ৰান্ধনিঘৰত বিশ্বৰ ভূ-ৰাজনীতিৰ প্ৰভাৱঃ ভাৰতৰ শেহতীয়া এল পি জি সংকট আৰু আমাৰ কৰণীয়
পল্লৱ ভট্টাচাৰ্য্য
[সাধাৰণতে আমাৰ ৰান্ধনিঘৰৰ চুকত থকা এল পি জি (LPG) চিলিণ্ডাৰটোৱে আমাৰ বিশেষ দৃষ্টি আকৰ্ষণ নকৰে। কিন্তু যেতিয়া এই অতি সাধাৰণ আৰু অপৰিহাৰ্য সামগ্ৰীবিধৰ যোগানত সামান্য ব্যাঘাত জন্মে, তেতিয়া ই সমগ্ৰ দেশৰ জনজীৱনত কেনে প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে? শেহতীয়াকৈ ভাৰতে সন্মুখীন হোৱা এল পি জি সংকটে কেৱল ইন্ধনৰ নাটনিয়েই নহয়, বৰঞ্চ বিশ্বৰ ভূ-ৰাজনীতি, মানৱীয় প্ৰবৃত্তি আৰু শক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ এক গভীৰ সত্য উদঙাই দিছে। হেজাৰ কিলোমিটাৰ দূৰৰ সংঘাত কেনেকৈ আমাৰ পাকঘৰৰ জুইকুৰাৰ সৈতে সংযুক্ত, আৰু ইয়াৰ স্থায়ী সমাধান কি হ'ব পাৰে- সেই বিষয়ে এই বিশেষ লেখাটোৱে আমাক এক নতুন দৃষ্টিকোণৰ পৰা সমগ্ৰ বিষয়টো বুজাত সহায় কৰিব।]
ইতিহাসত এনে কিছুমান মুহূৰ্ত আহে যেতিয়া ঘৰত ব্যৱহৃত হোৱা সাধাৰণ সামগ্ৰী এটাই সমগ্ৰ সভ্যতাৰ ঠুনুকা স্বৰূপটো নীৰৱে উদঙাই দিয়ে। ভাৰতত, দৈনন্দিন জীৱনৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ হৈ পৰা অতি সাধাৰণ এল পি জি চিলিণ্ডাৰটোৱে শেহতীয়া সপ্তাহবোৰত উদ্বেগ, দীঘলীয়া শাৰী আৰু অনিশ্চয়তাৰ প্ৰতীক হৈ পৰিছে। প্ৰথম অৱস্থাত এক সাময়িক ব্যাঘাত যেন লগা এই পৰিস্থিতিয়ে লাহে লাহে বিশ্বব্যাপী পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতাৰ এক বাস্তৱ চিত্ৰ দাঙি ধৰিছে, য'ত বহু দূৰণিৰ যুদ্ধৰ প্ৰভাৱ আমাৰ ঘৰৰ ৰান্ধনিঘৰতো সোমাই পৰিছে আৰু দৈনন্দিন ৰন্ধা-বঢ়াৰ মাজতো বিশ্বৰ ভূ-ৰাজনৈতিক কঁপনি অনুভূত হৈছে।
এই অস্থিৰতাৰ উৎস ভাৰতৰ সীমাৰ পৰা বহু দূৰত অৱস্থিত হৰমুজ প্ৰণালী (Strait of Hormuz)ৰ সংকীৰ্ণ জলভাগত নিহিত হৈ আছে, যিটো পথেৰে বিশ্বৰ প্ৰায় এক-পঞ্চমাংশ খাৰুৱা তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছৰ এক বুজন অংশ সৰবৰাহ হয়। পশ্চিম এছিয়াত বৃদ্ধি পোৱা সংঘাত আৰু এই গুৰুত্বপূৰ্ণ পথটো প্ৰায় বন্ধ হৈ পৰাৰ ফলত শক্তি সৰবৰাহৰ ক্ষেত্ৰত বাধাৰ সৃষ্টি হৈছে, যিয়ে বিশ্বৰ বজাৰত এক জোকাৰণিৰ সৃষ্টি কৰিছে। তেলৰ মূল্য অস্বাভাৱিকভাৱে বৃদ্ধি পাইছে, গেছৰ সৰবৰাহ বাধাগ্ৰস্ত হৈছে আৰু সুচাৰুৰূপে চলি থকা যোগান শৃংখলৰ ভাৰসাম্য ভূ-ৰাজনৈতিক বিপদাশংকাৰ ফলত ক্ৰমান্বয়ে বিঘ্নিত হ'বলৈ আৰম্ভ কৰিছে।
হৰমুজ প্ৰণালী
ভাৰতৰ বাবে ইয়াৰ প্ৰভাৱ তাৎক্ষণিক আৰু গভীৰ। খাৰুৱা তেল আৰু এল পি জি দুয়োটাৰে বাবে আমদানিৰ ওপৰত ভাৰতৰ অত্যধিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰু এই আমদানিৰ সৰহভাগেই হৰমুজ প্ৰণালীৰ মাজেৰে অহাৰ ফলত, এই বাধাই আমাৰ আন্তঃগাঁথনিগত দুৰ্বলতাক উদঙাই দিছে, যিটো দীৰ্ঘদিন ধৰি জনাজাত আছিল যদিও উপযুক্তভাৱে সমাধান কৰা হোৱা নাছিল। চিলিণ্ডাৰ যোগানত পলম হোৱা, মূল্য বৃদ্ধি পোৱা আৰু সাৱধানতাৰে ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ খবৰ এতিয়া সাধাৰণ কথা হৈ পৰিছে, যিয়ে বিশেষকৈ চহৰীয়া পৰিয়াল আৰু দৈনন্দিন কাম-কাজৰ বাবে প্ৰায় সম্পূৰ্ণৰূপে এল পি জিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল সৰু ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানসমূহক বাৰুকৈয়ে প্ৰভাৱিত কৰিছে।
তথাপি, আশ্চৰ্যজনক কথাটো হ'ল এই সংকট কেৱল সামগ্ৰীৰ প্ৰকৃত নাটনিৰ বাবেই সৃষ্টি হোৱা নাই, বৰঞ্চ সৰবৰাহত হোৱা বাধা আৰু মানুহৰ মনত সৃষ্টি হোৱা আতংকৰ বাবেহে হৈছে। চৰকাৰী মজুত এতিয়াও পৰ্যাপ্ত পৰিমাণে আছে আৰু চৰকাৰে ঘৰুৱা এল পি জি উৎপাদন বৃদ্ধি, ৰিফাইনেৰীৰ উৎপাদনৰ দিশ সলনি কৰা, কৌশলগত মজুত ব্যৱহাৰ কৰা আৰু বৈকল্পিক যোগান পথৰ সন্ধান কৰাৰ দৰে এলানি দ্ৰুত পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। এই পদক্ষেপসমূহে পৰিস্থিতি সম্পূৰ্ণৰূপে বেয়াৰ ফালে যোৱাত বহুখিনি বাধা প্ৰদান কৰিছে যদিও মানুহৰ আতংকময় আচৰণ, ভৱিষ্যতৰ নাটনিৰ আশংকাত সামগ্ৰী মজুত কৰি ৰখাৰ প্ৰৱণতা আৰু অনিশ্চয়তাৰ মানসিক চাপৰ বাবে অস্থিৰতা বিৰাজ কৰিছে।
বাস্তৱ আৰু মানুহৰ ধাৰণাৰ মাজৰ এই সংঘাতে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সত্য উদঙাই দিয়েঃ শক্তিৰ সংকট যিমান ভৌতিক নাটনিৰ লগত জড়িত, সিমানেই মানৱীয় আচৰণৰ লগতো জড়িত। এটা চিলিণ্ডাৰ পলমকৈ অহাটোৱেই আসন্ন পতনৰ প্ৰতীক হৈ পৰে; উৰাবাতৰিৰ ফলত সামগ্ৰী কিনিবলৈ মানুহৰ লানি নিছিগা শাৰী লাগে; এক সাময়িক বাধাই ক্ৰমান্বয়ে এক কৃত্ৰিম নাটনিৰ ৰূপ লোৱাৰ আশংকা থাকে। এনে মুহূৰ্তত এখন দেশৰ স্থিতিস্থাপকতা কেৱল তাৰ আন্তঃগাঁথনিতে নহয়, বৰঞ্চ জনসাধাৰণৰ ধৈৰ্য আৰু স্থিৰতাৰ ওপৰতো পৰীক্ষা কৰা হয়।
এল পি জি চিলিণ্ডাৰৰ বাবে গ্ৰাহকৰ দীঘলীয়া শাৰী
অৱশ্যে, এল পি জি সংকটক কেৱল এক যোগান সম্পৰ্কীয় প্ৰত্যাহ্বান হিচাপে চালে ইয়াৰ গভীৰ তাৎপৰ্যৰ পৰা আমি বঞ্চিত হ'ম। আমি যি দেখিছোঁ সেয়া হৈছে এক বহল গাঁথনিগত অৱস্থাৰ প্ৰকাশ - জীৱাশ্ম ইন্ধন (fossil-fuel)ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল এখন বিশ্ব যিখন কিছুমান স্পৰ্শকাতৰ যোগান পথ আৰু সঘনাই ঘটি থকা সংঘাতৰ দ্বাৰা পৰিচালিত। ১৯৭০-ৰ দশকৰ তেলৰ সংকটৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বৰ্তমানৰ অস্থিৰতালৈকে, এই ধাৰাটো স্পষ্টঃ শক্তিৰ নিৰাপত্তা ভূ-ৰাজনৈতিক অস্থিৰতাৰ সৈতে ওতঃপ্ৰোতভাৱে জড়িত।
যিহেতু অৰ্থনীতি আৰু ভূ-ৰাজনীতিৰ বাহিৰলৈ গৈ নৈতিকতা আৰু চেতনাৰ জগতখনলৈ দৃষ্টি নিক্ষেপ কৰা প্ৰয়োজন, সেয়েহে ইয়াত এক গভীৰ দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰয়োজন হয়। আই আই টি-দিল্লী আৰু আই আই এম-আহমেদাবাদৰ প্ৰাক্তন ছাত্ৰ আচাৰ্য প্ৰশান্তৰ দৰে চিন্তাবিদসকলে যুক্তি দৰ্শাইছে যে এনে সংকটৰ মূল কেৱল বাহ্যিক ব্যৱস্থাতেই নহয়, বৰং আমাৰ অন্তৰ্নিহিত স্বভাৱ- আমাৰ ভোগৰ আৰ্হি, প্ৰগতিৰ প্ৰতি আমাৰ সংজ্ঞা আৰু আমাৰ অসীম আকাংক্ষাবোৰৰ মাজতো নিহিত হৈ আছে। এই দৃষ্টিভংগী অনুসৰি জলবায়ু সংকট, শক্তিৰ নিৰাপত্তাহীনতা আৰু আনকি যুদ্ধ আদি আমাৰ এক অন্তৰ্নিহিত "আভ্যন্তৰীণ সংঘাত"ৰেই আন্তঃসংযোজিত প্ৰকাশ, য'ত অধিক আৰাম, অধিক ভোগ আৰু অধিক আধিপত্য বিস্তাৰৰ নিৰন্তৰ দৌৰে পৰিৱেশৰ অৱনতি আৰু ভূ-ৰাজনৈতিক প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা দুয়োটাকে ইন্ধন যোগায়।
এই দৃষ্টিকোণৰ পৰা চালে, এল পি জি সংকটে কেৱল যোগানৰ বাধাই নহয়, ই এক দাপোণৰ ৰূপ লয়। ই আমাক কিছুমান অস্বস্তিকৰ প্ৰশ্ন সোধেঃ আমাৰ দৈনন্দিন জীৱন ইমান বেছিকৈ বহু দূৰৈৰ আৰু অনিশ্চিত উৎসৰ ওপৰত কিয় নিৰ্ভৰশীল? হেজাৰ হেজাৰ কিলোমিটাৰ দূৰত হোৱা ব্যাঘাতৰ ফলত আমাৰ ধৈৰ্য আৰু স্থিৰতা কিয় ইমান সহজেই ব্যাহত হয়? আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ'ল, কেনেধৰণৰ জীৱনশৈলীয়ে এনে নিৰ্ভৰশীলতাক স্বাভাৱিক, আনকি অনিবাৰ্য যেন লগা কৰি তুলিছে?
নৱীকৰণযোগ্য শক্তি(সৌৰচালিত ইণ্ডাকচন)
এই প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰে এক দ্বৈত পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ফালে আঙুলিয়ায়, যিটো আভ্যন্তৰীণ আৰু গাঁথনিগত দুয়োটা দিশৰ পৰাই হ'ব লাগিব। আনহাতে, আমাৰ ব্যৱহাৰ আৰু ভোগৰ ক্ষেত্ৰত মধ্যমপন্থা আৰু সচেতনতাৰ প্ৰয়োজন আছে। সাধাৰণ আচৰণগত পৰিৱৰ্তন- যেনে ইন্ধনৰ কাৰ্যক্ষম ব্যৱহাৰ, অপচয় ৰোধ কৰা, অপ্ৰয়োজনীয় ভ্ৰমণ হ্ৰাস কৰা আদিক প্ৰায়ে গুৰুত্বহীন বুলি গণ্য কৰা হয়, তথাপি সামূহিকভাৱে এইবোৰৰ অপৰিসীম শক্তি আছে। এইবোৰে কেৱল যোগান ব্যৱস্থাৰ ওপৰত থকা তাৎক্ষণিক চাপ লাঘৱ কৰাই নহয়, বৰঞ্চ এক সুন্দৰ জীৱনৰ অৰ্থ কি হ'ব পাৰে তাৰ সাংস্কৃতিক ধাৰণাটোও নতুনকৈ গঢ় দিবলৈ আৰম্ভ কৰে।
আনহাতে, প্ৰণালীবদ্ধ সংস্কাৰৰ এক জৰুৰী প্ৰয়োজন আছে। শক্তিৰ উৎসৰ বৈচিত্ৰ্যকৰণ, কৌশলগত মজুত শক্তিশালী কৰা আৰু ঘৰুৱা উৎপাদন বৃদ্ধি কৰাটো অতিকৈ প্ৰয়োজনীয় পদক্ষেপ, কিন্তু একে সময়তে বিকেন্দ্ৰীকৃত আৰু নৱীকৰণযোগ্য বিকল্পৰ দিশত এক নিৰ্ণায়ক পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰয়োজন। ইয়াৰ ভিতৰত বায়'গেছ (biogas) এক বিশেষভাৱে আকৰ্ষণীয় সমাধান হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰিছে, যিটো ভাৰতৰ নিজা পাৰিপাৰ্শ্বিক আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰেক্ষাপটৰ সৈতে সুন্দৰকৈ খাপ খায়।
গৰুৰ গোবৰ আৰু কৃষি আৱৰ্জনাৰ দৰে জৈৱিক পেলনীয়া পদাৰ্থৰ পৰা উৎপন্ন হোৱা বায়'গেছে এনে এক পথ প্ৰশস্ত কৰে যিটো ব্যৱহাৰিক আৰু দাৰ্শনিক দুয়ো দিশৰ পৰাই ফলপ্ৰসূ। ই আৱৰ্জনক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে, আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰে আৰু গ্ৰাম্য ভাৰতত গভীৰভাৱে নিহিত হৈ থকা সম্পদৰ পুনৰ্ব্যৱহাৰৰ পৰম্পৰাৰ সৈতে মিলি পৰে। এনে এক সময়ত যেতিয়া এল পি জিৰ যোগান বিশ্বব্যাপী ব্যাঘাতৰ সন্মুখত দুৰ্বল হৈ পৰে, তেতিয়া বায়'গেছে স্থানীয় স্থিৰতাৰ এক নিদৰ্শন দাঙি ধৰে- যিটো শক্তি দূৰৈৰ ৰিফাইনেৰীত নহয়, বৰঞ্চ সমাজৰ মাজতেই উৎপাদিত হয়।
বায়'গেছ
ইয়াৰ সম্ভাৱনা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। ভাৰতৰ বিশাল কৃষিভূমি আৰু পশুধনে বায়'গেছ উৎপাদনৰ বাবে প্ৰচুৰ কেঁচামাল প্ৰদান কৰে। সঠিক নীতিগত সমৰ্থন- যেনে আৰ্থিক উদগনি, কাৰিকৰী সাহায্য আৰু সম্প্ৰদায়ৰ দ্বাৰা পৰিচালিত ৰূপায়ণৰ জৰিয়তে বায়'গেছে এল পি জিৰ চাহিদাক বিশেষকৈ গ্ৰাম্য আৰু অৰ্ধ-চহৰীয়া অঞ্চলসমূহত যথেষ্ট পৰিমাণে হ্ৰাস কৰিব পাৰে। তদুপৰি, ইয়াৰ লগত কিছুমান অতিৰিক্ত সুবিধাও আছেঃ উন্নত আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা, গ্ৰীনহাউচ গেছৰ নিৰ্গমন হ্ৰাস আৰু উপজাত সামগ্ৰীৰ জৰিয়তে মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি।
একে সময়তে, নৱীকৰণযোগ্য শক্তি, যেনে সৌৰ, বতাহ আৰু বিদ্যুতৰ জৰিয়তে ৰন্ধা-বঢ়া কৰাৰ দিশত এক ব্যাপক পৰিৱৰ্তন ত্বৰান্বিত কৰিব লাগিব। জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ দৰে, এই উৎসসমূহ ভূ-ৰাজনৈতিক বাধাৰ সন্মুখীন নহয়। ইহঁতে এনে এক প্ৰকাৰৰ শক্তি সাৰ্বভৌমত্ব প্ৰদান কৰে যিটো একেধাৰে কৌশলগত আৰু বহনক্ষম। তথাপি, এইবোৰৰ সফলতা কেৱল কাৰিকৰী বিকাশৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰ নকৰে, বৰঞ্চ সামাজিক গ্ৰহণযোগ্যতা আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰ কৰে।
এল পি জি সংকটে অৱশেষত এইটোৱেই প্ৰমাণ কৰে যে নিৰ্ভৰশীলতাৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা সচেতন নিৰাপত্তাৰ দৃষ্টিকোণলৈ পৰিৱৰ্তন কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা। ইয়াৰ অৰ্থ কেৱল এটা ইন্ধনৰ সলনি আন এটা ইন্ধন ব্যৱহাৰ কৰাই নহয়, বৰঞ্চ শক্তি, সমাজ আৰু মানৱ কল্যাণৰ মাজৰ সমগ্ৰ সম্পৰ্কটোক নতুনকৈ চিন্তা-চৰ্চা কৰাটোহে। ইয়াৰ বাবে দক্ষতা আৰু পৰ্যাপ্ততাৰ মাজত, বিকাশ আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ মাজত তথা গোলকীয় একত্ৰীকৰণ আৰু স্থানীয় স্থিতিস্থাপকতাৰ মাজত এক ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাৰ প্ৰয়োজন।
কলকাতাত এলপিজি চিলিণ্ডাৰৰ বাবে শাৰী পাতিছে মহিলাসকলে
যেতিয়া গেছ এজেন্সীবোৰত শাৰী লাহে লাহে চুটি হ'ব আৰু যোগান ব্যৱস্থা স্বাভাৱিক হ'ব, তেতিয়া এই সময়ছোৱাৰ শিক্ষাবোৰ পাহৰি যোৱাটো অতি সহজ হ'ব। অৱশ্যে, পৰিস্থিতি স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ ঘূৰি অহাৰ পিছত সংকটবোৰ স্মৃতিৰ পৰা ম্লান হৈ যোৱাৰ এক প্ৰৱণতা থাকে। কিন্তু তেনে কৰিলে গভীৰ চিন্তা-চৰ্চা আৰু অৰ্থপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তনৰ এক সুযোগ আমি হেৰুৱাম। উদাহৰণস্বৰূপে, ক'ভিড-১৯ সংকটে সমগ্ৰ বিশ্বক স্তব্ধ কৰি তুলিছিল, জীৱন আৰু ব্যৱস্থা দুয়োটাকে ব্যাহত কৰিছিল। তথাপি, এই অস্থিৰতাৰ পৰা কিছুমান অমূল্য শিক্ষাৰ উদয় হৈছিল- যেনে দ্ৰুত ডিজিটেল গ্ৰহণযোগ্যতা, সংক্ৰমণ ৰোধ কৰাৰ ফলপ্ৰসূ ৰণনীতি আৰু ভাৰ্ছুৱেল প্লেটফৰ্মৰ জৰিয়তে শিক্ষা আৰু কাম-কাজৰ নিৰৱচ্ছিন্ন ধাৰাবাহিকতা। এই অভিযোজনবোৰে ভৱিষ্যতে একেধৰণৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ আমাক অধিক প্ৰস্তুতি আৰু স্থিতিস্থাপকতাৰে সষ্টম কৰি তুলিছে। এল পি জি সংকটেও ভৱিষ্যতৰ বাবে আমাক তেনে শিক্ষাই প্ৰদান কৰিব।
এল পি জিৰ জুইৰ শিখাৰ মাজতেই এক বৃহৎ কাহিনী লুকাই আছে- ই এনে এখন বিশ্বৰ কথা কয় যি একে সময়তে পৰস্পৰ সংযুক্ত আৰু ঠুনুকা, এনে কিছুমান ব্যৱস্থাৰ কথা কয় যি সুবিধাৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হৈছে যদিও বাধাৰ সন্মুখত দুৰ্বল, আৰু ই এনে এক সভ্যতাৰ প্ৰতীক যি অভ্যস্ত ভোগবাদ আৰু সচেতন জীৱনধাৰণৰ এক দোমোজাত থিয় দি আছে। এই সংকট এক সন্ধিক্ষণ হ'বনে নে কেৱল আন এক সাধাৰণ ঘটনা হৈ ৰ'ব, সেয়া কেৱল চৰকাৰী নীতিৰ ওপৰতেই নহয়, বৰঞ্চ সমগ্ৰ দেশৰ লাখ লাখ পৰিয়ালৰ সিদ্ধান্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব। আৰু হয়তো, প্ৰয়োজনীয়তা আৰু সচেতনতাৰ মাজৰ সেই নীৰৱ স্থানকণতেই ভৱিষ্যতৰ পথটো প্ৰকাশ পাব - হঠাতে অহা কোনো বিপ্লৱ হিচাপে নহয়, বৰঞ্চ এক অধিক সহনশীল আৰু চিন্তাশীল জীৱনধাৰণৰ দিশত এক ক্ৰমান্বয়িক, সুচিন্তিত পৰিৱৰ্তন হিচাপে।
(লেখক অসম চৰকাৰৰ অৱসৰপ্ৰাপ্ত আৰক্ষী সঞ্চালক প্ৰধান; অসম লোকসেৱা আয়োগৰ প্ৰাক্তন অধ্যক্ষ আৰু 'আৱাজ- দ্য ভইচ অসম'ৰ মুখ্য কাৰ্যবাহী বিষয়া)
.webp)