জনপ্ৰিয় আলোচনাত প্ৰায়ে ধৰ্ম বিশেষকৈ 'ইছলাম আৰু যুক্তি'ক দুটা পৰস্পৰ বিৰোধী পন্থাৰ হিচাপে দেখুৱাবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। কিন্তু ইছলামৰ বৌদ্ধিক ঐতিহ্য গভীৰভাৱে অধ্যয়ন কৰিলে দেখা যায় যে, ইছলাম আৰু আধুনিক বিজ্ঞান স্বাভাৱিকভাৱে কেতিয়াও পৰস্পৰৰ বিৰোধী নাছিল। ঐতিহাসিক বিৱৰণ, ধৰ্মতাত্ত্বিক আলোচনা আৰু সমসাময়িক গৱেষণাৰ পৰা এই কথাই স্পষ্ট হয় যে, বিজ্ঞানক কেতিয়াও ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ বাবে ভাবুকি কঢ়িয়াই অনা কোনো ধৰ্মনিৰপেক্ষ অনুপ্ৰৱেশকাৰী হিচাপে দেখা হোৱা নাছিল। বৰং, ইয়াক আধ্যাত্মিক ভক্তি আৰু ঈশ্বৰৰ সৃষ্টিক বুজিবলৈ কৰা এক স্বাভাৱিক প্ৰচেষ্টাৰ অংশ হিচাপেই গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।
ইতিহাসবিদ এহছান মাছুদে উল্লেখ কৰিছে যে, ধ্ৰুপদী আৰবী ভাষাত আজিৰ অৰ্থত 'Science' বা 'বিজ্ঞান'ৰ বাবে পৃথক কোনো শব্দ নাছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে পণ্ডিতসকলে 'ইল্ম' (Ilm) শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল, যাৰ অৰ্থ হৈছে 'জ্ঞান'। এই ধাৰণাৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত 'প্ৰাকৃতিক জগতৰ জ্ঞানৰ লগতে ধৰ্ম আৰু অন্যান্য বিষয়ৰ জ্ঞান' সকলো অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। ধ্ৰুপদী অৰ্থত 'ইল্ম' শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰা চিন্তাবিদসকলে ইয়াক এই কথাৰ প্ৰমাণ হিচাপে লক্ষ্য কৰে যে, বিজ্ঞান আৰু বিশ্বাস একেটা মুদ্ৰাৰ দুটা পিঠি।
অধ্যাপক আলী উনাল আৰু এম জি আল-ফান্দীয়ে এই ধাৰণাটো বুজাবলৈ "দুখন কিতাপ"ৰ এক চিৰন্তন উপমা ব্যৱহাৰ কৰিছে। তুৰস্কৰ মহান চিন্তাবিদ ছাইদ নুৰছীৰ চিন্তাধাৰাৰ ওপৰত আলোকপাত কৰি আলী উনালে ভৌতিক বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডক "সৃষ্টিৰ কোৰাণ" আৰু পৱিত্ৰ গ্ৰন্থখনক “লিখিত কোৰাণ” বুলি অভিহিত কৰিছে। তেওঁৰ যুক্তি মতে, “এটি অট্টালিকা আৰু সেই অট্টালিকাৰ বৰ্ণনা কৰি লিখা এখন কাগজৰ টুকুৰাৰ মাজত যেনেকৈ কোনো বিৰোধ থাকিব নোৱাৰে, ঠিক তেনেদৰে এই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড আৰু কোৰাণৰ মাজতো কোনো বিৰোধ থাকিব নোৱাৰে।”
আল-ফান্দীয়েও স্বাধীনভাৱে একেধৰণৰ সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছে। তেওঁৰ মতে, বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখনো কোৰাণৰ লগতে “আল্লাহৰ দুখন কিতাপৰ” এখন। এই দৃষ্টিভংগীৰ সম্পৰ্ক পোনপটীয়াকৈ সেই প্ৰথম কথাকেইটাৰ সৈতে আছে, যিবোৰ হজৰত মহম্মদ (ছাঃ)ৰ ওপৰত অৱতীৰ্ণ হৈছিল। কোৰাণৰ ছুৰা ৯৬:১–৩ ত তেওঁক “পঢ়িবলৈ” নিৰ্দেশ দিয়া হৈছিল। আলী উনালে উল্লেখ কৰাৰ দৰে, সেই সময়ত “পঢ়িবলৈ কোনো লিখিত কিতাপ নাছিল।” সেয়েহে এই নিৰ্দেশক আল্লাহৰ সৃষ্টি কৰা বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ নিয়ম আৰু ৰহস্যসমূহ অধ্যয়ন কৰাৰ এক আহ্বান হিচাপেও বুজিব পাৰি।
আৰবী ভাষাৰ ব্যাকৰণেও এই ধাৰণাটোক এক বিশেষ অৰ্থ প্ৰদান কৰিছে। কোৰাণৰ এটা আয়াতৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা 'আয়াহ' (Ayah) শব্দটোৱেই মানুহৰ অন্তৰত ঘটা বিভিন্ন ঘটনা আৰু প্ৰকৃতিৰ জগতত দেখা পোৱা নিদৰ্শন বা অলৌকিক চিনৰ বাবেও ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই অৰ্থত, প্ৰকৃতিক লক্ষ্য কৰা, অধ্যয়ন কৰা আৰু বুজিবলৈ চেষ্টা কৰাটোও এক অৰ্থত আল্লাহৰ নিদৰ্শনসমূহ 'পঢ়া'ৰ দৰেই।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
যেতিয়া ইছলামৰ এই দৃষ্টিভংগী বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধান আৰু পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰা হৈছিল, তেতিয়া ভাৰতে ইয়াত এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ধ্ৰুপদী ইছলামিক বৈজ্ঞানিক জাগৰণ কোনো শূন্যতাৰ মাজত গঢ় লৈ উঠা নাছিল। ইয়াৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰাচীন ভাৰতীয় পণ্ডিতসকলৰ সমৃদ্ধ জ্ঞান আৰু অৱদানৰ পৰা যথেষ্ট শিক্ষা আৰু প্ৰেৰণা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।
অষ্টম শতিকাত খলিফা আল-মানছুৰৰ শাসনকালত জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানী আল-ফাজাৰীয়ে প্ৰাচীন ভাৰতীয় পণ্ডিত ব্ৰহ্মগুপ্তই ৰচনা কৰা এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ জ্যোতিৰ্বৈজ্ঞানিক গ্ৰন্থ 'ব্ৰহ্মস্ফুটসিদ্ধান্ত' আৰবী ভাষালৈ অনুবাদ কৰিছিল। এই গ্ৰন্থখন পিছলৈ 'সিন্দহিন্দ' নামেৰে পৰিচিত হয়। এহছান মাছুদে উল্লেখ কৰিছে যে, এই অনুবাদৰ জৰিয়তেই "প্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাৰতীয় সংখ্যা আৰবী জগতত প্ৰৱেশ কৰিছিল।"
নৱম শতিকাৰ গণিতজ্ঞ তথা বীজগণিতৰ (Algebra) অন্যতম জনক আল-খোৱাৰিজমীয়ে এই জ্ঞানৰ ভেটিৰ ওপৰত নিজৰ কাম আগবঢ়াই লৈ গৈছিল। ভাৰতীয় সংখ্যাৰ ওপৰত তেওঁ লিখা গ্ৰন্থখনে সেই স্থান-মূল্যভিত্তিক সংখ্যা পদ্ধতি (Positional System) সুদৃঢ় ৰূপ দিছিল, যিটো বহু শতিকাৰ পিছত ইউৰোপত প্ৰচলিত হয়।
বিশ্বাস আৰু বুদ্ধিবৃত্তিৰ এই সমন্বয়ৰ ধাৰা আধুনিক যুগতো অব্যাহত থাকিল। ইয়াৰ এক জীৱন্ত উদাহৰণ হৈছে পাকিস্তানী পদাৰ্থবিজ্ঞানী মহম্মদ আব্দুছ ছালাম, যিয়ে ১৯৭৯ চনত ষ্টিভেন ৱেইনবাৰ্গৰ সৈতে পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ নোবেল বঁটা লাভ কৰিছিল। ছালাম এজন ধৰ্মবিশ্বাসী মুছলমান আছিল, আনহাতে ৱেইনবাৰ্গ আছিল এজন দৃঢ় নাস্তিক। মাছুদে লিখিছে যে “এজন বিজ্ঞানীৰ ব্যক্তিগত বিশ্বাসৰ সৈতে তেওঁ কি বস্তুৰ অনুসন্ধান বা অধ্যয়ন কৰিছে, তাৰ কোনো সম্পৰ্ক নাথাকে।”
ছালামে সেইসকল ধৰ্মীয় নেতাৰ ভূমিকাক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল, যিসকলে বৈজ্ঞানিক শিক্ষাক উপেক্ষা কৰিছিল। তেওঁ প্ৰশ্ন কৰিছিল যে, ধৰ্মীয় ভাষণ আৰু উপদেশত বৈজ্ঞানিক অধ্যয়নক উৎসাহিত কৰা নহয় কিয়, যেতিয়া পৱিত্ৰ গ্ৰন্থ কোৰাণৰ এক-অষ্টমাংশতেই বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ কথা উল্লেখ আছে? ইয়াৰ উত্তৰত তেওঁক কোৱা হৈছিল যে, ধৰ্মীয় বক্তাসকলে কেৱল ইবন ছিনাৰ সময়ৰ বিজ্ঞানহে জানে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
আজিও ভাৰতত এই পৰম্পৰা মহম্মদ জাকী কিৰমানী, মহম্মদ ৰিয়াজ কিৰমানী, এম কলিমুৰ ৰহমান আৰু আন বহু পণ্ডিতৰ জৰিয়তে জীৱন্ত হৈ আছে। তেওঁলোকে বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি আৰু নৈতিকতাৰ মাজত সমন্বয় কেনেদৰে স্থাপন কৰিব পাৰি, সেই বিষয়ে নিৰন্তৰ চিন্তা-চৰ্চা কৰি আহিছে। মহম্মদ জাকী কিৰমানীয়ে জোৰ দি কৈছে, “সেয়েহে ইছলামিক বিজ্ঞান একে সময়তে বিজ্ঞানো আৰু নৈতিকতাও।”
বিজ্ঞান আৰু ইছলামৰ মাজৰ এই আলোচনাই কোনো কঠোৰ চিন্তাধাৰাক প্ৰতিনিধিত্ব নকৰে; বৰং ই এক জীৱন্ত বৌদ্ধিক পৰম্পৰাক প্ৰতিফলিত কৰে। আল-ফান্দীৰ দৰে পণ্ডিতসকলে কোৰাণৰ 'বৈজ্ঞানিক অলৌকিকতা'ৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰাৰ বিপৰীতে জিয়াউদ্দিন ছৰ্দাৰৰ দৰে সমসাময়িক চিন্তাবিদসকলে আধুনিক বিজ্ঞানৰ তথাকথিত নিৰপেক্ষতাৰ অন্তৰ্নিহিত দাৰ্শনিক ধাৰণাসমূহক লৈ আলোচনা আৰু বিতৰ্ক কৰিছে।
এই সকলো ঐতিহাসিক আৰু আধুনিক বিৱৰণে প্ৰমাণ কৰে যে, সেয়া ধ্ৰুপদী পৰিভাষাই হওক, প্ৰাচীন ভাৰতীয় গণিতৰ গ্ৰন্থসমূহৰ আৰবী অনুবাদেই হওক, ছাৰ ছৈয়দ আহমদ খানৰ শিক্ষামূলক সংস্কাৰেই হওক, অথবা আধুনিক নোবেল বঁটা বিজয়ীসকলৰ কামেই হওক, বিজ্ঞানক ইছলামৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী হিচাপে লক্ষ্য কৰা হোৱা নাছিল, বৰং ইয়াক সদায় ধৰ্মীয় কৰ্তব্যৰ এক পৱিত্ৰ সম্প্ৰসাৰণ হিচাপে বুজা হৈছিল, এনে এক অনুসন্ধান হিচাপে, য’ত ঈশ্বৰৰ সৃষ্টিৰ দুয়োখন কিতাপ কোৰাণ আৰু বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ মাজেৰে সত্যক অনুসন্ধান কৰি চোৱা হয়।
