পল্লৱ ভট্টাচাৰ্য্য
২০২৬ চনৰ ২২ ফেব্ৰুৱাৰীত, উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তনৰ ইংগিত বহন কৰা এক ঐতিহাসিক ঘোষণাত, অসম চৰকাৰৰ বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন বিভাগৰ সচিব পল্লৱ গোপাল ঝাই এই সপ্তাহত নিশ্চিত কৰে যে ৰাজ্যখনে তিনিখন প্ৰধান স্থানত নিৰ্দিষ্ট 'ডাৰ্ক স্কাই পাৰ্ক' (Dark Sky Park) স্থাপনৰ বাবে কেবিনেটৰ পৰা নীতিগত অনুমোদন লাভ কৰিছে। আঠখন সম্ভাৱ্য স্থানত চলোৱা প্ৰাথমিক অধ্যয়নৰ সামৰণিৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰি ঝাই পোহৰ প্ৰদূষণ ৰোধ কৰা আৰু অঞ্চলটোৰ নৈশ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য ৰক্ষাৰ লক্ষ্যৰে এক বিস্তৃত ৰূপৰেখা প্ৰকাশ কৰে।
বন, শক্তি আৰু গ্ৰামোন্নয়ন বিভাগক সামৰি লোৱা এক বহুমুখী উদ্যোগৰ দ্বাৰা পৰিচালিত এই অনুসন্ধানত, কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু ডিমা হাছাওক এই সন্মানীয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় স্বীকৃতিৰ বাবে আগশাৰীৰ প্ৰাৰ্থী হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত কাজিৰঙাই আশ্চৰ্যজনকভাৱে ৯৪.৬২% বিশুদ্ধ অন্ধকাৰ অঞ্চল (পৰীক্ষা কৰা সকলো স্থানৰ ভিতৰত সৰ্বোচ্চ) ৰেকৰ্ড কৰিছে, ইয়াৰ পিছতে মানস ৯২.৫১% আৰু ডিমা হাছাও ৮৭.০৫% ত আছে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
বাফাৰ জ'নসমূহত (buffer zones) তললৈ পোহৰ পেলোৱা এল.ই.ডি. (LED) লাইট আৰু স্মাৰ্ট লাইটিং ব্যৱস্থাপনা ৰূপায়ণ কৰাৰ এই সাহসী পদক্ষেপ কেৱল এক স্থানীয় নীতিগত পৰিৱৰ্তনেই নহয়; কৃত্ৰিম পোহৰত ক্ৰমান্বয়ে ডুব গৈ থকা পৃথিৱীখনত নিশাৰ আকাশৰ মখমলৰ দৰে আৱৰণখন পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব বিচৰা এক বিশ্বব্যাপী আন্দোলনৰ ই আটাইতকৈ নতুন স্পন্দন।
"ডাৰ্ক স্কাই প্লেচ" (Dark Sky Place) বা অন্ধকাৰ আকাশৰ স্থানৰ ধাৰণাটো হৈছে নিশাৰ আকাশখনক এক সীমিত প্ৰাকৃতিক সম্পদ হিচাপে সুৰক্ষিত কৰাৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা এক কাৰিকৰী আৰু পৰিচালনাগত গাঁথনি। যদিও সাধাৰণ কথাবতৰাত এই শব্দবোৰ সলনা-সলনিকৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়, ইণ্টাৰনেচনেল ডাৰ্ক-স্কাই এছ’চিয়েচন (যাক এতিয়া Dark Sky International বুলি জনা যায়) আৰু ষ্টাৰলাইট ফাউণ্ডেচনে পাৰ্ক, ৰিজাৰ্ভ আৰু অভয়াৰণ্যৰ মাজত কঠোৰ পাৰ্থক্য বজাই ৰাখে।
এখন ইণ্টাৰনেচনেল ডাৰ্ক স্কাই পাৰ্ক (IDSP) সাধাৰণতে চৰকাৰী বা ব্যক্তিগত মালিকানাধীন এক সংৰক্ষণ এলেকা, যেনে এখন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, য'ত ব্যতিক্ৰমী মানৰ তৰাভৰা ৰাতি আৰু বৈজ্ঞানিক, প্ৰাকৃতিক বা শৈক্ষিক মূল্যৰ বাবে বিশেষভাৱে সুৰক্ষিত এক নৈশ পৰিৱেশ থাকে। এই এলেকাবোৰ প্ৰায়ে স্থায়ী মানৱ বসতিহীন বন্য অঞ্চল, য'ত পৰিচালনা সমিতিয়ে ৰাইজক ব্ৰহ্মাণ্ডৰ আশ্চৰ্যসমূহৰ বিষয়ে শিক্ষিত কৰিবলৈ "ডাৰ্ক স্কাই প্ৰগ্ৰাম" প্ৰদান কৰাত গুৰুত্ব দিয়ে। ইয়াৰ বিপৰীতে, ইণ্টাৰনেচনেল ডাৰ্ক স্কাই ৰিজাৰ্ভ (IDSR) হৈছে এক অধিক জটিল বহুমুখী অংশীদাৰিত্ব, যি আকাশৰ মানদণ্ডৰ কঠোৰ মাপকাঠী পূৰণ কৰা এটা অন্ধকাৰ "মূল" (core) মণ্ডলৰ দ্বাৰা গঠিত, আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালে জনবসতিপূৰ্ণ প্ৰান্তীয় বা "বাফাৰ" এলেকা থাকে য'ত মূল অংশৰ অন্ধকাৰ ৰক্ষা কৰিবলৈ পোহৰ সম্পৰ্কীয় অধ্যাদেশ জাৰি কৰা হয়।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
এই আৰ্হিটো বিশেষকৈ সেইবোৰ অঞ্চলৰ বাবে উপযুক্ত য'ত স্পৰ্শকাতৰ জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানী বা পাৰিপাৰ্শ্বিক স্থানৰ ওচৰত মানুহৰ বসতি আছে, যাৰ বাবে স্থানীয় চৰকাৰ, মাটিৰ মালিক আৰু বাসিন্দাসকলৰ মাজত সন্মিলিত প্ৰচেষ্টাৰ প্ৰয়োজন হয়। গ্ৰহটোৰ আটাইতকৈ নিৰ্জন আৰু স্পৰ্শকাতৰ পৰিৱেশৰ বাবে "চেংচুৱেৰী" বা অভয়াৰণ্যৰ মৰ্যাদা সংৰক্ষিত কৰি ৰখা হৈছে, যিয়ে সৰ্বোচ্চ স্তৰৰ প্ৰাকৃতিক অন্ধকাৰ থকা স্থানসমূহক স্বীকৃতি দিয়ে, য'ত ভৌগোলিক নিৰ্জনতাই বৃহৎ পৰিসৰৰ জনসাধাৰণৰ প্ৰসাৰত বাধা দিয়ে কিন্তু সৰ্বোচ্চ স্তৰৰ সংৰক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা কঢ়িয়াই আনে।
আধুনিকতাৰ চিকমিকনিৰ পৰা তৰাবোৰক উদ্ধাৰ কৰাৰ এই আন্দোলনৰ সূত্ৰপাত বিংশ শতিকাৰ মাজভাগত হৈছিল, যিটো চহৰীয়া আকাশৰ পোহৰৰ ফলত নিজৰ গৱেষণা বাধাগ্ৰস্ত হোৱা জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানীসকলৰ হতাশাৰ পৰা জন্ম হৈছিল। ইয়াৰ ঐতিহাসিক শুভাৰম্ভণি ১৯৫৮ চনত এৰিজোনাৰ ফ্লেগষ্টাফত হৈছিল, য'ত চহৰখনে ল'ৱেল পৰ্যবেক্ষণাগাৰ (Lowell Observatory)ৰ গৱেষণাৰ ক্ষমতাক সুৰক্ষিত কৰিবলৈ প্ৰথমবাৰৰ বাবে পৌৰ নিগমৰ পোহৰ প্ৰদূষণ অধ্যাদেশ প্ৰণয়ন কৰিছিল। পেছাদাৰী বিজ্ঞানৰ বাবে এক কাৰিকৰী প্ৰয়োজনীয়তা হিচাপে যিটো আৰম্ভ হৈছিল সেয়া ক্ৰমান্বয়ে এক বহল আৰ্থ-সামাজিক আৰু পৰিৱেশগত কাৰণলৈ বিকশিত হৈছিল।
১৯৮৮ চনত ইণ্টাৰনেচনেল ডাৰ্ক-স্কাই এছ'চিয়েচনৰ গঠনে এক সমন্বিত গোলকীয় কণ্ঠস্বৰ প্ৰদান কৰিলে, আৰু ২০০১ চনৰ ভিতৰত আনুষ্ঠানিকভাৱে "ইণ্টাৰনেচনেল ডাৰ্ক স্কাই প্লেচেছ" কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰা হ'ল। ক্ৰমে কুইবেকৰ মণ্ট মেগাণ্টিক আৰু য়ুটাহৰ নেচাৰেল ব্ৰিজেছত ২০০৭ চনত প্ৰথমখন প্ৰমাণিত ৰিজাৰ্ভ আৰু পাৰ্ক গঢ় লৈ উঠিল। [4] তেতিয়াৰ পৰাই বিশ্ব সম্প্ৰদায়ৰ অগ্ৰগতি দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছে; ২০২৫ চনৰ আৰম্ভণিলৈকে ২২খন দেশৰ ১,৬০,০০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰতকৈ অধিক এলেকা সামৰি লোৱা ২০০ৰো অধিক স্থানক আনুষ্ঠানিকভাৱে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
সফলতাৰে চিনাক্ত কৰা স্থানসমূহে এতিয়া প্ৰায় প্ৰতিখন মহাদেশতে স্থান লাভ কৰিছে, যিবোৰে "এষ্ট্ৰ'-এনভায়ৰনমেণ্টেলিজম" (জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানী-পৰিৱেশবাদ) ৰ বাবে আশাৰ ৰেঙনি হিচাপে কাম কৰিছে। দক্ষিণ গোলাৰ্ধত, নিউজিলেণ্ডৰ অ'ৰাকি মেকেনজি ইণ্টাৰনেচনেল ডাৰ্ক স্কাই ৰিজাৰ্ভে ৪,৩০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ জুৰি বিস্তৃত হৈ আছে আৰু থলুৱা মাওৰী (Māori) সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ সৈতে বৈজ্ঞানিক সংৰক্ষণক একত্ৰিত কৰাৰ এক বিশ্বব্যাপী আৰ্হি হৈ পৰিছে। ইউৰোপত, ইংলেণ্ডৰ নৰ্থাম্বাৰলেণ্ড ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানে 'গ'ল্ড-টিয়াৰ' (Gold-Tier) মৰ্যাদা লাভ কৰিছে, আনহাতে স্পেইনৰ অ'লবানিয়া (Albanyà)ই ইউৰোপীয় এষ্ট্ৰ'টুৰিজম বা মহাকাশ পৰ্যটনৰ এক আগশাৰীৰ গন্তব্যস্থান হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে।
ভাৰতেও এই ক্ষেত্ৰত দ্ৰুতগতিত আগশাৰীৰ স্থান দখল কৰিছে; লাডাখত হানলে ডাৰ্ক স্কাই ৰিজাৰ্ভৰ স্থাপন (যিটো অপ্টিকেল আৰু ইনফাৰেড জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ বাবে পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ স্থানসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম) আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ পেঞ্চ টাইগাৰ ৰিজাৰ্ভ, যিটো ২০২৪ চনত এছিয়াৰ পঞ্চমখন আনুষ্ঠানিক ডাৰ্ক স্কাই পাৰ্ক হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। এই স্থানসমূহ কেৱল নিৰ্দেশনাৰ দ্বাৰাই নিৰ্ধাৰণ কৰা নহয়; ইয়াৰ বাবে সঠিক গোলকীয় মানদণ্ড পূৰণ কৰিব লাগিব। তদুপৰি, স্থানসমূহে দায়িত্বশীল বাহিৰৰ পোহৰৰ পাঁচটা নীতি (Five Principles for Responsible Outdoor Lighting) কঠোৰভাৱে মানি চলিব লাগিব, যিয়ে নিৰ্দেশ দিয়ে যে সকলো পোহৰ উপযোগী, লক্ষ্য নিৰ্ধাৰিত, নিম্ন স্তৰৰ, টাইমাৰ বা ছেন্সৰৰ জৰিয়তে নিয়ন্ত্ৰিত হ'ব লাগিব আৰু নীলা পোহৰৰ বায়ুমণ্ডলীয় বিক্ষেপণ হ্ৰাস কৰিবলৈ ৩০০০ কেলভিন (Kelvin) বা তাতকৈ কম উষ্ণ ৰঙৰ তাপমাত্ৰাত সীমিত থাকিব লাগিব।
এই অগ্ৰগতিৰ পিছতো, বিশ্ব সম্প্ৰদায়ে ল' আৰ্থ অৰ্বিট (LEO) বা নিম্ন পৃথিৱী কক্ষপথত বৃহৎ উপগ্ৰহ নক্ষত্ৰমণ্ডলৰ দ্ৰুত বৃদ্ধিৰ বাবে এক নজিৰবিহীন ভাবুকিৰ সন্মুখীন হৈছে। এই উপগ্ৰহবোৰে সূৰ্যৰ পোহৰ প্ৰতিফলিত কৰি ৰেখাৰ সৃষ্টি কৰে যিয়ে জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ গৱেষণাত ব্যাঘাত জন্মায় আৰু সমগ্ৰ মানৱজাতিৰ বাবেই নিশাৰ আকাশৰ ৰূপ সলনি কৰি পেলায়। এখন ডাৰ্ক-স্কাই-ফ্ৰেণ্ডলী পৃথিৱীৰ দৃষ্টিভংগীক বাস্তৱায়িত কৰিবলৈ, ইণ্টাৰনেচনেল এষ্ট্ৰ'নমিকেল ইউনিয়ন (IAU) আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ অফিচ ফৰ আউটাৰ স্পেচ এফেয়াৰ্ছ (UNOOSA) ৰ দৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থাসমূহে বৰ্তমান সমন্বিত আন্তঃচৰকাৰী মানদণ্ডৰ দিশত কাম কৰি আছে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
ইয়াৰ ভিতৰত আছে পুৰণি ১৯৭৯ চনৰ মানদণ্ডৰ সলনি এখন ২০২৭ চনৰ প্ৰস্তাৱৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰা, যাৰ নতুন লক্ষ্য হৈছে পোহৰ পোহৰৰ প্ৰদূষণৰ ক্ষেত্ৰত "শূন্য-বৃদ্ধি"ৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা আৰু অৱশেষত এক দশকৰ ভিতৰত ইয়াৰ সম্প্ৰসাৰণ বিপৰীত দিশলৈ অনা। "ফ্ৰেন্স ডিক্ৰী অৱ ২০১৮"ৰ দৰে পদক্ষেপ, যিয়ে সমগ্ৰ দেশজুৰি ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত পোহৰৰ ওপৰত বাধ্যতামূলক কাৰিকৰী প্ৰয়োজনীয়তা আৰু সান্ধ্য আইন আৰোপ কৰে, সেয়া আইনগত আৰ্হি হিচাপে কাম কৰে যিবোৰ নিয়ামক নিশ্চয়তা আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ পৃথিৱীৰ বাকী অংশই অনুসৰণ কৰা উচিত।
এই পদক্ষেপবোৰৰ সুবিধাসমূহ জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানীসকলৰ সংকীৰ্ণ স্বাৰ্থৰ বহুত বাহিৰলৈকে বিস্তৃত; জীৱমণ্ডলৰ অস্তিত্ব আৰু মানৱ প্ৰজাতিৰ স্বাস্থ্যৰ বাবে এইবোৰ অতি প্ৰয়োজনীয়। অন্ধকাৰৰ জৈৱিক অধ্যয়ন, বা স্কট'বায়োলজীয়ে (scotobiology) প্ৰকাশ কৰিছে যে ৰাতিৰ কৃত্ৰিম পোহৰে (ALAN) নৈশ বন্যপ্ৰাণীৰ বাবে ভয়াবহ ব্যাঘাতৰ সৃষ্টি কৰে। চহৰীয়া পোহৰৰ ৰশ্মিৰ দ্বাৰা দিশহাৰা হৈ পৰিভ্ৰমী চৰাইবোৰ আন্তঃগাঁথনিৰ সৈতে খুন্দা খায় বা ভাগৰত নমৰালৈকে ঘূৰি ফুৰে। সাগৰীয় কাছৰ পোৱালিবোৰে মাটিৰ পোহৰক সাগৰত প্ৰতিফলিত হোৱা চন্দ্ৰ বুলি ভুল কৰি, মৰিবলৈ বুলি মাটিৰ দিশলৈ বগাই আহে। বিশ্বস্তৰত, পোহৰ প্ৰদূষণৰ ফলত পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ সেৱাসমূহৰ ক্ষতি বছৰেকত আনুমানিক ৩.৪ ত্ৰিলিয়ন ডলাৰ বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে, যিটো বিশ্বৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনৰ (GDP) প্ৰায় ৩%।
মানুহৰ বাবে, আমাৰ চাৰ্কেডিয়ান ৰিদমৰ (দৈনন্দিন শাৰীৰিক চক্ৰ) ব্যাঘাত এক জনস্বাস্থ্যৰ সংকট; কৃত্ৰিম পোহৰৰ নিৰন্তৰ সংস্পৰ্শই মেলাট'নিন (melatonin) হ্ৰাস কৰে আৰু টোপনিৰ বিকাৰ আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ কৰ্কট ৰোগৰ বৰ্ধিত বিপদাশংকাৰ সৈতে ইয়াৰ যথেষ্ট সম্পৰ্ক আছে। এইমছ দিল্লীৰ (AIIMS Delhi) ২০২২ চনৰ এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে অধিক বাহিৰৰ পোহৰৰ সংস্পৰ্শলৈ অহা চহৰীয়া বাসিন্দাসকল ৪০% অধিক হাৰত টোপনিৰ বিকাৰত ভুগিছিল। তদুপৰি, ডাৰ্ক স্কাই সংৰক্ষণলৈ কৰা এই পৰিৱৰ্তন ৰাজ্যিক অৰ্থনীতিৰ বাবে এক শক্তিশালী ইঞ্জিন স্বৰূপ। এষ্ট্ৰ'টুৰিজমৰ দ্বাৰা পৰিচালিত "অন্ধকাৰৰ অৰ্থনীতি" (darkness economy) হৈছে ভ্ৰমণ উদ্যোগৰ অন্যতম দ্ৰুত বিকশিত ক্ষেত্ৰ।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
অৱশেষত, ৰাতিক পুনৰুদ্ধাৰ কৰাটো এক মানৱীয় বাধ্যবাধকতা। সহস্ৰাব্দ ধৰি তৰাবোৰ মানৱীয় আখ্যান, দিকদৰ্শন আৰু গল্প-কাহিনীৰ আৰ্হি হৈ আহিছে। বহুতো থলুৱা সম্প্ৰদায়ৰ বাবে, নিশাৰ আকাশখন ম্লান হৈ যোৱাটোক এক প্ৰকাৰৰ সংবেদনশীল বঞ্চনা বা "সাংস্কৃতিক গণহত্যা" হিচাপে দেখা যায় যিয়ে পূৰ্বপুৰুষৰ জ্ঞানৰ সৈতে থকা সংযোগ বিচ্ছিন্ন কৰে। অসম আৰু সমগ্ৰ বিশ্বৰ দূৰদৰ্শীসকলৰ পথ অনুসৰণ কৰি আমি কেৱল এক বৈজ্ঞানিক সুবিধা সুৰক্ষিত কৰাই নহয়; আমি বিস্ময় প্ৰকাশ কৰাৰ এক মৌলিক মানৱ অধিকাৰকো সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিছোঁ।
এক গোলকীয় বাস্তৱতাৰ দিশত লোৱা পদক্ষেপসমূহে— আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আইনৰ অধীনত "ডাৰ্ক স্কাই অ'এছিছ" (Dark Sky Oases) আনুষ্ঠানিকতা প্ৰদান কৰা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় পোহৰৰ বিধিৱদ্ধ প্ৰয়োগ কৰা— এই কথাটো নিশ্চিত কৰিব যে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মই আজিও বাহিৰলৈ ওলাই আহি হাতীপটিৰ (Milky Way) প্ৰাচীন, ৰূপালী পোহৰৰ দ্বাৰা আদৰণি লাভ কৰিব পাৰিব, যিয়ে আমাক এক বিশাল আৰু সুন্দৰ ব্ৰহ্মাণ্ডত আমাৰ স্থানৰ কথা সোঁৱৰাই দিব।
(লেখক অসম চৰকাৰৰ অৱসৰপ্ৰাপ্ত আৰক্ষী সঞ্চালক প্ৰধান; অসম লোকসেৱা আয়োগৰ প্ৰাক্তন অধ্যক্ষ আৰু 'আৱাজ-দ্য ভইচ অসম'ৰ মুখ্য কাৰ্যবাহী বিষয়া)
