰ পৰা। আকৌ কেতিয়াবা ই গঢ় লৈ উঠে কাৰোবাৰ সৈতে কৰা এক অন্তৰংগ প্ৰতিশ্ৰুতিৰ পৰা, যেনে- কাৰোবাৰ মাতৃৰ নামত এটা উপগ্ৰহৰ নামকৰণ কৰাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি!
যেতিয়া অৱৈছ আহমেদে মহাকাশলৈ উপগ্ৰহ প্ৰেৰণ কৰাৰ কথা কয়, তেতিয়া তেওঁৰ কাহিনী কেৱল ৰকেট, আধুনিক প্ৰযুক্তি আৰু বৈজ্ঞানিক উচ্চাকাংক্ষাতে আৱদ্ধ নাথাকে। এই কাহিনী কৰ্ণাটকৰ আলদুৰ গাঁৱৰ অতিশয় কৌতুহলী এটা শিশুৰ, অনিশ্চয়তাৰ মাজতো নিজৰ পথ বিচাৰি উলিওৱা এজন যুৱ উদ্যোগীৰ আৰু লগতে এক ব্যৱসায়িক চুক্তিৰ সেই অপ্ৰত্যাশিত মোৰৰ- যিয়ে তেওঁলোকৰ এটা উপগ্ৰহক দিলে 'শকুন্তলা'ৰ দৰে এক অতি আপোন আৰু আৱেগিক নাম।
পিতৃ-মাতৃৰ সৈতে অৱৈছ আহমেদ
মহাকাশ প্ৰযুক্তি কোম্পানী Pixxel-ৰ সহ-প্ৰতিষ্ঠাপক আৰু মুখ্য কাৰ্যবাহী বিষয়া আহমেদৰ শৈশৱৰে পৰা ব্ৰহ্মাণ্ডৰ ৰহস্য বুজিবলৈ প্ৰবল ধাউতি আছিল। তেওঁৰ দেউতাকে ঘৰলৈ বিশ্বকোষ আনিছিল, যাৰ পৃষ্ঠাবোৰে তেওঁক নিজৰ গাঁৱৰ চাৰিসীমাৰ পৰা বহু দূৰৰ এখন নতুন পৃথিৱীৰ সৈতে চিনাকি কৰাই দিছিল। পুৰণি স্মৃতি সুঁৱৰি আহমেদে কয়, "মহাকাশে মোক সদায়েই ৰোমাঞ্চিত কৰিছিল।" যিটো সময়ত ইণ্টাৰনেটৰ প্ৰচলন অতি সীমিত আছিল, সেই সময়ত এই কিতাপবোৰেই তেওঁৰ বাবে নতুন সম্ভাৱনাৰ দুৱাৰ মুকলি কৰিছিল, যিবোৰৰ তেওঁ মাত্ৰ কল্পনাহে কৰিব পাৰিছিল।
পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁৰ এই যাত্ৰাই তেওঁক BITS Pilani-লৈ লৈ গৈছিল, য’ত তেওঁ গণিত অধ্যয়ন কৰাৰ লগতে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ দ্বাৰা পৰিচালিত মহাকাশ প্ৰযুক্তিৰ প্ৰকল্পসমূহত আগভাগ লৈছিল। তেওঁ 'হাইপাৰলুপ ইণ্ডিয়া'ৰ ইঞ্জিনিয়াৰিং মুৰব্বী হিচাপেও কাম কৰিছিল। এইটো আছিল ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ এনে এটা দল যিয়ে SpaceX-ৰ হাইপাৰলুপ প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে এটা ট্ৰেন্সপ’ৰ্ট পড প্ৰস্তুত কৰিছিল।
এই অভিজ্ঞতাই তেওঁক শিকাইছিল যে কোনো পূৰ্ব-নিৰ্ধাৰিত আৰ্হি বা ব্লুপ্ৰিণ্ট নোহোৱাকৈ এটা নতুন কাম বাস্তৱায়িত কৰাৰ প্ৰকৃত অৰ্থ কি। সেই দিনবোৰৰ কথা সুঁৱৰি তেওঁ কয়, "আপুনি গুগলত এইটো বিচাৰিব নোৱাৰে যে 'হাইপাৰলুপ পড কেনেকৈ বনায়'।"
তেওঁৰ এই অভিজ্ঞতা আজিৰ সেই যুৱপ্ৰজন্মৰ বাবে এক ডাঙৰ শিক্ষা যিয়ে প্ৰতিটো প্ৰশ্নৰ তাৎক্ষণিক উত্তৰ পোৱাত অভ্যস্ত হৈ পৰিছে। আজিকালি তথ্য লাভ কৰাটো আগতকৈ বহুত সহজ, কিন্তু এক অৰ্থপূৰ্ণ আৰু প্ৰকৃত উদ্ভাৱনৰ বাবে আজিও পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা, দলবদ্ধ প্ৰচেষ্টা (টীমৱৰ্ক) আৰু সেই জটিল সমস্যাবোৰ সমাধান কৰাৰ সাহসৰ প্ৰয়োজন, যাৰ কোনো সাজু আৰু সহজ সমাধান নাথাকে।
২০১৯ চনত, আহমেদ আৰু তেওঁৰ সহ-প্ৰতিষ্ঠাপক ক্ষিতিজ খণ্ডেলৱালে এক উচ্চাকাংক্ষী চিন্তাৰে 'পিক্সেল'ৰ ভেটি স্থাপন কৰে, যাৰ উদ্দেশ্য আছিল: হাইপাৰস্পেক্ট্ৰেল ইমেজিং প্ৰযুক্তিৰে সমৃদ্ধ উপগ্ৰহ নিৰ্মাণ কৰা। পাৰম্পৰিক উপগ্ৰহৰ ছবিৰ বিপৰীতে, হাইপাৰস্পেক্ট্ৰেল ইমেজিঙে পোহৰৰ বহুতো সূক্ষ্ম তৰংগৰ জৰিয়তে বিতং তথ্য সংগ্ৰহ কৰে। ইয়াৰ ফলত শস্য, উদ্ভিদ আৰু পৰিৱেশত হোৱা সেইবোৰ সূক্ষ্ম পৰিৱৰ্তন সহজে ধৰা পেলাব পাৰি যিবোৰ সাধাৰণতে খালী চকুত ধৰা নপৰে।
পৰীক্ষাগাৰত অৱৈছ আহমেদ
লক্ষ্য যিমান ডাঙৰ আছিল, পথৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰত্যাহ্বানবোৰো সিমানেই কঠিন আছিল। এই নতুন আৰু যুৱ কোম্পানীটোক বৃহৎ বিনিয়োগ, নিৰ্ভৰযোগ্য উৎক্ষেপণৰ সুবিধা আৰু ব্যক্তিগত মহাকাশ উদ্যোগৰ নৱাগত পৰিৱেশত নিজৰ স্থান গঢ়ি তোলাৰ অতি প্ৰয়োজন আছিল। প্ৰাৰম্ভিক বছৰবোৰৰ অভিজ্ঞতা ব্যক্ত কৰি আহমেদে কয় যে, "এটা স্পেচ টেকন’লজি কোম্পানী গঢ়ি তুলিবলৈ কেৱল বৈজ্ঞানিক প্ৰতিভাই যথেষ্ট নহয়, তাতকৈ বহুত বেছি প্ৰয়োজন।"
তেওঁ কয়, "আমি সদায় এনে উৎক্ষেপণৰ সুযোগ বিচাৰি থাকোঁ যিবোৰ আমাৰ সময় আৰু বাজেটৰ অনুকূল হয়।" তেওঁৰ এই কথাবোৰে উদ্যোগশীলতাৰ বাস্তৱিক দিশটোক প্ৰতিফলিত কৰে: যিমানেই ডাঙৰ সপোন নহওক কিয়, অৱশেষত তাক বাজেট, সময়সীমা আৰু কঠিন সিদ্ধান্তৰ পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হ’বই লাগিব।
পিক্সেলে আৰম্ভণিতে ২০১৯ চনত ৰাছিয়াৰ 'Soyuz’ কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে নিজৰ উপগ্ৰহ উৎক্ষেপণৰ বাবে বুকিং কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত, যেতিয়া ভাৰত চৰকাৰে ২০২০ চনত মহাকাশ খণ্ডক ব্যক্তিগত অংশগ্ৰহণৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়াৰ ঐতিহাসিক ঘোষণা কৰিলে, তেতিয়া কোম্পানীটোক ISRO-ৰ জৰিয়তে উৎক্ষেপণ কৰিবলৈ যোগাযোগ কৰা হৈছিল। আহমেদ এই সুযোগ পাই অতিশয় আনন্দিত হৈছিল: "আৰু আমি এনে কৰিবলৈ পাই বহুত সুখী আছিলো। আমাৰ উদ্দেশ্য সদায় এয়াই আছিল।"
কিন্তু পৰিকল্পনাবোৰ সদায় পোনবাটে নাযায়। কিছু বিলম্বৰ বাবে কোম্পানীটোৰ লঞ্চৰ সময়সূচী প্ৰভাৱিত হৈছিল আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰথম প্ৰদৰ্শনমূলক মিছনটো হয়তো সম্পূৰ্ণৰূপে সফল নহ'বও পাৰে বুলি দলটোৱে নিজকে মানসিকভাৱে প্ৰস্তুত কৰিবলগীয়া হৈছিল। মহাকাশ যাত্ৰাৰ বিপদসমূহ স্বীকাৰ কৰি আহমেদে বেকআপ ব্যৱস্থা ৰখাৰ আঁৰৰ যুক্তি দাঙি ধৰে: "কাৰণ মহাকাশৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৰ্থতাৰ সম্ভাৱনা কেতিয়াও শূন্য নহয়।"
পৰিকল্পনা বিফল হ’লে নিৰাশ হৈ পৰা যুৱপ্ৰজন্মৰ বাবে এই কথাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। ব্যৰ্থতা আৰু সুৰুঙাবোৰৰ বাবে আগতীয়া প্ৰস্তুতি চলোৱাটো উচ্চাকাংক্ষাৰ অভাৱ নহয়, ই নিজৰ লক্ষ্যৰ প্ৰতি গভীৰ আৰু দায়িত্বশীল হোৱাৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশহে। ইয়াৰ পিছতেই পোহৰলৈ আহে 'শকুন্তলা'ৰ কাহিনী, যিটো পিক্সেলৰ প্ৰাৰম্ভিক যাত্ৰাৰ আটাইতকৈ অনন্য আৰু আৱেগিক অধ্যায়। বিনিয়োগ সংগ্ৰহৰ সংগ্ৰামৰ মাজতে, কেইবামাহৰ আলোচনাৰ অন্তত আহমেদ এজন সম্ভাব্য বিনিয়োগকাৰীৰ কাষ চাপিছিল। তেওঁ সেই আলোচনাটোক এক ফলপ্ৰসূ সিদ্ধান্তলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব বিচাৰিছিল।
তেওঁ বিনিয়োগৰ বিনিময়ত দুটা অনন্য প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল। প্ৰথমটো আছিল যে যদি তেওঁ কেতিয়াবা পুনৰ এলন মাস্কক লগ পায়, তেন্তে সেই বিনিয়োগকাৰীজনেও তেওঁৰ লগত গৈ মাস্কক লগ কৰিব পাৰিব। আৰু দ্বিতীয়টো আছিল যে সেই বিনিয়োগকাৰীজনে পিক্সেলৰ পৰৱৰ্তী উপগ্ৰহটোৰ নাম নিজে নিৰ্বাচন কৰিব পাৰিব। চুক্তিত মোহৰ লাগিল আৰু কোম্পানীত বিনিয়োগ কৰা দুজন ভাতৃয়ে উপগ্ৰহটোৰ নাম নিজৰ মাতৃৰ নামত ৰখাৰ সিদ্ধান্ত ল’লে। আহমেদে ইয়াৰ কাৰণ অতি সৰলভাৱে প্ৰকাশ কৰি কয়: "শকুন্তলা তেওঁলোকৰ মাতৃৰ নাম। সেয়েহে এইটো তেওঁলোকৰ মাতৃলৈ এক উপহাৰ আছিল।"
অৱৈছ আহমেদ
এই কথাষাৰৰ মাজত এক অদ্ভুত আৰু আৱেগিক সত্য লুকাই আছে। মহাকাশৰ কক্ষপথত স্থাপন কৰিবলৈ সাজু কৰা এটা উপগ্ৰহৰ নাম কোনো ইঞ্জিনীয়াৰ বা প্ৰশাসনিক সমিতিয়ে নহয়, বৰং দুজন পুত্ৰই নিজৰ মাতৃৰ সন্মানত নিৰ্বাচন কৰিছিল। জটিল যন্ত্ৰ-পাতি আৰু কাৰিকৰী হিচাপ-নিকাচৰ আঁৰত এক অতিশয় আন্তৰিক আৱেগ লুকাই আছিল, যিটো কেৱল এক কথোপকথন আৰু এটা নতুন কোম্পানীৰ ওপৰত আস্থা প্ৰদৰ্শন কৰাৰ সাহসৰ ফলতেই সম্ভৱ হৈছিল।
আহমেদে এই কথাও বৰ্ণনা কৰে যে কেনেকৈ এই প্ৰথমটো বিনিয়োগৰ প্ৰস্তাৱে পৰৱৰ্তী সময়ত এক বৃহৎ পুঁজি সংগ্ৰহ কৰাত সহায় কৰিছিল। ই এই কথাৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ যে উদ্যোগশীলতা কেৱল ধাৰণা বা আইডিয়াৰ ওপৰতে নিৰ্ভৰ নকৰে, বৰং ই নিৰ্ভৰ কৰে পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক, বিশ্বাসযোগ্যতা আৰু আনক সেই ভৱিষ্যতৰ প্ৰতি বিশ্বাস জন্মোৱাৰ ক্ষমতাৰ ওপৰত যি ভৱিষ্যতে এতিয়াও গঢ় লৈ আছে।
মহাকাশ প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰিক দিশটোও সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। উৎক্ষেপণৰ ব্যয় সন্দৰ্ভত আহমেদে অনুমান কৰিছিল যে সেই আলোচনাৰ সময়ত স্পেচএক্সৰ ৰাইডশ্বেয়াৰ কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে প্ৰতি কিলোগ্ৰামত প্ৰায় ৬,০০০ ডলাৰ ব্যয় হৈছিল, আনহাতে ইছৰোৱেও যথেষ্ট প্ৰতিযোগিতামূলক মূল্য আগবঢ়াইছিল।
তেওঁ জনায় যে পিক্সেলে নিজৰ ব্যয়, সময় আৰু নিৰ্ধাৰিত কক্ষপথত উপনীত হ’ব পৰা ৰকেটৰ উপলব্ধতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিহে উৎক্ষেপণৰ সুযোগ বাছি লৈছিল। কোম্পানীটোৱে নিজৰ প্ৰস্তুত উপগ্ৰহবোৰ উপযুক্ত উৎক্ষেপণৰ অপেক্ষাত অনিৰ্দিষ্টকালৰ বাবে পেলাই থ’ব নোৱাৰিছিল।
অৱশেষত 'শকুন্তলা'ই নিজৰ লক্ষ্য পূৰণ কৰি ২০২৪ চনত পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডললৈ ঘূৰি আহে। মহাকাশৰ কক্ষপথত ইয়াৰ সময় সীমিত আছিল যদিও, ই পিক্সেলৰ প্ৰাৰম্ভিক যাত্ৰাত এক সুদৃঢ় ভেটিৰ কাম কৰিলে, যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি কোম্পানীটোৱে নিজৰ উপগ্ৰহৰ ক্ষমতাসমূহ বৃদ্ধি কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। এই মিছনে বৈজ্ঞানিক অগ্ৰগতিৰ এক ডাঙৰ সত্য পোহৰলৈ আনে: প্ৰতিটো পৰীক্ষা, সেয়া সম্পূৰ্ণ সফল হওক বা তাত কিবা সুৰুঙা ৰৈ যাওক, আগন্তুক কাইলৈৰ বাবে ই এক পথপ্ৰদৰ্শক হৈ পৰে।
আজিৰ যুৱপ্ৰজন্মৰ বাবে আহমেদৰ এই যাত্ৰাই মহাকাশৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি এক গভীৰ বাৰ্তা কঢ়িয়াই আনিছে: "আৰম্ভ কৰাৰ আগতে আপোনাৰ ওচৰত যে প্ৰতিটো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ থাকিব লাগিব, তাৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই। মাথোঁ আপোনাৰ মাজত শিকাৰ হাবিয়াস, সমস্যাৰ সৈতে যুঁজ দিয়াৰ অনুশাসন আৰু নিজৰ ধাৰণাৰে আনৰ বিশ্বাস জয় কৰিব পৰা আত্মবিশ্বাস থাকিব লাগিব। প্ৰতিজন যুৱকেই উপগ্ৰহ সাজিব নোৱাৰিব পাৰে, কিন্তু প্ৰতিজন যুৱকেই নিজৰ কৌতূহল আৰু দৃঢ় সংকল্পৰে এনে একোটা সমস্যা সমাধান কৰিব পাৰে যিটো সমাজৰ বাবে সঁচাকৈয়ে অৰ্থপূৰ্ণ।"
আলদুৰৰ দৰে এখন গাঁৱত বিশ্বকোষ পঢ়াৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মহাকাশৰ পৰা পৃথিৱী পৰ্যবেক্ষণ কৰা এটা কোম্পানীৰ নেতৃত্ব দিয়ালৈকে, অৱৈছ আহমেদৰ এই যাত্ৰাই প্ৰমাণ কৰে যে যেতিয়া কোনো এটা আগ্ৰহক এক নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্যৰে আগুৱাই নিয়া হয়, তেতিয়া ই সৰ্বোচ্চ শিখৰ চুব পাৰে। তেওঁৰ কাহিনী কেৱল সফলতাৰ কোনো পোন বা সহজ পথৰ কাহিনী নহয়। ই হৈছে সুযোগ চিনাক্ত কৰা, বাধা-বিঘিনিক নেওচি থিয় দিয়া আৰু ফলাফলৰ প্ৰতি ভ্ৰূক্ষেপ নকৰাকৈ নিৰ্ভীকভাৱে সিদ্ধান্ত লোৱাৰ এক অনুপম গাথা।
আৰু হয়তো সেইবাবেই 'শকুন্তলা'ৰ কাহিনী ইমান স্মৰণীয় আৰু বিশেষ। ই আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু উচ্চাকাংক্ষী যাত্ৰাবোৰো মানৱীয় আৱেগ আৰু সম্পৰ্কৰ ভেটিৰ ওপৰতেই থিয় হৈ থাকে। এটি শিশুৰ সপোন, এজন প্ৰতিষ্ঠাপকৰ অদম্য সংকল্প, এটা ধাৰণাৰ ওপৰত দুজন ভাতৃৰ বিশ্বাস আৰু এগৰাকী মাতৃৰ নাম- এই সকলোবোৰ মিলি এক মহান কাহিনীৰ অংশ হৈ পৰিল।
যেতিয়া আমি প্ৰথমবাৰলৈ আকাশৰ ফালে চাওঁ, তেতিয়া তৰাবোৰক বহুত দূৰত আৰু ঢুকি নোপোৱা যেন লাগিব পাৰে। কিন্তু প্ৰতিটো অসাধাৰণ যাত্ৰাৰ আৰম্ভণি ক’ৰবাত নহয় ক’ৰবাত এখন সাধাৰণ ঠাইৰ পৰাই হয়- এক সৰু প্ৰশ্নৰ পৰা, অকণমান কৌতূহলৰ পৰা আৰু প্ৰথমটো খোজ পেলোৱাৰ এক ক্ষুদ্ৰ সাহসৰ পৰা!
