মনছুৰুদ্দিন ফৰিদী/নতুন দিল্লী
“আমি সংবিধানৰ পৰিসৰৰ অধীনত বাস কৰোঁ কিন্তু আমি কেৱল আমাৰ বাবে উপকাৰীখিনিহে গ্ৰহণ কৰো আৰু বাকীবোৰক আওকাণ কৰো। ইয়াতকৈ ডাঙৰ অন্যায় হ’ব নোৱাৰে। আহক আমি সকলোৱে ভাৰতীয় হোৱাৰ অধিকাৰ প্ৰয়োগ কৰোঁ; এইটোৱেই হ’ব আমি নিজৰ ওপৰত কৰা আটাইতকৈ ডাঙৰ ন্যায়।”-নতুন দিল্লীত চলি থকা বিশ্ব গ্ৰন্থমেলাত খুছৰো ফাউণ্ডেশ্যনৰ এক অনুষ্ঠানত এই মন্তব্য আগবঢ়ায় জামিয়া মিলিয়া ইছলামিয়াৰ মানৱীয় বিভাগৰ ডীন অধ্যাপক ইকতিদাৰ মহম্মদ খানে। বিশিষ্ট বুদ্ধিজীৱী, শিক্ষা, মানৱ অধিকাৰ আৰু নাৰী অধিকাৰ কৰ্মীসকলে অংশগ্ৰহণ কৰা এই কাৰ্যসূচীত খুছৰো ফাউণ্ডেচনে তিনিখন গ্ৰন্থ উন্মোচন কৰে।
‘বিশ্বৰ ধৰ্মসমূহত ন্যায়ৰ ধাৰণা’ (The Concept of Justice in the Religions of the World) নামৰ গ্ৰন্থখনৰ ওপৰত নিজৰ মতামত দাঙি ধৰি অধ্যাপক খাজা আব্দুল মুন্টাকিমে কয় যে ভাৰতীয় হোৱাৰ বাবে আমি সংবিধানখনক শ্ৰেষ্ঠ নাগৰিক পথ প্ৰদৰ্শক হিচাপে গ্ৰহণ কৰাটো ন্যায্য। তেওঁ কয় যে গ্ৰন্থখনত বিশ্বৰ সকলো ধৰ্মৰ উমৈহতীয়া দিশৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। “এই সাধাৰণ কথাটোৱেই হৈছে ঈশ্বৰ -কথিত ধৰ্মৰ সত্তাৰ ওপৰত বিশ্বাস। ইয়াৰ উপৰিও সকলো ধৰ্মৰ আন এটা সাধাৰণ অংশ হৈছে ন্যায়।”-অধ্যাপক খাজা আব্দুল মুন্টাকিমে কয়।
তেওঁ পুনৰ কয়, “যিহেতু মই ইয়াত ইছলামিক পণ্ডিত হিচাপে আহিছো, গতিকে মই জানো যে কোৰানে বাৰে বাৰে কৈছে যে সৰ্বশক্তিমান আল্লাহ ন্যায়পৰায়ণ আৰু ন্যায়পৰায়ণসকলক ভাল পায়। ইয়াৰ পুনৰাবৃত্তি হৈছে৷ গ্ৰন্থখনৰ লেখকে হজৰত মহম্মদ (ছাঃ) সম্পৰ্কীয় বহু ঘটনাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে সেয়া শেষৰ ধৰ্মধ্বনি বা আন ঘটনাৰ কথাই হওক, যাৰ পৰা আমি ইছলামত ন্যায়ৰ মৰ্যাদা জানো, ইয়াৰ লগতে হিন্দু ধৰ্ম আৰু খ্ৰীষ্টান ধৰ্মকে ধৰি প্ৰায় সাত-আঠটা ধৰ্মৰ কথা আলোচনা কৰা হৈছে।”
খুছৰো ফাউণ্ডেশ্যনৰ গ্ৰন্থ উন্মোচনী অনুষ্ঠানত ভাষণ দিছে অধ্যাপক ইকতিদাৰ মহম্মদ খানে
অধ্যাপক ইকতিদাৰে আৰু কয় যে ধৰ্মক এৰি দিলেও ন্যায়বিহীন যিকোনো প্ৰতিষ্ঠান ধ্বংস হৈ যাব, সেয়া ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠানে হওক, ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠানে হওক বা সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানে হওক। যদি কোনো প্ৰতিষ্ঠানে ন্যায়ৰ পথৰ পৰা বিচ্যুত হয়, তেন্তে তাৰ অৱনতি অনিবাৰ্য। ন্যায়ত পলম হ’ব পাৰে, কিছু সময় লাগিব পাৰে, কিন্তু ই কাকো ৰেহাই নিদিয়ে, এইটো স্পষ্ট যে ন্যায় অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
দিল্লী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আত্মা ৰাম সনাতন ধৰ্ম মহাবিদ্যালয়ৰ ইতিহাস বিভাগৰ অধ্যাপক ড০ চৈয়দ মুবিন জেহৰাই ড০ মহম্মদ মাৰুফ শ্বাহৰ ‘মুছলিম মহিলা - পৰিৱৰ্তনৰ বাবে এক ইস্তাহাৰ’ (Muslim Women - A Manifesto for Change) নামৰ গ্ৰন্থখনৰ বিষয়ে আলোকপাত কৰে। কিতাপখনৰ লেখক আৰু ইয়াৰ ধাৰণাটোৰ প্ৰতি তেওঁৰ উৎসাহক ড০ জেহৰাই শলাগ লয়।
তেওঁ কয়, ‘মই বহু বছৰ ধৰি মহিলাৰ অধিকাৰ আৰু সমতাৰ ওপৰত কাম কৰি আহিছো, আনহাতে ৰাষ্ট্ৰসংঘই বিশ্বাস কৰে যে লিংগ সমতাৰ সপোন বাস্তৱায়িত কৰিবলৈ কেইবাশ বছৰ লাগিব। মই এইটোও বিশ্বাস কৰোঁ যে যেতিয়ালৈকে আমি এই লক্ষ্যত সফল নহওঁ, তেতিয়ালৈকে আমি থিয় হৈ বহি থকা উচিত নহয়। এয়া এক দীঘলীয়া যাত্ৰা আৰু দীঘলীয়া সংগ্ৰামৰো প্ৰয়োজন। মই বিশ্বাস কৰোঁ যে নিঃসন্দেহে মুছলমানৰ মাজত মহিলাসকল অতি পিছপৰা, কিন্তু এই লিংগ বিষয়টো এটা সাধাৰণ বিষয়।”
তেওঁ কয়, “আমাৰ সংবিধানে আমাক অধিকাৰ দিয়ে, সাংবিধানিক নিশ্চয়তা প্ৰদান কৰে, মোৰ অনুৰোধ যে অংশীদাৰসকলে মহিলা বিভাগৰ এই সাংবিধানিক নিশ্চয়তাৰ সুবিধা লওক, আমিও এই বিষয়ত উদ্যোগ ল’ব লাগিব, ইজনে সিজনক সহায় কৰিব লাগিব।”
পৰিৱৰ্তন অনিবাৰ্য বুলিও উল্লেখ কৰে ড০ চৈয়দ মুবিন জেহৰাই। উদাহৰণস্বৰূপে, জামিয়া মিলিয়া ইছলামিয়াৰ প্ৰথম মহিলা উপাচাৰ্য আছিল ড° নাজমা আখতাৰ। আনকি জৱাহৰলাল নেহৰু বিশ্ববিদ্যালয়েও এই সন্মান লাভ কৰিছিল। আন এটা উদাহৰণ হ’ল আলিগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়, যাৰ নেতৃত্ব এগৰাকী মহিলাৰ হাতত আছে।
নেশ্যনেল বুক ট্ৰাষ্টৰ অধ্যক্ষ যুৱৰাজ মালিকে কয় যে খুছৰো ফাউণ্ডেচনে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপ প্ৰশংসনীয়, কাৰণ সকলো গ্ৰন্থৰ বিষয়বস্তু প্ৰত্যাহ্বানমূলক আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ।
খুছৰো ফাউণ্ডেচনৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত তিনিখন গ্ৰন্থৰ ক'ভাৰ
অধ্যাপক খোৱাজা আব্দুল মুন্টাকিমে তেওঁৰ গ্ৰন্থ ‘বিশ্ব ধৰ্মত ন্যায়ৰ ধাৰণা’ (‘The Concept of Justice in World Religions)ৰ ওপৰত আলোকপাত কৰাৰ সময়ত কয় যে এই গ্ৰন্থখনৰ শিৰোনাম স্ব-ব্যাখ্যামূলক, যদিও ন্যায় প্ৰদানৰ ক্ষেত্ৰত সকলো ধৰ্মৰ দৃষ্টিভংগী প্ৰায় একে, অৱশ্যে ন্যায় কেনেকৈ প্ৰদান কৰিব লাগে সেই সম্পৰ্কে প্ৰতিটো ধৰ্ম আৰু প্ৰতিটো চিন্তাধাৰাৰ নিজস্ব মানদণ্ড আছে।”
হিন্দু ধৰ্মত ন্যায়ৰ ধাৰণাটো হিন্দু আইন নীতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠিছে। ইয়াৰ ভিতৰত হিন্দু ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ সৈতে জড়িত পবিত্ৰ সাহিত্য, বেদ, উপনিষদ, মহাভাৰত, গীতা, ৰামায়ণ, সূত্ৰ পুৰাণ ইত্যাদি আছে। এই নীতিসমূহৰ ভিত্তি হৈছে বেদ, প্ৰাণ স্মৃতি আদিত উপস্থাপন কৰা ধৰ্মশাস্ত্ৰত ধৰ্ম শব্দৰ সৈতে গভীৰ আৰু অবিচ্ছেদ্য সম্পৰ্ক।
এই সন্দৰ্ভত তেওঁ প্ৰাচীন ভাৰতীয় দৰ্শন বাসুদেৱ কুটুম্বকম অৰ্থাৎ পৃথিৱীখন এক পৰিয়াল বুলি ধৰি লৈছে আৰু বিশ্বাস কৰা হয় যে কাৰো লগত অন্যায় হোৱাৰ কোনো সম্ভাৱনা নাই, যিহেতু এই ধাৰণা অনুসৰি পৃথিৱীখন এক পৰিয়াল আৰু পৃথিৱীখনক ইয়াৰ সন্তান বুলি গণ্য কৰা হয়।
তেওঁ ‘এক জাহান এক খণ্ডন’ (Ek Jahan Ek Khandan) নামৰ গ্ৰন্থখনৰ উদ্দেশ্য আৰু গুৰুত্বৰ ওপৰতো আলোচনা কৰে। অধ্যাপক খোৱাজা আব্দুল মুন্টাকিমে কয় যে এই গ্ৰন্থখনৰ কাহিনীবোৰ কেৱল মনোৰঞ্জনৰ উৎস নহয়, শিশুৰ হৃদয় আৰু মন জোকাৰি যোৱা জীৱনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতিসমূহ বুজাই দিয়াৰো এক প্ৰয়াস। এনেধৰণৰ চৰিত্ৰ আৰু ঘটনা এই কাহিনীবোৰত উপস্থাপন কৰা হৈছে, যিয়ে শিশুসকলক নিজৰ দায়িত্ব উপলব্ধি কৰাই নহয়, প্ৰতিটো ধৰ্ম, প্ৰতিটো জাতি, প্ৰতিটো লিংগৰ মানুহ সমাজত সমান বুলিও শিকাব।
কাৰোবাৰ প্ৰতি ঘৃণা বা পক্ষপাতিত্ব মানৱতা বিৰোধী। এই গ্ৰন্থখনৰ জৰিয়তে শিশুসকলক এই বাৰ্তা দিয়াৰ প্ৰয়াস কৰা হৈছে যে হিংসা কোনো সমস্যাৰ সমাধান নহয়, কিন্তু প্ৰতিটো সমস্যাৰ সমাধান কেৱল আলোচনা আৰু ভাতৃত্ববোধৰ দ্বাৰাহে হ’ব পাৰে।
ইছলাম ধৰ্মতো এই কথা শিকোৱা হৈছে। “সকলো সৃষ্টি আল্লাহৰ পৰিয়াল।” দুয়োৰে উদ্দেশ্য এই পৃথিৱীখন এটা পৰিয়ালৰ দৰে, আৰু এই পৰিয়ালটোৰ মংগলৰ বাবে কাম কৰা আৰু পৃথিৱীত শান্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰাজনেই শ্ৰেষ্ঠ ব্যক্তি। তেওঁ লগতে কয় যে যেতিয়া শিশুৱে বুজিব যে সমগ্ৰ পৃথিৱীখন এটা পৰিয়ালৰ দৰে, তেতিয়া তেওঁলোকৰ হৃদয়ত আনৰ প্ৰতি মমতা, সন্মান আৰু ভাতৃত্ববোধৰ ভাৱ গঢ় লৈ উঠিব। এই অনুভূতিয়ে তেওঁলোকক এনে এজন নাগৰিক হিচাপে গঢ় দিব, যি কেৱল তেওঁলোকৰ পৰিয়াল আৰু সমাজৰ বাবেই নহয়, সমগ্ৰ দেশ আৰু বিশ্বৰ বাবেও উপযোগী হ’ব।
মহম্মদ আলী শ্বাহে লগতে কয় যে আজিৰ যুগত এনে গ্ৰন্থৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰা হৈছে, যিয়ে শিশুক কেৱল তথ্য দিয়াই নহয়, তেওঁলোকৰ চিন্তা-চৰ্চা আৰু ধাৰণা বিকাশৰ সুযোগো প্ৰদান কৰে। "ছাৰা সংসাৰ এক পৰিবাৰ এই দিশত এটা সৰু প্ৰচেষ্টা।"
মহম্মদ আলী শ্বাহ শ্বোৱেইবে লগতে কয় যে এই কাহিনীবোৰ লিখাৰ ধাৰণাটো মোৰ মনলৈ আহিছিল যেতিয়া মই শিশুসকলৰ মাজত হিংসা আৰু পক্ষপাতিত্বৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ধাৰা অনুভৱ কৰিছিলো। মই ভাবিলোঁ এনে কিছুমান কাহিনী কিয় লিখিব নোৱাৰো, যিবোৰে ল’ৰা-ছোৱালীক মানৱতা, ভাতৃত্ববোধ, প্ৰেমৰ গুৰুত্ব বুজিবলৈ বাধ্য কৰিব পাৰে? এই গ্ৰন্থখনৰ প্ৰতিটো গল্প শিশুৱে সমাজৰ ঐক্য আৰু সমতাৰ অনুভূতি পঢ়ি বুজিব পৰাৰ উদ্দেশ্যেৰে ৰচনা কৰা হৈছে।
আজিৰ যুগত এনে কিতাপৰ প্ৰয়োজন, যিয়ে শিশুক কেৱল তথ্য দিয়াই নহয়, চিন্তা-চৰ্চা আৰু ধাৰণা বিকাশৰ সুযোগো প্ৰদান কৰে। "এক জাহান এক খণ্ডন" এই দিশত এক সৰু প্ৰচেষ্টা। ইয়াত এনেধৰণৰ কাহিনী সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে, যিয়ে শিশুৰ মনত জগাই তুলিব যে ঐক্যত শক্তি থাকে আৰু ঘৃণাই মাথোঁ দুৰ্বলতাৰ সৃষ্টি কৰে।
এই কাহিনীবোৰৰ জৰিয়তে এই শিক্ষা দিয়াৰ প্ৰয়াস কৰা হৈছে যে নিজৰ ধৰ্ম, ৰং, জাতি, লিংগৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কাকো নীচ বুলি গণ্য কৰা উচিত নহয়। ড০ মহম্মদ মাৰুফ শ্বাহে ‘মুছলিম মহিলা–পৰিৱৰ্তনৰ বাবে এক ইস্তাহাৰ’ (Muslim Women - A Manifesto for Change) নামৰ গ্ৰন্থখনৰ বিষয়ে আলোকপাত কৰে, য’ত মুছলমান মহিলাৰ বিষয়সমূহৰ ওপৰত আলোচনা আগবঢ়োৱা হৈছে।
বিশ্ব গ্ৰন্থমেলাত খুছৰো ফাউণ্ডেশ্যনৰ গ্ৰন্থ উন্মোচনী অনুষ্ঠানত উপস্থিত একাংশ
তেওঁ কয় যে নাৰীৰ অধিকাৰ আৰু অন্যান্য বিষয়ক লৈ বহু গ্ৰন্থ প্ৰকাশ পাইছে আৰু এই ধাৰা অব্যাহত থাকিব কাৰণ এই সমস্যাসমূহ এতিয়াও সমাধান হোৱা নাই আৰু ইমান আলোচনা হোৱাৰ পিছতো বহু লোকৰ মূল কথাবোৰৰ ওপৰত স্পষ্টতাৰ অভাৱ দেখা গৈছে। মুছলমান নাৰীৰ লগত জড়িত বহু বিষয়ত অতি পৰস্পৰ বিৰোধী চিন্তাধাৰা আছে, বিভিন্ন চিন্তাধাৰাই ইজনে সিজনক ইছলামিক শিক্ষাৰ পৰা বিচ্যুতি বা ঔপনিৱেশিক শাসক অনুকৰণ কৰাৰ অভিযোগ উত্থাপন কৰিছে।
বহু কিতাপত এই বিষয়সমূহৰ সবিশেষ আৰু ঐতিহাসিক তথা ধৰ্মীয় উল্লেখৰ প্ৰসংগ উত্থাপন কৰা হৈছে, বা পৰিস্থিতি সন্দৰ্ভত দুখ প্ৰকাশ কৰা হৈছে, কিন্তু কোনো স্পষ্ট কাৰ্য্য পৰিকল্পনা আগবঢ়োৱাত ব্যৰ্থ হৈছে।
এই গ্ৰন্থখন মহিলাৰ বিভিন্ন খণ্ড আৰু বিভিন্ন স্তৰৰ মহিলাৰ সৈতে বিস্তৃত আলোচনাৰ জৰিয়তে লাভ কৰা পৰামৰ্শৰ আধাৰত ৰচনা কৰা হৈছে। নাৰী বিষয়ত বিশিষ্ট মহিলা লেখিকা আৰু নাৰী অধিকাৰক সমৰ্থন কৰা পুৰুষ চিন্তাবিদসকলৰ মতামতো ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে, যাৰ মতামত বহুলভাৱে গ্ৰহণ কৰা হৈছে।
তেওঁ লগতে কয় যে এই গ্ৰন্থখনে কোনো ধৰণৰ মতাদৰ্শগত স্থিতি গ্ৰহণৰ পৰা বিৰত থাকি মাত্ৰ কেইটামান পৰামৰ্শহে দাঙি ধৰিছে, যিবোৰ বিবেচনা কৰি অধিক উন্নত ব্যৱহাৰিক ফলাফলৰ বাবে আগবঢ়াব পাৰি। ঠাইৰ অভাৱৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি কেইবা ডজন বিষয়ৰ ভিতৰত মাত্ৰ কেইটামান বিষয়হে বাছি লোৱা হৈছে, যাতে কেইটামান মৌলিক বিষয়ত গুৰুত্ব দি সেইবোৰৰ বাবে ব্যৱহাৰিক পদক্ষেপ আৰম্ভ কৰিব পৰা যায়।
এই গ্ৰন্থখনত বৰ্তমানৰ সমস্যাসমূহৰ পৰ্যালোচনা আৰু সমাধানৰ প্ৰয়াস কৰা হৈছে। নাৰীয়ে নিজৰ অধিকাৰৰ বাবে যুঁজিব লাগিব আৰু এই সংগ্ৰাম কঠিন নহয়। কেইবছৰমানৰ মনোযোগ আৰু সৰু সৰু পদক্ষেপে প্ৰতিগৰাকী মহিলা আৰু প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ মাজত আকাংক্ষিত পৰিৱৰ্তন আনিব পাৰে। এই গ্ৰন্থখন বিশ্বৰ মুছলমান মহিলা বিশেষকৈ ভাৰতীয় মুছলমান মহিলাৰ বাবে এক জৰুৰী আহ্বান। মুছলমান মহিলাসকল পথ প্ৰদৰ্শক হ’ব লাগিব আৰু আন সম্প্ৰদায়ৰ নিপীড়িত লোকৰ মুক্তিৰ ক্ষেত্ৰতো ভূমিকা ল’ব লাগিব।
