ছানিয়া আঞ্জুম
এজন আইনজীৱীয়ে যেতিয়া ন্যায়ৰ ধাৰণাটোক কেৱল আদালতৰ চাৰিবেৰ আৰু আইনী নথি-পত্ৰৰ মাজতে আৱদ্ধ কৰি ৰাখিব নোখোজে, তেতিয়া তেওঁৰ যাত্ৰাই কেনে ৰূপ লয়? এই প্ৰশ্নৰ সবল আৰু জীৱন্ত উত্তৰ হৈছে অধিবক্তা, কবি, লেখিকা তথা সুবক্তা ৰুহা লতিফ। সাধাৰণ দৃষ্টিত ন্যায় বুলিলে আমাৰ মনলৈ কেৱল আদালতৰ বিচাৰ প্ৰক্ৰিয়া, যুক্তি-তৰ্ক আৰু ৰায়দানৰ ছবিয়েই আহে। কিন্তু ৰুহা লতিফৰ বাবে ন্যায়ৰ যুঁজখন ইমান সীমিত নহয়। তেওঁৰ এই সংগ্ৰাম আদালতত দাখিল কৰা এখন আইনী আৱেদনৰ পৰা আৰম্ভ হৈ এটি প্ৰতিবাদী কবিতা, মঞ্চৰ এটি মাইক্ৰ’ফ’ন আৰু নিজৰ অধিকাৰৰ সন্ধানত থকা এগৰাকী নাৰীৰ সৈতে পতা আন্তৰিক বাৰ্তালাপলৈকে বিস্তৃত।
নিজকে কেতিয়াও কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট গণ্ডী বা মাত্ৰ এটা পৰিচয়ৰ মাজত বান্ধি ৰাখিব নুখুজা ৰুহা লতিফে বহুমুখী কৰ্মৰাজিৰে নিজৰ বাবে এক সুকীয়া বাট কাটি লৈছে। দেৱানী গোচৰৰ ওকালতি, লিংগ আৰু আইন বিষয়ক কাম-কাজ, কবিতা চৰ্চা, সামাজিক লিখা-মেলা আৰু ৰাইজৰ মাজত অধিকাৰৰ সপক্ষে সৰৱ ভূমিকা— এই সকলোবোৰ দিশকে তেওঁ সমান দক্ষতাৰে আগুৱাই নিছে। তেওঁ মুকলিকৈ নাৰীবাদৰ বিষয়ে কথা কয়, সমাজৰ জটিল সমস্যাসমূহক কবিতাৰ ভাষাৰে তুলি ধৰে আৰু যিবোৰ জটিল সামাজিক প্ৰশ্নৰ উত্তৰ আদালতৰ কোঠাত সদায় বিচাৰি পোৱা নাযায়, সেইবোৰ সাধাৰণ মানুহৰ মাজলৈ লৈ যাবলৈ সাহিত্যক এক শক্তিশালী মাধ্যম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে।
ৰুহা লতিফ
ন্যায় ব্যৱস্থাৰ সৈতে ৰুহা লতিফৰ গভীৰ সম্পৰ্ক কেৱল পাঠ্যপুথিৰ তাত্ত্বিক জ্ঞানৰ জৰিয়তে গঢ় লৈ উঠা নাছিল; বৰঞ্চ সক্ৰিয় ওকালতি আৰম্ভ কৰাৰ পাছত চকুৰে দেখা কঠিন বাস্তৱ অভিজ্ঞতাইহে তেওঁৰ দৃষ্টিভংগীক প্ৰকৃত আকাৰ দিছিল। এসময়ত তেওঁ উচ্চ শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ জগতখনত নিজকে প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ কথা ভাবিছিল। সেই শৈক্ষিক বাটেৰে আগবঢ়া হ’লে তেওঁ হয়তো এতিয়ালৈকে পি এইচ ডি বা ডক্টৰেট ডিগ্ৰী সম্পূৰ্ণ কৰিলেহেঁতেন বুলি নিজেই বিশ্বাস কৰে। কিন্তু আইন যেতিয়া কিতাপৰ শুকান পাতৰ পৰা ওলাই আহি সাধাৰণ মানুহৰ তেজ-মঙহৰ বাস্তৱ জীৱনৰ মুখামুখি হয়, তেতিয়া ই কেনে ৰূপ ধাৰণ কৰে— সেয়া নিজে প্ৰত্যক্ষ কৰাৰ তাগিদাতেই তেওঁ ওকালতি পেচাক জীৱনৰ ব্ৰত হিচাপে বাছি ল’লে।
এই সিদ্ধান্তৰ আঁৰৰ উদ্দেশ্য ব্যাখ্যা কৰি তেওঁ কয়, “মই আইনক নিজে অনুভৱ কৰিব বিচাৰিছিলোঁ। গোচৰ চলোৱাৰ অভিজ্ঞতা ল’ব বিচাৰিছিলোঁ। যেতিয়া আপুনি নিজে ওকালতি কৰে, তেতিয়াহে ন্যায় ব্যৱস্থাৰ আচল ছবিখন আৰু ন্যায় প্ৰকৃততে কেনেকুৱা হয় সেয়া বুজি পায়।”
আদালতৰ মজিয়াৰ এই প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতাই ন্যায় সম্পৰ্কে সাধাৰণ মানুহৰ মনত থকা এটা অতি সৰল ধাৰণা ভাঙি পেলালে— যে অন্যায় হ’লেই আদালতৰ কাষ চাপিলে সহজে ন্যায় পোৱা যাব। বাস্তৱ ছবিখন তুলি ধৰি তেওঁ কয়, “মানুহে ভাবে যে কিবা সমস্যা হ’লে এটা কেছ দিলেই ন্যায় পাম। কিন্তু আৱেদনখন দিয়াৰ পাছত আচলতে কি হয়, আৰু শেষ পৰ্যায় পাবলৈ কিমানবোৰ খাপ পাৰ হ’বলগীয়া হয়, সেই বাস্তৱ কথাটো মই ওকালতি আৰম্ভ কৰাৰ পাছতহে বুজি পালোঁ।”
তেওঁৰ মতে, আইনী নথি-পত্ৰৰ যুঁজখনতকৈও গোচৰটোৰ আঁৰত থকা মানুহজনৰ জীৱনত যি ঘটে, সেইটোহে আটাইতকৈ যন্ত্ৰণাদায়ক দিশ। বিচাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ দীঘলীয়া পলম, বাৰে বাৰে আদালতলৈ অহা-যোৱা কৰাৰ মানসিক হেঁচা আৰু ক্ৰমাৎ বাঢ়ি অহা আইনী ব্যয়ে মানুহক সম্পূৰ্ণৰূপে ভাগৰুৱা কৰি পেলায়। বিশেষকৈ যাৰ দীঘলীয়া আইনী যুঁজ এখন চলাই নিব পৰাকৈ পৰ্যাপ্ত আৰ্থিক সামৰ্থ্য নাথাকে, তেওঁলোকৰ বাবে এই প্ৰক্ৰিয়াটো অধিক কঠিন হৈ পৰে।
এই কঠোৰ বাস্তৱতাই সংবেদনশীল সমস্যা লৈ তেওঁৰ ওচৰলৈ অহা মহিলাসকলৰ প্ৰতি তেওঁৰ পেছাদাৰী দৃষ্টিভংগীতো গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে। ব্যক্তিগত লাভতকৈ এগৰাকী ভুক্তভোগীৰ মানসিক আৰু বাস্তৱিক অৱস্থাক অধিক গুৰুত্ব দি তেওঁ কয়, “মই মোৰ ক্লাইণ্টসকলক মিছা আশা দিব নোৱাৰোঁ। যদি এগৰাকী মহিলা এটা ডাঙৰ সমস্যা লৈ মোৰ ওচৰলৈ আহে, তেন্তে তেওঁৰ পৰা মোৰ টকা উপাৰ্জন হ’ব বুলিয়েই মই ‘ব’লক এটা কেছ দিওঁ’ বুলি কৈ দিব নোৱাৰোঁ। এবাৰ আদালতৰ ব্যৱস্থাটোৰ ভিতৰত সোমালে তেওঁ কিমান কষ্টৰ মাজেৰে যাব লাগিব, সেই কথাও মই ভাবিব লাগিব।”
স্বাধীনভাৱে ওকালতি আৰম্ভ কৰাৰ পূৰ্বে এটা আইনী প্ৰতিষ্ঠানত কাম কৰা সময়ছোৱাৰ অভিজ্ঞতাই ৰুহা লতিফৰ মনত গভীৰ ৰেখাপাত কৰিছিল। প্ৰতিষ্ঠানটোৰ নাম উল্লেখ নকৰাকৈয়ে তেওঁ স্বীকাৰ কৰে যে সেই সময়ত প্ৰত্যক্ষ কৰা কিছুমান পৰিস্থিতিয়ে ন্যায় ব্যৱস্থাৰ ভিতৰত ধন আৰু ক্ষমতাৰ প্ৰভাৱক লৈ তেওঁৰ মনত বহুতো মৌলিক প্ৰশ্নৰ অৱতাৰণা কৰিছিল। পেচাটোৰ বৰ্তমানৰ স্বৰূপক লৈ গভীৰ ক্ষোভ প্ৰকাশ কৰি তেওঁ কয়, “ওকালতি পেচাটোক যেনেকুৱা কৰি পেলোৱা হৈছে, মই তাক সহ্য কৰিব পৰা নাছিলোঁ। এতিয়া যিদৰে চলি আছে, ই এটা ব্যৱসায় হৈ পৰিছে।”
ৰুহা লতিফ
ন্যায় বিচাৰি হাবাথুৰি খোৱা সাধাৰণ মানুহজনৰ হাতত যেতিয়া দীঘলীয়া অপেক্ষা কৰাৰ বা আইনী যুঁজ আগবঢ়াই নিয়াৰ সামৰ্থ্য নাথাকে, তেতিয়া পৰিস্থিতিটো অতিশয় কৰুণ হৈ পৰে। নিজৰ তিক্ত অভিজ্ঞতাৰ কথা সুঁৱৰি তেওঁ কয়, “এনে বহু কেছ আছে য’ত আদালতৰ পৰা স্থগিতাদেশ নোপোৱাৰ বাবে ক্লাইণ্টে মোক কয়, ‘মেডাম, আমি আপীল কৰিব নোৱাৰোঁ। আমাৰ হাতত পইচা নাই।’”
এই মৰ্মস্পৰ্শী অভিজ্ঞতাবোৰেই তেওঁক এটা ডাঙৰ সত্য উপলব্ধি কৰালে যে সমাজৰ প্ৰতিটো অন্যায়ৰ প্ৰতিকাৰ কেৱল গোচৰ-মোকৰ্দমাৰ জৰিয়তে সম্ভৱ নহয়। স্পষ্ট ভাষাৰে তেওঁ কয়, “মই বুজি পালোঁ যে প্ৰতিটো সমস্যাৰ সমাধান আদালতত নাই। বহুখিনি সমস্যাৰ সমাধান সমাজৰ মাজৰ পৰাহে আহিব লাগিব।”
আদালতৰ পৰিসীমাৰ বাহিৰলৈ ওলাই আহি সমাজৰ মাজত কাম কৰাৰ এই তীব্ৰ উপলব্ধিৰ পৰাই ৰুহা লতিফৰ কাব্যচৰ্চা আৰু সামাজিক কৰ্মৰাজিয়ে নতুন গতি লাভ কৰে। পৰম্পৰাগতভাৱে প্ৰেম-বিৰহৰ কবিতা নিলিখি তেওঁ মূলতঃ ‘নজম’ৰ আৰ্হিত সমাজৰ জ্বলন্ত সমস্যা আৰু ৰাজনৈতিক বাস্তৱতাৰ কথাবোৰ লিখিবলৈ লয়। পিছে এগৰাকী নাৰী হৈ এনেধৰণৰ প্ৰতিবাদী আৰু সামাজিক বিষয়বস্তু বাছি লোৱাৰ বাবে পুৰুষপ্ৰধান সাহিত্যৰ মঞ্চবোৰত তেওঁ মাজে-সময়ে অঘোষিত বাধা আৰু প্ৰতিবন্ধকতাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছে।
তেওঁক বাৰে বাৰে নজমৰ পৰিৱৰ্তে অধিক গজল লিখিবলৈ পৰামৰ্শ দিয়া হৈছিল। এই গতানুগতিক মানসিকতাৰ বিৰুদ্ধে পোনপটীয়াকৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰি তেওঁ কয়, “গজল লিখাটো জানো এটা কৰ্তব্য নেকি? মই বহি কেৱল প্ৰেম, দুখ আৰু বিচ্ছেদৰ কথাই লিখিব লাগিব বুলি কি কথা আছে? মই যদি বিপ্লৱ আৰু সমাজৰ সমস্যাৰ বিষয়ে লিখিব বিচাৰোঁ, তেন্তে তাত অসুবিধা ক’ত?”
তেওঁৰ স্পষ্টবাদী লিখনিৰ ধৰণ আৰু বিদ্ৰোহী সুৰৰ বাবেই কিছুমান প্ৰতিষ্ঠিত কবিয়ে জানি-বুজি তেওঁক বহু কবিতাৰ অনুষ্ঠানৰ পৰা বাদ দি আহিছে। তথাপি এই বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে যুঁজি নিজৰ শক্তি ক্ষয় কৰাতকৈ তেওঁ এক ইতিবাচক পথ বাছি লৈছে। আত্মবিশ্বাসেৰে তেওঁ কয়, “মই নিজৰ বাবে এখন সুকীয়া ঠাই গঢ়ি তুলিবলৈ আৰম্ভ কৰিছোঁ। মই নিজৰ বাবে নিজেই এখন ক্ষেত্ৰ বনাই লৈছোঁ।” বৰ্তমান তেওঁৰ কবিতা, সামাজিক মাধ্যমৰ ভিডিঅ’, বিভিন্ন অনুষ্ঠানত উপস্থিতি আৰু মুকলি আলোচনা— এই সকলোবোৰ অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে মাত মতাৰ একোটা শক্তিশালী মাধ্যম হৈ পৰিছে। এনেধৰণৰ প্ৰত্যক্ষ সংযোগৰ জৰিয়তে তেওঁ বিশেষকৈ মহিলাসকলক নিজৰ অধিকাৰ সম্পৰ্কে সজাগ কৰিব বিচাৰে আৰু নিজৰ জীৱনৰ সিদ্ধান্ত নিজে লোৱাৰ ক্ষমতা বুজি পোৱাত সহায় কৰিব বিচাৰে।
নাৰী সবলীকৰণৰ প্ৰকৃত অৰ্থ সম্পৰ্কে ৰুহা লতিফৰ দৃষ্টিভংগী অতি স্পষ্ট। তেওঁ কয়, “মই বিচাৰোঁ মহিলাসকলে নিজকে শক্তিশালী কৰি তোলক আৰু নিজৰ ভৰিত নিজে থিয় হওক। তেতিয়াহে তেওঁলোকে নিজে কিবা এটা কৰিব পাৰিব।”
তেওঁৰ এই প্ৰেৰণাদায়ক কণ্ঠস্বৰ আৰু বাৰ্তা কেৱল ভাৰতৰ ভৌগোলিক সীমাৰ ভিতৰতেই আৱদ্ধ হৈ থকা নাই। অনলাইন মিটিঙৰ জৰিয়তে তেওঁ নিয়মীয়াকৈ পাকিস্তানৰ মহিলাসকলৰ সৈতেও মত বিনিময় কৰে। দুয়োখন দেশৰ মহিলাসকলৰ জীৱন-যাত্ৰা আৰু অভিজ্ঞতা শুনি তেওঁ লক্ষ্য কৰিছে যে তেওঁলোকে সন্মুখীন হোৱা সমস্যাসমূহৰ মাজত এক চকুত লগা সাদৃশ্য আছে। তেওঁৰ ভাষাত, “দেশ বা ঠাইখন বেলেগ হ’লেও বহুতো সমস্যা একেটাই।”
ৰুহা লতিফ
ৰুহা লতিফে দৃঢ়ভাৱে বিশ্বাস কৰে যে এই যুগ-যুগান্তৰী সমস্যাসমূহৰ স্থায়ী সমাধান ইয়াৰ গুৰিতে লুকাই আছে। কেৱল কোনো এজন ব্যক্তিৰ সাময়িক পৰিস্থিতি সলনি কৰাটোৱেই যথেষ্ট নহয়; বৰঞ্চ যি সামাজিক চিন্তাধাৰা আৰু মানসিকতাৰ বাবে এনে পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছে, সেই চিন্তাধাৰাৰ আমূল পৰিৱৰ্তন ঘটোৱাটোও সমানেই জৰুৰী।
নিজকে এটা মাত্ৰ পেচাৰ মাজত আৱদ্ধ কৰি নাৰাখি বহুমুখী ক্ষেত্ৰত বিচৰণ কৰা ৰুহা লতিফ বৰ্তমানৰ নতুন প্ৰজন্মৰ দৃষ্টিভংগীক লৈ অত্যন্ত আশাবাদী। তেওঁ কয়, “মোৰ ভাব হয় আজিৰ নতুন প্ৰজন্ম (জেন-জি) যথেষ্ট বুদ্ধিয়ক আৰু বিদ্ৰোহী স্বভাৱৰ। তেওঁলোকে বেলেগ বেলেগ ক্ষেত্ৰত নিজৰ চেষ্টা চলাই আছে।”
জীৱনত সফলতাৰ কেৱল এটাই নিৰ্দিষ্ট সূত্ৰ বা সংজ্ঞা আছে বুলি চলি অহা পুৰণি ধাৰণাটোৰ পৰা নতুন প্ৰজন্ম ক্ৰমাৎ ওলাই আহিছে। বিশেষকৈ মহিলাসকলৰ বাবে এই মানসিক পৰিৱৰ্তন অতিশয় গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি তেওঁ গণ্য কৰে। নতুন প্ৰজন্মলৈ তেওঁৰ স্পষ্ট পৰামৰ্শ— “নিজৰ বাবে সঠিক কামটো বিচাৰি উলিয়াওক। আপুনি কি কাম ভালদৰে কৰিব পাৰে আৰু আচলতে কি কৰিব বিচাৰে, সেয়া চিনি লওক।”
অৱশ্যে কেৱল আৱেগ বা বিদ্ৰোহৰেই নহয়, প্ৰকৃত স্বাধীনতা লাভ কৰিবলৈ হ’লে এটা মজবুত আৰু বাস্তৱসন্মত ভেটিৰ প্ৰয়োজন বুলি তেওঁ বিশ্বাস কৰে— যাৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তম্ভ হৈছে আৰ্থিক স্বাৱলম্বিতা। এই সন্দৰ্ভত তেওঁ কয়, “আপুনি যদি নিজে উপাৰ্জন কৰি চলিব পাৰে, তেন্তে নিজৰ আন আন হেঁপাহবোৰো পূৰণ কৰিব পাৰিব। নিজৰ বিল-খৰচ নিজে দিয়াটোও বৰ দৰকাৰী।”
বিবাহ আৰু ব্যক্তিগত সম্পৰ্কৰ ক্ষেত্ৰতো একেটা স্বাধীনতাৰ নীতিয়েই প্ৰযোজ্য বুলি তেওঁ মত পোষণ কৰে। বিয়া পতা, মাতৃত্ব অৰ্জন কৰা আৰু প্ৰাপ্তবয়স্ক হোৱাৰ বাবে সমাজে এটা নিৰ্দিষ্ট সময়সীমা বান্ধি দিছে বুলিয়েই মহিলাসকলে অপ্ৰস্তুত অৱস্থাত বা হেঁচাত পৰি কোনো সম্পৰ্কত বান্ধ খাবলৈ বাধ্য অনুভৱ কৰা উচিত নহয়। জীৱন-সংগী নিৰ্বাচনৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁ কয়, “এনেকৈ জীয়াই নাথাকিব য’ত আপুনি কেৱল কোনোবাই আপোনাক গ্ৰহণ কৰালৈ বাট চাই থাকে। এজন মুক্ত চিন্তাৰ জীৱন-সংগী বিচাৰি লওক, যি সঁচাকৈয়ে জীৱনৰ বাটত আপোনাৰ লগৰী হ’ব পাৰে আৰু আপুনি কেনেকৈ জীয়াই থাকিব বিচাৰে সেই কথা বুজি পায়।”
এই আদৰ্শ তেওঁ নিজৰ ব্যক্তিগত জীৱনতো প্ৰতিফলিত কৰিছে। সমাজে নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া সময়সীমা মানি চলাতকৈ নিজৰ বাবে সঠিক মানুহজনক বিচাৰি ল’ব বিচৰা বাবেই লতিফে নিজেও তুলনামূলকভাৱে দেৰিকৈ বিবাহপাশত আবদ্ধ হৈছিল। তেওঁৰ দৃষ্টিত নিজকে এগৰাকী সচেতন ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ অৰ্থ এইটোও যে সামাজিক প্ৰত্যাশা, সাংস্কৃতিক ৰীতি-নীতি আৰু ব্যক্তিগত ধৰ্মবিশ্বাসৰ মাজৰ সূক্ষ্ম পাৰ্থক্য বুজিবলৈ শিকা। সাহসেৰে এই বিভাজন স্পষ্ট কৰি তেওঁ কয়, “সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ মাজত পাৰ্থক্য চিনি পাবলৈ আপোনাৰ সাহস থাকিব লাগিব। আপোনাৰ ধৰ্মবিশ্বাসে আপোনাক কি কৈছে আৰু আপোনাৰ সংস্কৃতিয়ে আপোনাক কি কৈছে, সেই কথা বুজিব লাগিব। এই দুটা সদায় একে কথা নহয়।”
আদালতৰ গম্ভীৰ কোঠাত ন্যায়ৰ হকে যুক্তি দৰ্শোৱা, মঞ্চত প্ৰতিবাদী কবিতা আবৃত্তি কৰা, নাৰীবাদৰ সপক্ষে সৰৱ হোৱা অথবা সীমান্তৰ সিপাৰৰ মহিলাসকলৰ সৈতে একেলগে দুখ-যন্ত্ৰণাৰ কথা পতা— ৰুহা লতিফৰ এই সকলোবোৰ কৰ্মক একেডাল সূতাৰে বান্ধি ৰখা মূল দৰ্শনটো হৈছে আত্মসন্মান আৰু সচেতনতা, অৰ্থাৎ মানুহে নিজৰ হৈ নিজেই মাত মাতিবলৈ শিকিব লাগে। কিয়নো ৰুহা লতিফৰ বাবে আদালতৰ গধুৰ দুৱাৰখন বন্ধ হৈ গ’লেই ন্যায়ৰ যুঁজখনৰ অন্ত নপৰে; বৰঞ্চ কেতিয়াবা তাৰ পাছৰ পৰাহে প্ৰকৃত যুঁজখনৰ আৰম্ভণি ঘটে।