তেওঁৰ বাৰ্তাসমূহ আছিল অতি সৰল, অথচ বৈপ্লৱিক। তেওঁ তাত্ত্বিক আদৰ্শবোৰক বাস্তৱিক কৰুণা আৰু দয়ালৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল, যিয়ে তেওঁৰ সান্নিধ্যলৈ অহা প্ৰতিগৰাকী ব্যক্তিৰ হৃদয় গভীৰভাৱে স্পৰ্শ কৰিছিল। তেওঁৰ চৰম নম্ৰতা, এখন সাধাৰণ plaid কম্বল, এখন কাঠৰ তক্তাপোচ (খাটিয়া) আৰু মানুহক আন্তৰিকতাৰে বুজি পোৱাৰ এক অসাধাৰণ ক্ষমতাই— এই সকলোবোৰৰ অনন্য সংমিশ্ৰণে বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা অহা তীৰ্থযাত্ৰী আৰু আধ্যাত্মিক অন্বেষণকাৰীসকলক তেওঁৰ কাষলৈ চুম্বকৰ দৰে টানি আনিছিল।
মহাৰাজজীয়ে প্ৰচাৰ কৰা প্ৰেম আৰু সেৱাৰ দৰ্শনৰ এক সাৰ্বজনীন নৈতিক প্ৰভাৱ আছিল, যিয়ে স্বাভাৱিকতেই ভাৰতৰ সীমা অতিক্ৰম কৰিছিল আৰু জীৱনৰ গভীৰ অৰ্থ বিচাৰি পূবৰ দেশলৈ অহা বহু আগশাৰীৰ পাশ্চাত্যৰ লোকৰ মনতো সাঁচ বহুৱাবলৈ সক্ষম হৈছিল। তেওঁলোকৰ ভিতৰত অন্যতম আছিল হাৰ্ভাৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এগৰাকী প্ৰখ্যাত মনোবিজ্ঞানী ৰিচাৰ্ড এলপাৰ্ট, যি পূৰ্বতে চাইকেডেলিক গৱেষণাত গভীৰভাৱে জড়িত আছিল। কিন্তু এইগৰাকী মহান সাধুৰ সান্নিধ্যলৈ অহাৰ পিছত তেওঁৰ জীৱন সম্পূৰ্ণৰূপে সলনি হৈ পৰিছিল আৰু তেওঁ ‘ৰাম দাস’ নাম গ্ৰহণ কৰিছিল।
নিম কাৰোলি বাবাৰ আশ্ৰম
১৯৭১ চনত প্ৰকাশিত যুগান্তকাৰী আধ্যাত্মিক গ্ৰন্থ ‘Be Here Now’ৰ জৰিয়তে ৰাম দাসে ভাৰতীয় ভক্তিৰ নিবিড় অভিজ্ঞতাক এনে এক ভাষালৈ অনুবাদ কৰিছিল, যিটো পৰম্পৰাগত প্ৰাতিষ্ঠানিক ধৰ্মৰ প্ৰতি মোহভংগ হোৱা পাশ্চাত্যৰ নৱপ্ৰজন্মৰ বাবে সহজেই বোধগম্য আছিল। এই সাঁকোখনে মহাৰাজজীৰ আদৰ্শৰ একাংশক সম্পূৰ্ণ ভিন ভিন ক্ষেত্ৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰাত সহায় কৰিছিল, যিয়ে সংগীতজ্ঞ, মনোবিজ্ঞানী আৰু সমাজকৰ্মীসকলকো সমানে অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল। লেৰী ব্ৰিলিয়েণ্টৰ দৰে ব্যক্তিয়ে এই আধ্যাত্মিক নিৰ্দেশনাক বাস্তৱিক সামাজিক কৰ্মলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল, যাৰ ফলস্বৰূপে বসন্ত ৰোগ নিৰ্মূলৰ দৰে ঐতিহাসিক বিশ্ব জনস্বাস্থ্য অভিযান সম্ভৱপৰ হৈ উঠিছিল। আনহাতে, আন বহুতেই এই আধ্যাত্মিক ধ্যান-ধাৰণাক শিক্ষা আৰু প্ৰাতিষ্ঠানিক ক্ষেত্ৰলৈ কঢ়িয়াই নিছিল।
আনকি ষ্টিভ জবছ আৰু মাৰ্ক জুকাৰবাৰ্গৰ দৰে প্ৰযুক্তি জগতৰ শীৰ্ষস্থানীয় আইকনসকলো আধুনিক উদ্ভাৱনৰ ধুমুহাৰ মাজত নিজৰ মানসিক স্থিৰতা বিচাৰি হিমালয়ৰ কোলাত থকা তেওঁৰ আশ্ৰমৰ আধ্যাত্মিক পৰিৱেশ আৰু প্ৰতীকী আকৰ্ষণৰ প্ৰতি আকৃষ্ট হৈছিল। এই অসাধাৰণ আন্তঃসাংস্কৃতিক আকৰ্ষণে প্ৰমাণ কৰে যে প্ৰকৃত আধ্যাত্মিক জ্ঞানে কোনো আক্ৰমণাত্মক ধৰ্মপ্ৰচাৰ বা প্ৰাতিষ্ঠানিক সাম্ৰাজ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে, ই প্ৰামাণিক মানৱীয় সংযোগ আৰু পাৰস্পৰিক কৃপাৰ নীৰৱ, ৰূপান্তৰকাৰী শক্তিৰ ওপৰতহে আধাৰিত।
নিম কাৰোলি বাবা
সমসাময়িক আধ্যাত্মিক বিৱৰণীসমূহত স্পষ্টকৈ উল্লেখ আছে যে নিম কৰোলি বাবাৰ অনুগামীৰ বৃত্তত হিন্দু, শিখ, খ্ৰীষ্টান, ইহুদী আৰু কোনো ধৰ্মীয় বিশ্বাস নথকা লোকৰ লগতে মুছলমান লোকাও অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। নিম কৰোলি বাবাৰ পৰম্পৰাত নিয়মিতভাৱে অনুৰাগী বা ঘনিষ্ঠ ভক্ত হিচাপে পৰিচিত হোৱা আটাইতকৈ বিশিষ্ট মুছলমান ৰাজহুৱা ব্যক্তিগৰাকী আছিল ৰফি আহমেদ কিদৱাই (১৮৯৪–১৯৫৪)।
ভক্তিমূলক জীৱনীসমূহে প্ৰকাশ কৰা অনুসৰি, বাবাই কিদৱাইক এগৰাকী সাধু স্বভাৱৰ ব্যক্তি বুলি গণ্য কৰিছিল আৰু কিদৱাইৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁৰ মাজাৰলৈকো গৈছিল। অৱশ্যে কিদৱাইৰ চৰকাৰী নথিপত্ৰত এই আধ্যাত্মিক সম্পৰ্কৰ কথা সুন্দৰকৈ লিপিবদ্ধ নোহোৱাৰ বাবে, ইয়াক এক স্বতন্ত্ৰ ঐতিহাসিক তথ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰাতকৈ বাবাৰ অনুগামীসকলে সংৰক্ষণ কৰি ৰখা এক পৰম্পৰা হিচাপেহে গণ্য কৰা উচিত। হাবিব খান, যাক পৰৱৰ্তী বিৱৰণীসমূহত কেতিয়াবা হাবিবুল্লাহ খান বুলিও কোৱা হয়, তেওঁ আছিল এগৰাকী ভাৰতীয় মুছলমান ব্যক্তি। ষাঠিৰ দশক আৰু সত্তৰৰ দশকৰ আদিভাগত তেওঁ নীম কৰোলি বাবাৰ গাড়ীচালক হিচাপে জড়িত আছিল আৰু তেওঁ মহাৰাজজীৰ অতি ঘনিষ্ঠ আছিল।
বিদেশী ভক্তৰ সৈতে নিম কৰোলি বাবাৰ এখন ছবি
আনকি ৰাম দাসৰ “Miracle of Love’’ নামৰ গ্ৰন্থখনতো- যিখন বাবাৰ বিষয়ে প্ৰকাশিত অভিজ্ঞতাসমূহৰ এক বৃহৎ সংকলন, এগৰাকী নাম নজনা মুছলমান ভক্তৰ কথা স্পষ্টকৈ উল্লেখ আছে, যিজনে বাবাক নিজৰ ঘৰৰ এক ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানলৈ আমন্ত্ৰণ জনাইছিল। তাত তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সদস্য, মুছলমান পণ্ডিত আৰু ধৰ্মীয় নেতাসকল কোৰান পাঠ আৰু ছুফী সংগীতৰ বাবে সমবেত হৈছিল। আন এক ভক্তিমূলক কাহিনী শ্বেখ মজিবুৰ ৰহমানৰ এগৰাকী নাম নজনা ভায়েকৰ সৈতে জড়িত, যিয়ে ১৯৭১ চনত মজিব পশ্চিম পাকিস্তানত কাৰাবন্দী হৈ থকাৰ সময়ত বাবাক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ গৈছিল বুলি জনা যায়।
কোৱা হয় যে বাবাই দৰ্শনাৰ্থীক আশ্বাস দিছিল যে তেওঁৰ ককায়েক অচিৰেই মুকলি আকাশৰ তললৈ আহিব আৰু নতুন দেশখনৰ নেতৃত্ব বহন কৰিব। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৭২ চনৰ জানুৱাৰী মাহত শ্বেখ মুজিব সঁচাকৈয়ে কাৰাগাৰৰ পৰা মুকলি হৈ উভতি আহিছিল আৰু বাংলাদেশৰ প্ৰতিষ্ঠাপক নেতা হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল।
'হনুমান অংশ' ছবিৰ এটা দৃশ্য
বৰ্তমানৰ আমাৰ এই পৃথিৱীখন ভূ-ৰাজনৈতিক উত্তেজনা, মেৰুকৰণ আৰু পৰিচয়, ইতিহাস তথা স্মৃতিৰ জটিল বিভাজনেৰে ক্ৰমান্বয়ে খণ্ডিত হৈ পৰিছে। এনে এক অস্থিৰ সময়ত নিম কৰোলি বাবাৰ চিৰন্তন বাৰ্তাসমূহে আমাক এক শক্তিশালী আশ্ৰয় আৰু দিকদৰ্শন প্ৰদান কৰে। আমি এনে এক যুগত বাস কৰিছো য'ত মানৱজাতিক একত্ৰিত হৈ অভূতপূৰ্ব সহযোগিতাৰে উমৈহতীয়া প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হোৱাৰ প্ৰয়োজন, অথচ ধৰ্ম, অঞ্চল আৰু মতাদৰ্শৰ সংকীৰ্ণ বিভাজনে মানুহক সঘনাই ইজনে সিজনৰ পৰা আঁতৰাই নিছে। সামগ্ৰিক প্ৰদৰ্শন বা বিভাজনৰ জৰিয়তে কেতিয়াও প্ৰকৃত স্থিৰতা আৰু সমূহীয়া বিকাশ লাভ কৰিব নোৱাৰি। ইয়াৰ বাবে প্ৰয়োজন সাৰ্বজনীনতা, পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰু প্ৰতিগৰাকী মানুহৰ অন্তৰ্নিহিত মৰ্যাদাক স্বীকৃতি দিয়াৰ দৰে পৰম্পৰাগত মূল্যবোধৰ।
যেতিয়া আধ্যাত্মিকতাক ধৰ্মীয় গোড়ামিৰ পৰা মুক্ত কৰি কেৱল সেৱা, আতিথ্য আৰু সহানুভূতিৰ ৰূপত প্ৰকাশ কৰা হয়, তেতিয়া ই এক শক্তিশালী একতাৰ শক্তিত পৰিণত হয়, যিয়ে সমাজৰ ক্ষত নিৰাময় কৰাত আৰু বিচ্ছিন্নতাৰ শিকলি ছিগি পেলোৱাত সহায় কৰে। ‘হনুমান অংশ’ৰ যাত্ৰা আৰু মহাৰাজজীৰ গোলকীয় ঐতিহ্যই আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে সকলো সীমা অতিক্ৰম কৰিও আমাৰ উমৈহতীয়া উদ্বেগ আৰু ভৱিষ্যতৰ সপোনবোৰৰ মাজত মানুহক একত্ৰিত কৰাৰ অপৰিসীম সম্ভাৱনা নিহিত হৈ আছে। কৰুণা আৰু সমূহীয়া কল্যাণৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত এক বিশ্বদৰ্শন আঁকোৱালি লৈ মানৱজাতিয়ে এক উমৈহতীয়া ভেটি গঢ়ি তুলিব পাৰে, ঐতিহাসিক ক্ষতসমূহ নিৰাময় কৰিব পাৰে আৰু নৱাগত আশা, শান্তি তথা অংশীদাৰী ভৱিষ্যতৰ অনুভূতিৰে একেলগে আগুৱাই যাব পাৰে।
(লেখক অসম চৰকাৰৰ অৱসৰপ্ৰাপ্ত আৰক্ষী সঞ্চালক প্ৰধান; অসম লোকসেৱা আয়োগৰ প্ৰাক্তন অধ্যক্ষ আৰু 'আৱাজ- দ্য ভইচ অসম'ৰ মুখ্য কাৰ্যবাহী বিষয়া)
পল্লৱ ভট্টাচাৰ্য্য 
