অনিকা মাহেশ্বৰী / নতুন দিল্লী
এটা সময় আছিল, যেতিয়া ভাৰতীয় ফুটবলৰ খেলপথাৰত এজন ওখ-দীঘল ডিফেণ্ডাৰৰ উপস্থিতিয়েই বিপক্ষৰ আক্ৰমনাত্মক খেলুৱৈসকলৰ বাবে যথেষ্ট সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিছিল। ছৈয়দ নায়েমুদ্দিন কেৱল এগৰাকী বল-ষ্টপাৰ নাছিল; তেওঁ খেলপথাৰত নেতৃত্ব দিয়া এজন দক্ষ ফুটবলাৰো আছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত প্ৰশিক্ষক হিচাপেও তেওঁ ভাৰতীয় ফুটবলক নিজৰ সেৱা আগবঢ়াইছিল।
১৯৭০ চনত অৰ্জুন বঁটাৰে সন্মানিত নঈমুদ্দিন আজিও ভাৰতীয় ফুটবলৰ সেই বিৰল ব্যক্তিত্বসকলৰ ভিতৰত অন্যতম, যিয়ে খেলুৱৈ আৰু প্ৰশিক্ষক দুয়োটা ভূমিকাতে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত নিজৰ পৰিচয় গঢ়ি তুলিছিল। তেওঁ ফুটবলত অৰ্জুন আৰু দ্ৰোণাচাৰ্য দুয়োটা বঁটা লাভ কৰা একমাত্ৰ ব্যক্তি।
ছৈয়দ নঈমুদ্দিন
খেলুৱৈৰ পৰিচয়
ছৈয়দ নঈমুদ্দিন, যাক ফুটবল জগতত মৰমেৰে ‘নঈম’ বুলিও কোৱা হয়। তেওঁ ভাৰতীয় ফুটবলৰ এগৰাকী অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ ডিফেণ্ডাৰ আছিল। তেওঁ ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় দলৰ অধিনায়কত্ব কৰাৰ লগতে ক্লাব পৰ্যায়ত হায়দৰাবাদ চিটি পুলিচ, ইষ্ট বেংগল, মোহন বাগান আৰু মহম্মদন স্প’ৰ্টিঙৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠিত ক্লাবৰ হৈ খেলিছিল। ১৯৬০ৰ দশকত তেওঁৰ খেলুৱৈ জীৱন দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়িছিল। সেই সময়ছোৱাতেই তেওঁ ভাৰতীয় দলক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল। যি সময়ক ভাৰতীয় ফুটবলৰ সোণালী যুগসমূহৰ অন্যতম বুলি গণ্য কৰা হয়।
তেওঁৰ খেলুৱৈ জীৱনৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য সাফল্য আছিল ১৯৬৪ চনৰ এ এফ চি এছিয়ান কাপত ভাৰতৰ ৰানাৰ্ছ-আপ হোৱা আৰু ১৯৭০ চনৰ এছিয়ান গেমছত ব্ৰঞ্জৰ পদক লাভ কৰা ভাৰতীয় দলটোৰ অধিনায়কত্ব কৰা।
আৰম্ভণিৰ জীৱন আৰু সংগ্ৰাম
নঈমুদ্দিনৰ ফুটবলৰ আৰম্ভণিৰ দিনবোৰ হায়দৰাবাদৰ সৈতে জড়িত আছিল। হায়দৰাবাদ চিটি পুলিচৰ হৈ খেলি তেওঁ নিজৰ প্ৰতিভাৰ পৰিচয় দিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। ক্লাব ফুটবলত তেওঁৰ সুন্দৰ প্ৰদৰ্শনে তেওঁক ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়লৈ আগুৱাই লৈ যায় আৰু ১৯৬০ৰ দশকত তেওঁ ভাৰতীয় দলৰ নিয়মীয়া সদস্যসকলৰ ভিতৰত অন্যতম হৈ পৰে।
ছৈয়দ নঈমুদ্দিন
তেওঁৰ খেলৰ ধৰণ সেই সময়ৰ ভাৰতীয় ফুটবলৰ পৰিৱেশৰ প্ৰতিফলন আছিল। সেই সময়ত আজিৰ দৰে আধুনিক প্ৰশিক্ষণৰ সুবিধা বা উন্নত আন্তঃগাঁথনি সহজলভ্য নাছিল। খেলুৱৈসকলৰ শাৰীৰিক সক্ষমতা, অনুশাসন আৰু খেলপথাৰত কৰা কঠোৰ পৰিশ্ৰমেই আছিল তেওঁলোকৰ মূল শক্তি। নঈমুদ্দিনেও এনে এক পৰিৱেশৰ মাজতেই নিজৰ খেলৰ দক্ষতা বিকশিত কৰি ধীৰে ধীৰে ভাৰতৰ অন্যতম নিৰ্ভৰযোগ্য ডিফেণ্ডাৰ হিচাপে নিজকে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। হায়দৰাবাদ চিটি পুলিচৰ হৈ খেলি তেওঁ ১৯৬২ আৰু ১৯৬৩-৬৪ চনত ৰভাৰ্ছ কাপৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘৰুৱা খিতাপ জয় কৰিছিল। ১৯৬৩ চনত তেওঁৰ দলটোৱে ডুৰাণ্ড কাপৰ ৰানাৰ্ছ-আপো হৈছিল।
খেলুৱৈ জীৱন: হায়দৰাবাদৰ পৰা কলকাতাৰ বৃহৎ ক্লাবলৈ
নঈমুদ্দিনৰ ক্লাব ফুটবলৰ কেৰিয়াৰ আছিল অত্যন্ত সফল। ১৯৬৬ চনত ইষ্ট বেংগলত যোগদান কৰাৰ পিছত তেওঁ ক্লাব ফুটবলৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্যায়ত নিজৰ পৰিচয় আৰু অধিক শক্তিশালী কৰিছিল। ইষ্ট বেংগলৰ সৈতে তেওঁ ১৯৬৬ আৰু ১৯৭০ চনত আই এফ এ শ্বিল্ড, ১৯৬৭ আৰু ১৯৭০ চনত ডুৰাণ্ড কাপ আৰু ১৯৬৭ চনত ৰভাৰ্ছ কাপ জয় কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ মোহন বাগানলৈ গুচি যায়। এই ক্লাবৰ হৈ তেওঁ ১৯৬৮ আৰু ১৯৭০ চনত ৰভাৰ্ছ কাপ আৰু ১৯৬৯ চনত আই এফ এ শ্বিল্ড জয় কৰা দলৰ সদস্য আছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত মহম্মদন স্প’ৰ্টিঙৰ সৈতেও তেওঁৰ সফল অধ্যায় আৰম্ভ হয়। এই ক্লাবৰ হৈ তেওঁ ১৯৭১ চনত আই এফ এ শ্বিল্ড আৰু ছাইট নাগজী ট্ৰফী জয় কৰাৰ লগতে ১৯৭১ আৰু ১৯৭২ চনত স্বাধীনতা দিৱস কাপ জয় কৰিছিল। ক্লাব ফুটবলত লাভ কৰা এই সফলতাসমূহে তেওঁক ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় দলৰ বাবে আৰু অধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ খেলুৱৈ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
দেশৰ বাবে সাফল্য: ১৯৭০ চনৰ ঐতিহাসিক এছিয়ান ক্ৰীড়া
ৰাষ্ট্ৰীয় দলত নঈমুদ্দিনৰ আটাইতকৈ স্মৰণীয় অধ্যায় আছিল ১৯৭০ চনৰ বেংকক এছিয়ান ক্ৰীড়া। তেওঁ ভাৰতীয় দলটোৰ অধিনায়কত্ব কৰিছিল আৰু ভাৰতে ব্ৰঞ্জৰ পদক জয় কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। এই পদক লাভে আছিল সেই সময়ৰ ভাৰতীয় ফুটবলৰ অন্যতম বৃহৎ সাফল্য। এই প্ৰতিযোগিতাত ভাৰতে থাইলেণ্ডৰ বিপক্ষে ২-২ গ’লত খেলখন ড্ৰ কৰিছিল আৰু দক্ষিণ ভিয়েটনামক ২-০ গ’লত পৰাস্ত কৰিছিল। কোৱাৰ্টাৰ ফাইনেলত ভাৰতে ইণ্ডোনেছিয়াক ৩-০ গ’লত পৰাজিত কৰি ছেমিফাইনেলত প্ৰৱেশ কৰিছিল। যদিও ছেমিফাইনেলত ম্যানমাৰৰ হাতত পৰাজয় স্বীকাৰ কৰিবলগীয়া হৈছিল, তথাপিও ভাৰতে ব্ৰঞ্জৰ পদক লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।
ছৈয়দ নঈমুদ্দিন
নঈমুদ্দিনৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় খেলুৱৈ জীৱনত ১৯৬৪ চনৰ এছিয়ান কাপো এক বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় আছিল। সেই প্ৰতিযোগিতাত ভাৰতে দ্বিতীয় স্থান লাভ কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ ১৯৬৪ চনৰ মেৰ্ডেকা প্ৰতিযোগিতাত ভাৰতৰ দ্বিতীয় স্থান লাভ কৰা দলটোৰ সদস্য আছিল। ১৯৬৬ আৰু ১৯৭০ চনত তৃতীয় স্থান লাভ কৰা ভাৰতীয় দলতো তেওঁ আছিল।
অৰ্জুন বঁটালৈ যাত্ৰা
ধাৰাবাহিকভাৱে আগবঢ়োৱা উৎকৃষ্ট প্ৰদৰ্শন, নেতৃত্ব দিয়াৰ সামৰ্থ্য আৰু ভাৰতীয় ফুটবললৈ আগবঢ়োৱা গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদানৰ বাবে ১৯৭০ চনত ছৈয়দ নঈমুদ্দিনক অৰ্জুন বঁটাৰে সন্মানিত কৰা হয়। সেই বছৰ ফুটবলৰ লগতে আন বহু ক্ৰীড়াক্ষেত্ৰৰ বিশিষ্ট ব্যক্তিসকলেও অৰ্জুন বঁটা লাভ কৰিছিল। কিন্তু তেওঁৰ সাফল্যৰ কাহিনী ইয়াতে শেষ হোৱা নাছিল। খেলুৱৈ হিচাপে সন্মান লাভ কৰাৰ পিছত তেওঁ প্ৰশিক্ষক হিচাপেও নিজৰ এক সুকীয়া পৰিচয় গঢ়ি তুলিছে আৰু ১৯৯০ চনত দ্ৰোণাচাৰ্য বঁটা লাভ কৰিছিল। এইদৰে তেওঁ ফুটবলত অৰ্জুন আৰু দ্ৰোণাচাৰ্য দুয়োটা বঁটা লাভ কৰা একমাত্ৰ ব্যক্তি হিচাপে পৰিচিত হয়। এই সাফল্যই দেখুৱাই দিয়ে যে, তেওঁৰ অৱদান কেৱল খেলপথাৰত এজন খেলুৱৈ হিচাপেই সীমাবদ্ধ নাছিল। নতুন প্ৰজন্মৰ খেলুৱৈসকলক প্ৰশিক্ষণ দি গঢ়ি তোলাতো তেওঁ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
অনুপ্ৰেৰণাদায়ক কাহিনী: খেলুৱৈৰ পৰা প্ৰশিক্ষকলৈ
নঈমুদ্দিনৰ জীৱন কাহিনীৰ আটাইতকৈ অনুপ্ৰেৰণাদায়ক দিশটো হৈছে খেলৰ পৰা অৱসৰ লোৱাৰ পিছতো তেওঁ ফুটবলৰ পৰা নিজকে আঁতৰাই ৰখা নাছিল। নিজৰ দীঘলীয়া খেলুৱৈ জীৱনৰ অভিজ্ঞতাক প্ৰশিক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰি তেওঁ ভাৰতীয় ফুটবলৰ নতুন প্ৰজন্ম গঢ়ি তোলাত আত্মনিয়োগ কৰিছিল। তেওঁ ইষ্ট বেংগলক বহু সফল অভিযানত প্ৰশিক্ষণ দিছিল। তেওঁৰ প্ৰশিক্ষণকালত ক্লাবটোৱে ১৯৯০, ১৯৯১, ১৯৯৫ আৰু ২০০০ চনত ডুৰাণ্ড কাপ; ১৯৯০, ১৯৯১, ১৯৯৪, ১৯৯৫ আৰু ২০০০ চনত আই এফ এ শ্বিল্ড; আৰু ১৯৯১, ১৯৯৫ আৰু ২০০০ চনত কলকাতা ফুটবল লীগৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ খিতাপ জয় কৰিছিল।
ছৈয়দ নঈমুদ্দিন
ভাৰতৰ উপৰিও তেওঁ বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় দল আৰু ব্ৰাদাৰ্ছ ইউনিয়নৰ দৰে ক্লাবকো প্ৰশিক্ষণ দিছিল। ভাৰতীয় দলৰ প্ৰশিক্ষক হিচাপে তেওঁৰ কেৰিয়াৰত ১৯৯৭ আৰু ২০০৫ চনৰ দক্ষিণ এছিয়া ফুটবল ফেডাৰেচন চেম্পিয়নশ্বিপ জয়ো অন্তৰ্ভুক্ত হৈ আছে। অৰ্থাৎ, যিজন খেলুৱৈয়ে এসময়ত ভাৰতৰ ৰক্ষণভাগ দৃঢ়ভাৱে সামৰি ৰাখিছিল, সেইজনেই পিছত খেলপথাৰৰ কাষৰ প্ৰশিক্ষকৰ স্থানৰ পৰা খেলুৱৈসকলক কৌশল, অনুশাসন আৰু খেলৰ শৃংখলা শিকাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।
চেম্পিয়ন হ'বলৈ আবেগ আৰু একাগ্ৰতা লাগে
নঈমুদ্দিনৰ চিন্তাধাৰাই আজিও তেওঁৰ ব্যক্তিত্বৰ এক বিশেষ পৰিচয় বহন কৰি আহিছে। শেহতীয়া এক বাৰ্তালাপত তেওঁ পুৰণি দিনবোৰ সুঁৱৰি কয় যে, "চেম্পিয়নসকল একেবাৰে বেলেগ শ্ৰেণীৰ পাগল" অৰ্থাৎ চেম্পিয়ন হ'বলৈ এক সুকীয়া স্তৰৰ আবেগ, একাগ্ৰতা আৰু জেদৰ প্ৰয়োজন হয়। তেওঁ লগতে কয় যে, তেওঁলোকৰ বাবে আকাশখনেই সীমা। তেওঁৰ এই দৃষ্টিভংগীয়ে দেখুৱাই দিয়ে যে, ইমান দীঘলীয়া কেৰিয়াৰৰ পিছতো ফুটবলৰ প্ৰতি তেওঁৰ আবেগ এতিয়াও কমি যোৱা নাই। তেওঁৰ বাবে সফলতা কেৱল ট্ৰফী বা বঁটা লাভ কৰাই নাছিল; বৰং নিজকে ধাৰাবাহিকভাৱে উন্নত কৰি যোৱাৰ এক অবিৰত প্ৰক্ৰিয়া আছিল।
ছৈয়দ নঈমুদ্দিনে আজি কি কৰি আছে?
ছৈয়দ নঈমুদ্দিনৰ জীৱনৰ শেহতীয়া বছৰসমূহত তেওঁৰ স্বাস্থ্য আৰু আৰ্থিক সমস্যাৰ কথাও সংবাদ মাধ্যমত প্ৰকাশ পাইছে। ২০২০ চনৰ এটা প্ৰতিবেদনত তেওঁ কলকাতাত কঠিন আৰ্থিক পৰিস্থিতিৰ সৈতে যুঁজি থকা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল। তথাপিও ফুটবলৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্ক অটুট হৈয়ে আছিল। ২০২১ চনত হায়দৰাবাদত প্ৰাক্তন ভাৰতীয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ফুটবলাৰসকলৰ সৈতে তেওঁকো সন্মানিত কৰা হৈছিল। সেই অনুষ্ঠানত তেওঁৰ খেলুৱৈ জীৱন, ১৯৭০ চনৰ এছিয়ান ক্ৰীড়াত লাভ কৰা ব্ৰঞ্জৰ পদক আৰু পৰৱৰ্তী সময়ৰ সফল প্ৰশিক্ষক জীৱনৰ কথা স্মৰণ কৰা হৈছিল। ২০১৬ চনত তেওঁক ‘মোহন বাগান ৰত্ন’ৰে সন্মানিত কৰা হৈছিল আৰু ২০২২ চনত ‘মহম্মদন স্প’ৰ্টিং’য়ে তেওঁক ‘শান-এ-মহম্মদন’ সন্মান প্ৰদান কৰিছিল।
ছৈয়দ নঈমুদ্দিন
আজিৰ দিনত তেওঁৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ পৰিচয় কোনো সক্ৰিয় দলৰ প্ৰশিক্ষক বা খেলুৱৈ হিচাপে নহয়; বৰং তেওঁ ভাৰতীয় ফুটবলৰ এক জীৱন্ত ইতিহাস। তেওঁ এনে এজন ব্যক্তি, যিয়ে খেলপথাৰত ভাৰতীয় দলৰ অধিনায়কত্ব কৰিছিল, এছিয়ান ক্ৰীড়াত পদক জয় কৰিছিল, অৰ্জুন বঁটা লাভ কৰিছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত প্ৰশিক্ষক হিচাপে দ্ৰোণাচাৰ্য বঁটাও লাভ কৰিছিল।
দুটা প্ৰজন্মক সংযোগ কৰা এজন ফুটবলাৰ
ছৈয়দ নঈমুদ্দিনৰ কাহিনীক কেৱল এজন ফুটবল খেলুৱৈৰ কাহিনী বুলি ক’লে তেওঁৰ অৱদানক সৰু কৰি চোৱা হ’ব। তেওঁ ভাৰতীয় ফুটবলৰ সেই সময়ছোৱা দেখিছিল, যেতিয়া ভাৰতে এছিয়াৰ শক্তিশালী দলসমূহক প্ৰত্যাহ্বান জনাবলৈ সক্ষম হৈছিল। ইয়াৰ পিছত তেওঁ খেলুৱৈৰ পৰা প্ৰশিক্ষক হোৱাৰ দীঘলীয়া যাত্ৰা সম্পূৰ্ণ কৰিছিল আৰু বহু ক্লাব তথা ৰাষ্ট্ৰীয় দলৰ সৈতে কাম কৰি নিজৰ দক্ষতাৰ পৰিচয় দিছিল। ১৯৭০ চনৰ অৰ্জুন বঁটা তেওঁৰ খেলুৱৈ জীৱনৰ এক বিশেষ পৰিচয় হৈ ৰ’ল, আনহাতে ১৯৯০ চনৰ দ্ৰোণাচাৰ্য বঁটাই তেওঁৰ প্ৰশিক্ষক জীৱনত এক গৌৰৱময় স্বীকৃতিৰ মোহৰ মাৰিছিল।
এজন ডিফেণ্ডাৰ হিচাপে যিজনে এসময়ত খেলপথাৰত ভাৰতৰ ৰক্ষণভাগৰ দায়িত্ব সামৰিছিল, পৰৱৰ্তী সময়ত সেইজনেই ভাৰতীয় ফুটবলৰ নতুন প্ৰজন্মক গঢ়ি তোলাৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিছিল। সেইবাবেই ছৈয়দ নঈমুদ্দিন ভাৰতীয় ফুটবল ইতিহাসৰ সেই বিৰল নামসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম, যাৰ কাহিনী কেৱল এটা বঁটাতে শেষ নহয়। তেওঁৰ জীৱন হৈছে দুটা ভিন্ন ভূমিকাত দেশৰ বাবে সেৱা আগবঢ়োৱাৰ এক অনুপ্ৰেৰণাদায়ক কাহিনী। এফালে খেলপথাৰত এজন যোদ্ধা আৰু আনফালে নতুন প্ৰজন্মৰ খেলুৱৈ হিচাপে গঢ়ি তোলা এজন প্ৰশিক্ষক।
