বুদ্ধৰ এই অহিংসা আৰু প্ৰেমৰ বাৰ্তা এছিয়াৰ এক বিশাল অংশলৈ বিয়পি পৰিছিল আৰু কোটি কোটি মানুহ তেওঁৰ আদৰ্শৰ দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হৈছিল। বিশ্বৰ বহুতো আগশাৰীৰ দাৰ্শনিক আৰু চিন্তাবিদে গৌতম বুদ্ধৰ বিষয়ে লিখিছে আৰু আল্লামা ইকবালও তাৰ ব্যতিক্ৰম নহয়। ইকবালে তেওঁৰ শ্বায়েৰীৰ কেইবাঠাইতো বুদ্ধৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি, তেওঁৰ বিখ্যাত ফাৰ্চী গ্ৰন্থ "জাভেদ নামা"তো বুদ্ধক শ্ৰদ্ধাৰে সুঁৱৰিছে।
বিশ্বৰ বুকুত গৌতম বুদ্ধৰ প্ৰভাৱ
ইতিহাসত এনে এক সময় আছিল যেতিয়া চীনৰ পৰা ইৰানলৈকে গৌতম বুদ্ধৰ অসংখ্য অনুগামী বিয়পি আছিল। ভাৰত, আফগানিস্তান আৰু মধ্য এছিয়াৰ কেইবাখনো দেশত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ ব্যাপক প্ৰভাৱ আছিল। সেইবাবেই আজিও এই অঞ্চলসমূহত বৃহৎ পৰিমাণৰ বৌদ্ধ স্তূপ আৰু বুদ্ধৰ মূৰ্তি দেখিবলৈ পোৱা যায়।
বিহাৰ আৰু উত্তৰ প্ৰদেশত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল, যাৰ ঐতিহাসিক প্ৰমাণ পাটনাস্থিত নালন্দাৰ পৰা অযোধ্যালৈকে বিয়পি আছে। কাশ্মীৰো আছিল বৌদ্ধ ধৰ্মৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ। আজিৰ পাকিস্তান আৰু আফগানিস্তান এসময়ত গান্ধাৰ সভ্যতাৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰ আছিল, য’ত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰচুৰ বিকাশ ঘটিছিল। বৰ্তমানৰ তাজিকিস্তান, উজবেকিস্তান, তুৰ্কমেনিস্তান, আজাৰবাইজান আৰু ইৰাণলৈকেও বৌদ্ধ ধৰ্মৰ অনুগামীসকল বিস্তৃত আছিল।
বৰ্তমান চীন, জাপান, তিব্বত, কম্বোডিয়া, ম্যানমাৰ, ভূটান, শ্ৰীলংকা, থাইলেণ্ড, লাওচ, ভিয়েটনাম, দক্ষিণ কোৰিয়া আৰু মংগোলিয়াৰ দৰে দেশসমূহত বৃহৎ সংখ্যক বৌদ্ধ ধৰ্মাৱলম্বী লোক আছে। যিখন ভাৰতবৰ্ষত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ জন্ম হৈছিল, তাত বৰ্তমান বৌদ্ধসকলৰ জনসংখ্যা এক শতাংশতকৈও কম। তথাপি, বৌদ্ধ ধৰ্মক আজিও বিশ্বৰ চতুৰ্থ বৃহত্তম ধৰ্ম হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
ইতিহাসৰ প্ৰেক্ষাপটত গৌতম বুদ্ধ
গৌতম বুদ্ধ কোনো কাল্পনিক বা পৌৰাণিক চৰিত্ৰ নাছিল, তেওঁ আছিল এগৰাকী বাস্তৱ ঐতিহাসিক ব্যক্তি। ইতিহাসবিদসকলৰ মতে, খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ষষ্ঠৰ পৰা চতুৰ্থ শতিকাৰ ভিতৰত লুম্বিনীৰ (বৰ্তমানৰ নেপাল) কপিলবস্তুৰ সমীপত তেওঁৰ জন্ম হৈছিল আৰু কুশীনগৰত (বৰ্তমানৰ উত্তৰ প্ৰদেশ) তেওঁৰ মহাপৰিনিৰ্বাণ ঘটিছিল।
ব্ৰিটেনিকাৰ মতে "বুদ্ধ" শব্দৰ অৰ্থ হ'ল- এনে এজন জাগ্ৰত আৰু জ্ঞানপ্ৰাপ্ত ব্যক্তি, যি অজ্ঞতাৰ পৰা মুক্ত হৈ দুখ আৰু যন্ত্ৰণাৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাইছে। গৌতম বুদ্ধৰ বংশগত নাম আছিল গৌতম আৰু তেওঁৰ প্ৰকৃত নাম আছিল সিদ্ধাৰ্থ।
তেওঁৰ জীৱনৰ বিষয়ে মূলতঃ বৌদ্ধ ধৰ্মগ্ৰন্থসমূহৰ পৰাই জানিব পৰা যায়। যিহেতু এই গ্ৰন্থসমূহ তেওঁৰ মৃত্যুৰ কেইবাশ বছৰ পিছতহে ৰচনা কৰা হৈছিল, সেয়েহে ইয়াত বৰ্ণিত সকলো ঘটনাকে সম্পূৰ্ণ ঐতিহাসিক বুলি ধৰিব নোৱাৰি। তথাপি আধুনিক ইতিহাসবিদসকলে এই কথাত একমত যে গৌতম বুদ্ধ এগৰাকী বাস্তৱিক ঐতিহাসিক ব্যক্তি আছিল।
পৰম্পৰা অনুসৰি, গৌতম বুদ্ধই প্ৰায় ৮০ বছৰ বয়সত জীৱন ত্যাগ কৰিছিল। অৱশ্যে তেওঁৰ মহাপৰিনিৰ্বাণৰ সঠিক তাৰিখক লৈ মতানৈক্য আছে। বিভিন্ন বৌদ্ধ পৰম্পৰাই ইয়াক খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৪২০-ৰ পৰা ২৯০-ৰ ভিতৰৰ ভিন ভিন তাৰিখৰ সৈতে জড়িত কৰিছে।
বুদ্ধৰ জীৱন দৰ্শন আৰু মহান শিক্ষা
গৌতম বুদ্ধৰ প্ৰকৃত শিক্ষাসমূহ কি আছিল, সেয়া সম্পূৰ্ণৰূপে নিশ্চিত নহয়। কিন্তু বৰ্তমান বৌদ্ধ ধৰ্মত এইটো বিশ্বাস কৰা হয় যে সমগ্ৰ সৃষ্টি কৰ্মৰ নিয়ম অনুসৰি চলে। ভাল কৰ্মই ভৱিষ্যতে সুখ কঢ়িয়াই আনে আৰু বেয়া কৰ্ম দুখ আৰু যন্ত্ৰণাৰ কাৰণ হৈ পৰে।
বৌদ্ধ ধৰ্ম অনুসৰি, সকলো জীৱই বাৰে বাৰে জন্ম লয় আৰু মৃত্যুবৰণ কৰে। এই অন্তহীন চক্ৰটোক 'সংসাৰ' বোলা হয়, যাৰ অৰ্থ হৈছে অহৰহ বিচৰণ। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মতে সংসাৰ দুখৰে ভৰা আৰু ইয়াৰ শিক্ষাৰ মূল উদ্দেশ্যই হৈছে মানুহক এই দুখৰ পৰা মুক্তি দিয়া। গৌতম বুদ্ধৰ জীৱনৰ ঘটনাসমূহ ভিন ভিন ৰূপত সংৰক্ষিত হৈ আছে। আটাইতকৈ প্ৰাচীন উৎস হৈছে সেই উপদেশ আৰু প্ৰৱচনসমূহ, যিবোৰ স্বয়ং বুদ্ধৰ সৈতে জড়িত বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।
এই সূত্ৰসমূহত বুদ্ধই নিজৰ জীৱনৰ কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনাৰ উল্লেখ কৰিছে। বিশেষকৈ সেই সময়ৰ কথা, যেতিয়া তেওঁ ৰাজকুমাৰৰ বিলাসী জীৱন ত্যাগ কৰিছিল আৰু ছবছৰৰ কঠোৰ সাধনাৰ অন্তত জ্ঞান লাভ কৰিছিল। এই গ্ৰন্থসমূহত তেওঁৰ জ্ঞানপ্ৰাপ্তিৰ ঘটনাৱলীৰো বৰ্ণনা পোৱা যায়। অৱশ্যে প্ৰাৰম্ভিক সূত্ৰসমূহত তেওঁৰ জন্ম আৰু শৈশৱৰ বিষয়ে খুব কম তথ্যহে সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে।
ব্ৰিটেনিকাৰ মতে, বুদ্ধ বৰ্তমান তেওঁৰ শিক্ষা সম্বলিত ধৰ্মগ্ৰন্থ আৰু তেওঁৰ মূৰ্তিসমূহৰ ৰূপত বিশ্বত উপস্থিত থকা বুলি মানি লোৱা হয়। কিন্তু তেওঁৰ জীৱনকালত তেওঁৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল বুলি কোনো ঐতিহাসিক প্ৰমাণ পোৱা নাযায়।
ভাৰতীয় কলাৰ পণ্ডিতসকলে দীৰ্ঘদিন ধৰি এই কথাক লৈ আলোচনা কৰি আহিছে যে বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰাৰম্ভিক স্মাৰকসমূহত বুদ্ধৰ মানৱীয় আকৃতি কিয় দেখা নাযায়। কিছুমান পণ্ডিতৰ মতে, প্ৰাৰম্ভিক বৌদ্ধ ধৰ্মত বুদ্ধৰ প্ৰতিমা নিৰ্মাণ গ্ৰহণযোগ্য নাছিল আৰু তেওঁৰ পৰিচয় কেৱল প্ৰতীকৰ যোগেদিহে প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।
আল্লামা ইকবাল
অৱশ্যে বৰ্তমান বৌদ্ধ ধৰ্মত ধৰ্মীয় ৰীতি-নীতিৰে স্থাপিত বুদ্ধৰ মূৰ্তিসমূহ উপাসনাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। চতুৰ্থ বা পঞ্চম শতিকাৰ শিলালিপিসমূহৰ পৰা জনা যায় যে ভাৰতৰ বৌদ্ধ বিহাৰসমূহত সাধাৰণতে এটা বিশেষ কক্ষ আছিল, যাক 'সুগন্ধিত কক্ষ' বুলি কোৱা হৈছিল। তাত বুদ্ধৰ মূৰ্তি ৰখা হৈছিল। সেই কক্ষটোক বুদ্ধৰ বাসস্থান বুলি গণ্য কৰা হৈছিল আৰু তাৰ সেৱা-শুশ্ৰূষাৰ বাবে বিশেষ ভিক্ষু নিযুক্তি দিয়া হৈছিল।
আল্লামা ইকবাল আৰু গৌতম বুদ্ধৰ আদৰ্শ
ইকবালৰ দৃষ্টিত গৌতম বুদ্ধ আছিল এক মহান ঐতিহাসিক ব্যক্তিত্ব আৰু ভাৰতৰ আধ্যাত্মিক ইতিহাসৰ এক উজ্জ্বল অধ্যায়। ইকবালৰ মতে, গৌতম বুদ্ধৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বৈশিষ্ট্য আছিল এইটোৱেই যে তেওঁ মানুহক ঘৃণা, অন্যায় আৰু সামাজিক বৈষম্যৰ পৰা মুক্ত কৰাৰ প্ৰয়াস কৰিছিল।
এই কথাবোৰৰ পৰা বুজা যায় যে ইকবালে কেৱল বুদ্ধৰ জীৱন আৰু শিক্ষাৰ গৱেষণাই কৰা নাছিল, তেওঁৰ প্ৰতি গভীৰ সন্মান আৰু প্ৰশংসাৰ ভাবো পোষণ কৰিছিল।
ইকবালৰ কালজয়ী শ্বায়েৰীত বুদ্ধৰ প্ৰতিফলন
ইকবালে কেইবাঠাইতো গৌতম বুদ্ধৰ প্ৰশংসা কৰিছে। এফালে তেওঁ তেওঁৰ কবিতা "নানক"ত বুদ্ধৰ মহানতাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে আৰু আনফালে তেওঁৰ বিখ্যাত ফাৰ্চী ৰচনা "জাভেদ নামা"ত বুদ্ধৰ সৈতে এক কাল্পনিক সাক্ষাৎকাৰৰ চিত্ৰ দাঙি ধৰিছে। "নানক" কবিতাত তেওঁ কৈছেঃ
क़ौम ने पैग़ाम-ए-गौतम की ज़रा परवा न की
क़द्र पहचानी न अपने गौहर-ए-यक-दाना की
(কৌমে পৈগাম-এ-গৌতম কী জৰা পৰৱা নহী কী
কদ্ৰ পহছানী ন অপনে গোহৰ-এ-য়ক-দানা কী)
ইয়াৰ অৰ্থ হ'ল ভাৰতৰ মানুহে গৌতম বুদ্ধৰ বাৰ্তাক সঠিকভাৱে মূল্যায়ন নকৰিলে। বুদ্ধ এক অমূল্য আৰু অদ্বিতীয় ব্যক্তিত্ব আছিল, কিন্তু তেওঁৰ নিজৰ জাতিটোৱেই তেওঁৰ মহানতা বুজি নাপালে। "গোহৰ-এ-য়ক-দানা"ৰ অৰ্থ হ'ল এনে এক অমূল্য মুকুতা, যাৰ কোনো দ্বিতীয় উদাহৰণ নাই। ইয়াত বুদ্ধক তেনে এক বিৰল মুকুতাৰ সৈতে তুলনা কৰা হৈছে।
आह बदक़िस्मत रहे आवाज़-ए-हक़ से बेख़बर
ग़ाफ़िल अपने फल की शीरीनी से होता है शजर
(আহ বদকিস্মত ৰহে আৱাজ-এ-হক চে বেখবৰ
গাফিল অপনে ফল কী শীৰীনী চে হোতা হে শজৰ)
এই শ্বায়েৰীটোত ইকবালে আক্ষেপ কৰিছে যে ভাৰতৰ মানুহে সত্যৰ কণ্ঠ বুজিব নোৱাৰিলে। তেওঁ গছৰ উদাহৰণ দি কৈছে যে এডাল গছে কেতিয়াও নিজৰ ফলৰ মিঠা সোৱাদ নাজানে। ইয়াৰ সোৱাদ কেৱল ফল খোৱাজনেহে পায়। ঠিক সেইদৰে, এখন সমাজে প্ৰায়ে নিজৰ মহান লোকসকলৰ শলাগ লোৱাত ব্যৰ্থ হয়, অথচ বাহিৰৰ মানুহে তেওঁলোকৰ মহানতা চিনি পায়।
গৌতম বুদ্ধ (প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি)
आश्कार उस ने किया जो ज़िंदगी का राज़ था
हिंद को लेकिन ख़याली फ़लसफ़ा पर नाज़ था
(অকছৰ উচ নে কিয়া জো জিন্দগী কা ৰাজ থা
হিন্দ কো লেকিন খয়ালী ফলছাফা পৰ নাজ থা)
ইয়াত ইকবালে কৈছে যে গৌতম বুদ্ধই মানুহক জীৱনৰ প্ৰকৃত ৰহস্য বুজাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। তেওঁ নৈতিকতা, আত্মসংযম আৰু আধ্যাত্মিক পৱিত্ৰতাৰ পথ দেখুৱাইছিল। লগতে দুখৰ পৰা মুক্তি আৰু নিৰ্বাণৰ পথো বৰ্ণনা কৰিছিল। কিন্তু সেই সময়ত ভাৰতৰ পণ্ডিতসকল কল্পনা আৰু তাত্ত্বিক দৰ্শনত বেছিকৈ আৱদ্ধ আছিল। সেয়েহে তেওঁলোকে বুদ্ধৰ ব্যৱহাৰিক বাৰ্তাৰ গুৰুত্ব সম্পূৰ্ণৰূপে বুজিব পৰা নাছিল।
शम्अ-ए-हक़ से जो मुनव्वर हो ये वह महफ़िल न थी
बारिश-ए-रहमत हुई लेकिन ज़मीं क़ाबिल न थी
(শমা-এ-হক সে জো মুনৱ্ৱৰ হো য়ে ৱহ মেহফিল ন থী
বাৰিশ-এ-ৰহমত হুয়ী লেকিন জমীঁ কাবিল ন থী)
ইয়াত ইকবালে এক সুন্দৰ প্ৰতীক ব্যৱহাৰ কৰিছে। "শমা-এ-হক" মানে হৈছে গৌতম বুদ্ধৰ সঁচা আৰু উজ্জ্বল শিক্ষা। তেওঁ কৈছে যে যিখন সমাজলৈ এই বাৰ্তা গৈছিল, সেইখন ইয়াক গ্ৰহণ কৰিবলৈ সাজু নাছিল। যেনেকৈ ভাল বৰষুণ হোৱাৰ পিছতো মাটি অনুৰ্বৰ হ'লে শস্য নগজে, ঠিক তেনেকৈ বুদ্ধৰ শিক্ষা মহান আছিল যদিও সমাজখনে তাৰ পৰা লাভৱান হ'বলৈ সক্ষম নাছিল।
बरहमन सरशार है अब तक मय-ए-पिंदार में
शम्अ-ए-गौतम जल रही है महफ़िल-ए-अग़्यार में
(ব্ৰহ্মণ সৰশাৰ হে অব তক ময়-এ-পিন্দাৰ মেং
শমা-এ-গৌতম জল ৰহী হে মহফিল-এ-অগ্যাৰ মেং)
এই শ্বায়েৰীটোত ইকবালে কৈছে যে পৰম্পৰাগত ধৰ্মীয় শ্ৰেণীটো আজিও নিজৰ অহংকাৰ আৰু গৌৰৱত নিমগ্ন হৈ আছে, আনহাতে গৌতম বুদ্ধৰ শিক্ষাই ভাৰতৰ বাহিৰত অধিক সন্মান আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা লাভ কৰিলে। "মহফিল-এ-অগ্যাৰ"ৰ জৰিয়তে তেওঁ চীন, জাপান, শ্ৰীলংকা, থাইলেণ্ড, ম্যানমাৰ, তিব্বত আদি দেশসমূহলৈ ইংগিত কৰিছে, য'ত বৌদ্ধ ধৰ্ম আঁকোৱালি লোৱা হৈছিল।
‘জাভেদ নামা’ত বুদ্ধৰ প্ৰাসংগিকতা
আল্লামা ইকবালে তেওঁৰ দীঘলীয়া ফাৰ্চী কবিতা "জাভেদ নামা"ত শ্ৰদ্ধাৰে গৌতম বুদ্ধৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। এই কবিতাটোৰ কল্পনা অনুসৰি মৌলানা ৰুমীয়ে ইকবালক আকাশ ভ্ৰমণলৈ লৈ যায়। এই যাত্ৰাকালত "তাচিন" নামৰ এখন ঠাইত তেওঁলোকৰ সাক্ষাৎ গৌতম বুদ্ধৰ সৈতে হয়।
বুদ্ধৰ উচ্চ চৰিত্ৰ আৰু মহান জীৱনক সন্মুখত ৰাখি ইকবালে কৈছেঃ
मये दीरीना व माशूक़-ए जवाँ चीज़े नीस्त
पेश-ए साहिब-नज़राँ हूर-ए जिनाँ चीज़े नीस्त
(ময়ে দীৰীনা ৱ মাশূক-এ জৱাঁ চিজ়ে নীস্ত
পেশ-এ চাহিদ-নজৰাঁ হূৰ-এ জিনাং ছিজ়ে নীস্ত)
ইয়াত ইকবালে কৈছে যে পুৰণি সুৰা, যৌৱনদীপ্ত প্ৰেমিক বা স্বৰ্গৰ অপ্সৰাও প্ৰকৃত জ্ঞানী লোকৰ বাবে জীৱনৰ আচল লক্ষ্য নহয়। তেওঁলোকে এইবোৰৰ ঊৰ্ধ্বলৈ গৈ ঈশ্বৰৰ পৰিচয়, সঁচা প্ৰেম আৰু আধ্যাত্মিক উচ্চতাক বেছি গুৰুত্ব দিয়ে। এই শ্বায়েৰীটোৰ আঁৰত বুদ্ধৰ সেই কাহিনী নিহিত আছে, যেতিয়া তেওঁ ৰাজপাট, প্ৰসাদ আৰু পৰিয়াল ত্যাগ কৰি সত্যৰ সন্ধানত ওলাইছিল।
