জোনাথন হাইটৰ 'The Anxious Generation: How the Great Rewiring of Childhood Is Causing an Epidemic of Mental Illness' নামৰ গ্ৰন্থখন ডিজিটেল যুগত শৈশৱক লৈ লিখা অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু চিন্তাশীল গ্ৰন্থ। গ্ৰন্থখনৰ মূল বক্তব্য অতি সহজ যে, যোৱা প্ৰায় ১৫ বছৰত শৈশৱ এক গভীৰ পৰিৱৰ্তনৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে। এসময়ত শিশুসকলে বাহিৰত খেলি, ইজনে-সিজনৰ সৈতে মুখামুখিকৈ কথা পাতি, নিজৰ চৌপাশৰ পৰিৱেশ অন্বেষণ কৰি আৰু লাহে লাহে স্বাধীনতা লাভ কৰি ডাঙৰ হৈছিল। কিন্তু বৰ্তমান সময়ত বহু শিশুৰ শৈশৱ ক্ৰমাৎ স্মাৰ্টফোন আৰু সামাজিক মাধ্যমক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠিছে। হাইটৰ মতে, এই পৰিৱৰ্তনৰ মানসিক মূল্য যথেষ্ট গুৰুতৰ।
গ্ৰন্থখনৰ মূল আধাৰ হৈছে হাইটে উল্লেখ কৰা ‘শৈশৱৰ মহান পুনৰ্গঠন’ (Great Rewiring of Childhood)। ২০১০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিৰ পৰা স্মাৰ্টফোনৰ ব্যৱহাৰ ব্যাপক হ'বলৈ ধৰিলে। একে সময়তে সামাজিক মাধ্যমো মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ হৈ পৰিল। ফলত শিশুৰ শৈশৱো লাহে লাহে বাস্তৱ জগতৰ পৰা ভাৰ্চুৱেল বা অনলাইন জগতলৈ স্থানান্তৰিত হ’বলৈ ধৰিলে। হাইটে যুক্তি আগবঢ়াইছে যে, এই পৰিৱৰ্তনৰ সময়ছোৱাৰ সৈতে যুৱসমাজৰ মাজত উদ্বেগ, হতাশা, আত্মক্ষতি, নিঃসংগতা আৰু অন্যান্য মানসিক সমস্যাৰ যথেষ্ট বৃদ্ধিৰ এক সম্পৰ্ক দেখা যায়, বিশেষকৈ কিশোৰ-কিশোৰীসকলৰ মাজত।
তেওঁৰ মতে, শিশুসকল বাস্তৱ জগতত অত্যধিক সুৰক্ষিত হৈ পৰিছে, কিন্তু ভাৰ্চুৱেল জগতত পৰ্যাপ্ত সুৰক্ষিত হৈ পৰিছে। আগতে শিশুসকলক বহু ক্ষেত্ৰতে নিজে নিজে বিদ্যালয়লৈ যাবলৈ, বাহিৰত খেলিবলৈ, বন্ধুৰ ঘৰলৈ যাবলৈ, চাইকেল চলাবলৈ, গছত উঠিবলৈ, নিজৰ মাজতে হোৱা সৰু-সুৰা মতানৈক্য নিজে সমাধান কৰিবলৈ আৰু কেতিয়াবা ভুল কৰিবলৈও সুযোগ দিয়া হৈছিল। কিয়নো তেওঁলোকে ডাঙৰ হোৱাৰ বাবে এই সৰু সৰু অভিজ্ঞতাবোৰ আছিল অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। মুক্ত খেল-ধেমালি আৰু সীমিত বিপদৰ সন্মুখীন হোৱাৰ জৰিয়তে শিশুৱে আত্মবিশ্বাস, মানসিক দৃঢ়তা, স্বাধীনতা, সামাজিক দক্ষতা আৰু অনিশ্চয়তাৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাৰ ক্ষমতা অৰ্জন কৰিছিল।
কিন্তু বৰ্তমান সময়ত বহু অভিভাৱকেই স্বাভাৱিকভাৱেই সন্তানক সেই একে স্বাধীনতা দিবলৈ ভয় কৰে। সম্প্ৰতি শৈশৱ ক্ৰমাৎ অধিক নিৰীক্ষণ, কঠোৰ সময়সূচী আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ মাজত আবদ্ধ হৈ পৰিছে। অথচ একে সময়তে সেই শিশুসকলক প্ৰায়ে এনে এখন অনলাইন জগতত অবাধে প্ৰৱেশ কৰিবলৈ দিয়া হয়, যিখন বাস্তৱ জগততকৈ বহু বেছি জটিল আৰু মানসিকভাৱে ক্ষতিকাৰক হ’ব পাৰে।
এজন শিশুক হয়তো ওচৰৰ বজাৰখনলৈ অকলে যাবলৈ অনুমতি দিয়া নহয়, কিন্তু তেওঁ কেইবাঘণ্টাও কোনো নিৰীক্ষণ নোহোৱাকৈ সামাজিক মাধ্যমত কটাব পাৰে। এগৰাকী কিশোৰী বা কিশোৰক বাস্তৱ জীৱনত প্ৰতিটো মুহূৰ্ততে নিৰীক্ষণ কৰি ৰখা হ’ব পাৰে, অথচ একে সময়তে অনলাইন জগতত তেওঁ অচিনাকি লোক, চাইবাৰ বুলিং, অশ্লীল বিষয়বস্তু, অবাস্তৱ সৌন্দৰ্যৰ মানদণ্ড, মতাদৰ্শগত সংঘাত, আসক্তিকৰ বিষয়বস্তু আৰু অবিৰত সামাজিক তুলনাৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে। হাইটৰ মতে, আধুনিক অভিভাৱকত্বৰ এয়াই অন্যতম ডাঙৰ পৰস্পৰবিৰোধিতা।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
গ্ৰন্থখনত ফোনকেন্দ্ৰিক শৈশৱে শিশুসকলৰ জীৱনত ক্ষতি কৰিব পৰা চাৰিটা প্ৰধান দিশৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে, সেইবোৰ হৈছে সামাজিক বিচ্ছিন্নতা, টোপনিৰ অভাৱ, মনোযোগৰ খণ্ডিতকৰণ আৰু আসক্তি।
যিবোৰ সমাজত শৈক্ষিক প্ৰতিযোগিতা ইতিমধ্যে তীব্ৰ, সেই সমাজসমূহৰ বাবে এই বিষয়টো বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ। ভাৰতীয় পৰিপ্ৰেক্ষিতত বহু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে পৰীক্ষা, কেৰিয়াৰ, প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষা আৰু পৰিয়ালৰ প্ৰত্যাশাক লৈ যথেষ্ট মানসিক চাপৰ সন্মুখীন হয়। দীঘলীয়া সময় ধৰি পঢ়া-শুনা, কোচিং আৰু শৈক্ষিক উদ্বেগৰ সৈতে যদি নিশালৈকে ডিজিটেল মাধ্যমৰ ব্যৱহাৰো যোগ হয়, তেন্তে ই এক অস্বাস্থ্যকৰ চক্ৰৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ফোনটো এফালে মানসিক চাপৰ পৰা সাময়িকভাৱে আঁতৰি থকাৰ এক উপায় হৈ পৰে, আনফালে ই নিজেই আন এক মানসিক চাপৰ উৎস হৈ উঠিব পাৰে।
আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ চিন্তাৰ বিষয় হৈছে মনোযোগৰ খণ্ডিতকৰণ। সামাজিক মাধ্যমৰ বিভিন্ন মঞ্চ এনেদৰে প্ৰস্তুত কৰা হয়, যাতে ব্যৱহাৰকাৰীসকল দীৰ্ঘ সময় ধৰি তাত ব্যস্ত হৈ থাকে। চুটি ভিডিঅ', বিভিন্ন জাননী, লাইক, মন্তব্য, পৰামৰ্শ আৰু অহৰহ সলনি হৈ থকা বিষয়বস্তুৱে কোনো এটা বিষয়ত দীঘলীয়া সময় ধৰি মনোযোগ কেন্দ্ৰীভূত কৰি ৰখাটো ক্ৰমাৎ কঠিন কৰি তুলিছে। হাইটৰ আশংকা হৈছে যে, যুৱপ্ৰজন্মই হয়তো দীঘলীয়া সময় ধৰি মানসিকভাৱে কোনো এটা বিষয়ত সম্পূৰ্ণৰূপে মনোযোগ দি থকাৰ ক্ষমতা হেৰুৱাই পেলাইছে।
এই উদ্বেগ কেৱল মানসিক স্বাস্থ্যৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়। অহৰহ উদ্দীপনা আৰু নতুন নতুন বিষয়বস্তুৰ সৈতে অভ্যস্ত হৈ পৰা এটা প্ৰজন্মৰ বাবে হয়তো এখন দীঘলীয়া কিতাপ পঢ়ি শেষ কৰাটো, কোনো বিষয় গভীৰভাৱে চিন্তা কৰাটো, কোনো যুক্তি ধৈৰ্যসহকাৰে বুজি লোৱাটো অথবা কোনো কঠিন কামত দীৰ্ঘ সময় ধৰি মনোযোগ কেন্দ্ৰীভূত কৰি ৰখাটো ক্ৰমাৎ কঠিন হৈ পৰিব পাৰে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
ভাৰতৰ দৰে এখন দেশত, য'ত শিক্ষা ব্যৱস্থাই পৰম্পৰাগতভাৱে কিতাপ পঢ়া, নিয়ম-শৃংখলাবদ্ধ অধ্যয়ন আৰু বৌদ্ধিক উৎকৰ্ষক যথেষ্ট গুৰুত্ব দি আহিছে, তাত এই বিষয়টোৱে এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে যে, আমাক সংযোগ আৰু মনোৰঞ্জন প্ৰদান কৰিবলৈ নিৰ্মাণ কৰা প্ৰযুক্তিসমূহে যেতিয়া আমাৰ মনোযোগ ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতাকেই পৰিৱৰ্তন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে, তেতিয়া কি হয়?
বন্ধুৰ সৈতে হোৱা কোনো মতানৈক্য নিজে সমাধান কৰা শিশুৱে সংঘাতৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাৰ বিষয়ে কিবা এটা শিকে। নিজৰ চৌপাশৰ অঞ্চল অন্বেষণ কৰা শিশুৱে স্বাধীনতাৰ শিক্ষা লাভ কৰে। কেতিয়াবা পৰি গৈ পুনৰ উঠি থিয় হোৱা শিশুৱে মানসিক দৃঢ়তাৰ অৰ্থ বুজি পায়। সেয়েহে অতিমাত্ৰা সুৰক্ষা যদিও সেয়া মৰম আৰু সন্তানৰ প্ৰতি থকা চিন্তাৰ পৰাই আহে, কিন্তু কেতিয়াবা ই শিশুক নিজৰ সামৰ্থ্যৰ ওপৰত আত্মবিশ্বাস গঢ়ি তোলাৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিব পাৰে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
এই যুক্তিৰ সমসাময়িক ভাৰতীয় সমাজত এক বিশেষ তাৎপৰ্য আছে। বৰ্তমানৰ ক্ৰমাৎ অধিক প্ৰতিযোগিতামূলক পৃথিৱীখনত অভিভাৱকসকলে স্বাভাৱিকভাৱেই নিজৰ সন্তানৰ বাবে সৰ্বোত্তমখিনি বিচাৰে। শিশুৰ শৈশৱ প্ৰায়ে বিদ্যালয়, টিউচন, কোচিং, বিভিন্ন অতিৰিক্ত কাৰ্যকলাপ আৰু ভৱিষ্যতৰ প্ৰস্তুতিক কেন্দ্ৰ কৰি পৰিকল্পিত হৈ পৰিছে। কিন্তু এই প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজতে এটা আশংকা আছে যে, শৈশৱটো যেন জীয়াই থকাৰ সময় নহৈ, পৰিচালনা কৰিবলগীয়া এটা বিষয় হৈ পৰিছে।
গ্ৰন্থখনৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ শক্তি হৈছে যে, ই অভিভাৱক, শিক্ষক, নীতি-নিৰ্ধাৰক আৰু যুৱপ্ৰজন্মক নিজকে প্ৰশ্ন কৰিবলৈ বাধ্য কৰে; এনে বহু ধাৰণা আৰু অভ্যাসক পুনৰ বিবেচনা কৰিবলৈ বাধ্য কৰে, যিবোৰ এতিয়া আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত একেবাৰে স্বাভাৱিক যেন হৈ পৰিছে।
১২ বছৰীয়া এটা শিশুক সামাজিক মাধ্যমত কোনো সীমা-নিৰ্দেশনা নোহোৱাকৈ প্ৰৱেশাধিকাৰ দিয়াৰ প্ৰয়োজন আছেনে? বিদ্যালয়ৰ গোটেই দিনটোত শিশুৰ হাতত ফোন থকাৰ প্ৰয়োজন কিয়? শিশুক সাধাৰণ স্বাধীনতা দিবলৈ আমি কিয় ইমান ভয় কৰিবলৈ লৈছোঁ, অথচ সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ থকা এটা ডিভাইচ তেওঁৰ হাতত তুলি দিবলৈ তুলনামূলকভাৱে ইমান স্বচ্ছন্দ হৈ পৰিছোঁ?
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
হাইটে এই সমস্যাৰ সমাধানৰ বাবে চাৰিটা বহল পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছে যেনে, শিশুক স্মাৰ্টফোন দিয়াৰ বয়স পলম কৰা, সামাজিক মাধ্যমত প্ৰৱেশৰ বয়স পলম কৰা, বিদ্যালয়ক ফোনমুক্ত কৰি তোলা আৰু শিশুক স্বাধীনভাৱে খেলিবলৈ তথা নিজৰ দায়িত্ব নিজে পালন কৰিবলৈ অধিক সুযোগ দিয়া।
সেয়েহে জোনাথন হাইটৰ গ্ৰন্থখন অভিভাৱক, শিক্ষাবিদ আৰু নীতি-নিৰ্ধাৰকসকলৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সতৰ্কবাণী। গ্ৰন্থখনে আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে, শিশুক কেৱল সুৰক্ষিত কৰি ৰখাটোৱেই যথেষ্ট নহয়; তেওঁলোকক শক্তিশালী হৈ উঠিবলৈও সুযোগ দিব লাগিব। আৰু হয়তো আমাৰ সময়ৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বানটো হ’ল, শৈশৱক কেৱল বাস্তৱ জগতৰ বিপদৰ পৰাই নহয়, শিশুৰ হাতত থকা এখন পৰ্দাৰ জৰিয়তে নীৰৱে প্ৰৱেশ কৰা, চকুত সহজে নপৰা বিপদসমূহৰ পৰাও সুৰক্ষিত কৰি ৰখা।
