ড০ উজমা খাতুন
আফগানিস্তানত তালিবানে এনে এক আইনী ব্যৱস্থা আনুষ্ঠানিকভাৱে প্ৰৱৰ্তন কৰিছে যিয়ে সমাজখনক শতিকাজুৰি পিছুৱাই নিছে। আজি সমগ্ৰ বিশ্ব এই অতি উদ্বেগজনক পৰিস্থিতিৰ সাক্ষী হৈ আছে। শেহতীয়াকৈ তালিবানৰ সৰ্বোচ্চ নেতা হিবাতুল্লাহ আখুন্দজাদাই স্বাক্ষৰ কৰা বুলি কোৱা "আদালতৰ বাবে ফৌজদাৰী কাৰ্যবিধি বিধি" (মহাকুমু জাজাই ওছুলনামা) নামৰ ৯০ পৃষ্ঠাৰ এখন দস্তাবেজে মানৱ অধিকাৰ পৰ্যবেক্ষকসকলৰ মাজত তীব্ৰ শংকাৰ সৃষ্টি কৰিছে। যদিও তালিবানে এই বিধিক আইনী ব্যৱস্থাৰ দিশত এক পদক্ষেপ হিচাপে দাঙি ধৰিছে, বহুতো স্বাধীন সংস্থাই সতৰ্ক কৰি দিছে যে ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ই বৈষম্যক প্ৰতিষ্ঠানিক ৰূপ দিছে আৰু মহিলাসকলৰ সুৰক্ষাক দুৰ্বল কৰিছে।
এগৰাকী মুছলমান পণ্ডিতৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা, মূল চিন্তনীয় বিষয়টো কেৱল আইনখনৰ কঠোৰতাই নহয়, বৰং এই ব্যৱস্থাসমূহে ইছলামিক নীতিসমূহক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে বুলি কৰা দাবীটোও। যেতিয়া অন্যায়ক ন্যায্যতা প্ৰদান কৰিবলৈ ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লোৱা হয়, তেতিয়া পণ্ডিতসকলে এনে নীতিৰ আঁৰত থকা আইনী ত্ৰুটি আৰু ধৰ্মতাত্ত্বিক যুক্তি দুয়োটাকে সাৱধানে পৰীক্ষা কৰিব লাগিব। এই প্ৰবন্ধটোৱে আফগান আইনী দৃষ্টিভংগীৰ মূল দুৰ্বলতাসমূহ দাঙি ধৰিছে আৰু বহল ইছলামিক শিক্ষা তথা সমসাময়িক আইনী নৈতিকতাৰ পোহৰত সেইবোৰ কেনেকৈ সংশোধন কৰিব পাৰি সেয়া ব্যাখ্যা দাঙি ধৰিছে।
প্ৰধান দুৰ্বলতাসমূহ
নতুন আইনখনৰ আটাইতকৈ উদ্বেগজনক দিশবোৰৰ ভিতৰত এটা হ'ল ঘৰুৱা হিংসাৰ সংকীৰ্ণ সংজ্ঞা। প্ৰতিবেদন অনুসৰি, এজন স্বামী কেৱল তেতিয়াহে অপৰাধমূলকভাৱে দায়বদ্ধ হয় যেতিয়া তেওঁৰ হিংসাৰ ফলত চকুত পৰা ঘাঁ বা হাড় ভঙা দেখা যায়। ইয়াৰ ফলত চৰিওৱা বা গোৰ মৰাৰ দৰে দৈনন্দিন শাৰীৰিক নিৰ্যাতন কাৰ্যতঃ স্বাভাৱিক হৈ পৰে। আইনী সীমাবদ্ধতা ইমান বেছি কৰি ৰখাৰ ফলত, বহু ধৰণৰ ক্ষতি শাস্তিৰ আওতাৰ বাহিৰত ৰৈ যায়। আইনী নৈতিকতাৰ ফালৰ পৰা চাবলৈ গ'লে এয়া এক বৃহৎ বিফলতা, কাৰণ আধুনিক ফৌজদাৰী আইনে শাৰীৰিক আৰু মানসিক দুয়ো ধৰণৰ নিৰ্যাতনকে গুৰুতৰ অপৰাধ বুলি স্বীকৃতি দিয়ে।
আন এক দুৰ্বলতা হ'ল মহিলাসকলৰ ওপৰত জাপি দিয়া প্ৰমাণৰ বোজা। আনকি গুৰুতৰ আঘাত হ'লেও, ভুক্তভোগীয়ে এনে এখন আদালত ব্যৱস্থাত নিৰ্যাতনৰ প্ৰমাণ দিব লাগিব য'ত তেওঁৰ সাক্ষ্যৰ গুৰুত্ব কম হ'ব পাৰে। ইয়াৰ ফলত আইনী পণ্ডিতসকলে যাক "গাঁথনিগত দায়মুক্তি" (structural impunity) বুলি কয় তাৰ সৃষ্টি হয়, অৰ্থাৎ আইন কেৱল কাগজতহে থাকে, কিন্তু ন্যায় প্ৰাপ্তি সম্ভৱ নহয়। এক নিৰপেক্ষ ব্যৱস্থাই সহজলভ্য অভিযোগ ব্যৱস্থা, ভুক্তভোগীৰ সুৰক্ষা আৰু প্ৰমাণৰ সমান মূল্য নিশ্চিত কৰিব লাগিব।
সমাজখনক কঠোৰ সামাজিক স্তৰত— উলেমা, অভিজাত, মধ্যবিত্ত আৰু নিম্নবিত্ত— শ্ৰেণীভুক্ত কৰাৰ খবৰটোৱে আন এক গুৰুতৰ ত্ৰুটি প্ৰতিফলিত কৰে। সমান নাগৰিকত্ব আধুনিক শাসন ব্যৱস্থাৰ এক মৌলিক নীতি। যেতিয়া স্থিতি অনুসৰি শাস্তি বেলেগ বেলেগ হয়, তেতিয়া আইনৰ শাসন ব্যৱস্থা শ্ৰেণীবদ্ধ শাসনলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। ইছলামিক আইনী ইতিহাসত ত্ৰুটি থকাৰ পিছতো, এনে শক্তিশালী সমতাভিত্তিক ভাৱধাৰা আছে যিয়ে এনে শ্ৰেণীবিভাজনৰ বিৰোধিতা কৰে।
সমানে উদ্বেগজনক কথাটো হ'ল পুৰুষ বা 'মাষ্টাৰ'সকলক তেওঁলোকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল লোকসকলক ব্যক্তিগতভাৱে শাস্তি দিয়াৰ আইনী অনুমতি। ই আইনী কৰ্তৃত্ব আৰু ব্যক্তিগত ক্ষমতাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য ম্লান কৰি পেলায়। যিকোনো কাৰ্যকৰী ন্যায় ব্যৱস্থাত, শাস্তি প্ৰদান কৰাটো কেৱল আদালতৰ একচেটিয়া অধিকাৰ হ'ব লাগে, ব্যক্তিৰ নহয়। ব্যক্তিগতভাৱে শাস্তি দিয়াৰ অনুমতিকৰণে বিশেষকৈ মহিলা আৰু শিশুসকলৰ প্ৰতি নিৰ্যাতনৰ এক অনুকূল পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে।
দণ্ডবিধিৰ উপৰি, ২০২২ চনৰ শেষৰ ফালৰ পৰা তালিবানৰ সামগ্ৰিক নীতিসমূহত এক ধাৰাবাহিক আৰ্হি দেখা গৈছেঃ মহিলাৰ বিশ্ববিদ্যালয় শিক্ষাৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞা, 'মেহৰাম' (পুৰুষ সংগী)ৰ অবিহনে ভ্ৰমণত বাধা আৰু বহুতো ৰাজহুৱা স্থানত প্ৰৱেশ নিষিদ্ধ কৰা। একেলগে চালে, এই ব্যৱস্থাসমূহ বিচ্ছিন্ন সিদ্ধান্ত নহয়, বৰঞ্চ মহিলাৰ সামাজিক অংশগ্ৰহণক পৰিকল্পিতভাৱে সংকুচিত কৰাৰ প্ৰয়াসহে বুলি বুজিব পাৰি।
তালিবানৰ স্থিতিৰ আন এক বিশ্লেষণাত্মক দুৰ্বলতা হ'ল ইছলামক জনজাতীয় প্ৰথাৰ সৈতে একাকাৰ কৰা। বহু পৰ্যবেক্ষকে পৰম্পৰাগত পাষ্টুন সন্মানবিধি 'পাষ্টুনৱালী'ৰ (Pashtunwali) শক্তিশালী প্ৰভাৱৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। 'নাং' (সন্মান) আৰু 'নামুচ' (মহিলাৰ সুৰক্ষা) ৰ দৰে ধাৰণাসমূহক কঠোৰ পুৰুষ অভিভাৱকত্বৰ জৰিয়তে ব্যাখ্যা কৰা হয়।
এই জনজাতীয় নীতিবোৰক সৰ্বজনীনভাৱে ইছলামিক বুলি দাঙি ধৰিলে মুছলমান সমাজৰ ঐতিহাসিক বৈচিত্ৰ্যক আওকাণ কৰা হয়— বাগদাদৰ পৰা কৰ্ডোবা আৰু কাইৰোলৈকে— য'ত মহিলাসকলে শিক্ষা, বাণিজ্য আৰু পাণ্ডিত্যত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।
কি সংশোধন কৰাৰ প্ৰয়োজন?
এই বিকৃতিসমূহৰ সংশোধনৰ বাবে মূল ইছলামিক নীতিসমূহলৈ উভতি যোৱাৰ প্ৰয়োজন। ইছলামিক ন্যায়শাস্ত্ৰই সদায় ব্যাখ্যাৰ বহুত্ববাদক (ইখতিলাফ) স্বীকৃতি দি আহিছে। শাস্ত্ৰীয় পৰম্পৰা একাধিক চিন্তাধাৰাৰ জৰিয়তে বিকশিত হৈছিল, কোনো এটা স্থবিৰ পঠনৰ জৰিয়তে নহয়। কোনো এক কঠোৰ ব্যাখ্যাই একমাত্ৰ ইছলামিক স্থিতি প্ৰতিনিধিত্ব কৰে বুলি কৰা দাবীয়ে এই বৌদ্ধিক ঐতিহ্যক অস্বীকাৰ কৰে।
সমানে গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈছে 'শ্বৰীয়া' (Shari’ah) আৰু 'ফিকহ' (fiqh) ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য। শ্বৰীয়াই ন্যায়, দয়া আৰু মানৱ মৰ্যাদাৰ ওপৰত আধাৰিত ঐশ্বৰিক নৈতিক নিৰ্দেশনাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। আনহাতে, ফিকহ হৈছে এক মানৱীয় ব্যাখ্যাৰ প্ৰয়াস যি সদায় প্ৰেক্ষাপটৰ সৈতে বিকশিত হৈ আহিছে। ফিকহৰ কোনো এক ঐতিহাসিক স্থিতিক চিৰন্তন ঐশ্বৰিক আইন বুলি গণ্য কৰাটো পদ্ধতিগতভাৱে ত্ৰুটিপূৰ্ণ। আফগানিস্তানত অৰ্থপূৰ্ণ সংস্কাৰৰ বাবে আইনী যুক্তি প্ৰয়োগ (ইজতিহাদ)ৰ স্থান বন্ধ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে তাক পুনৰ মুকলি কৰাৰ প্ৰয়োজন হ'ব।
মহিলাৰ শিক্ষাৰ বিষয়টোৱে তালিবানৰ নীতি আৰু ইছলামিক নজিৰৰ মাজৰ ব্যৱধান স্পষ্টভাৱে দেখুৱাই দিয়ে। কোৰানৰ প্ৰথম প্ৰকাশিত নিৰ্দেশ আছিল "পঢ়া", যিটো কেৱল পুৰুষৰ বাবে নহয়, বৰং সকলোকে সম্বোধন কৰা হৈছিল। পয়গম্বৰ মহম্মদে কৈছিল যে জ্ঞান অন্বেষণ কৰা প্ৰতিজন মুছলমানৰ বাবে বাধ্যতামূলক। ইছলামৰ ইতিহাসত হাদিছ আৰু আইনৰ অসংখ্য মহিলা পণ্ডিতৰ উল্লেখ আছে। সেয়েহে, মহিলাৰ উচ্চ শিক্ষাৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিষেধাজ্ঞা বহল ইছলামিক বৌদ্ধিক পৰম্পৰাৰ ভিতৰত ন্যায্যতা প্ৰদান কৰাটো অত্যন্ত কঠিন।
কোৰানৰ ৪:৩৪ আয়াতৰ বিতৰ্কটোকো সাৱধানতাৰে ব্যাখ্যা কৰাৰ প্ৰয়োজন। "পুৰুষসকল মহিলাৰ ওপৰত কৱামুন (qawwamun)" বাক্যাংশটোক প্ৰায়ে পুৰুষৰ চিৰস্থায়ী শ্ৰেষ্ঠত্ব বুলি পঢ়া হয়। অৱশ্যে, আৰবী মূল শব্দ 'q-w-m' দায়িত্ব, ৰক্ষণাবেক্ষণ আৰু সমৰ্থনৰ সৈতে জড়িত। আয়াতটোৱে নিজেই এই ভূমিকাক আৰ্থিক দায়িত্বৰ সৈতে সংযোগ কৰিছে। সেয়েহে বহুতো সমসাময়িক পণ্ডিতে কৱামুনক অন্তৰ্নিহিত শ্ৰেষ্ঠত্বৰ সলনি এক নিৰ্দিষ্ট আৰ্থ-সামাজিক প্ৰেক্ষাপটৰ ভিতৰত কাৰ্যকৰী দায়িত্ব হিচাপে বুজে।
একেদৰে, একেটা আয়াততে থকা 'দৰাবা' (daraba) শব্দটোক লৈও দীৰ্ঘদিন ধৰি বিতৰ্ক চলি আহিছে। আনকি শাস্ত্ৰীয় পণ্ডিতসকলেও ইয়াৰ ব্যাখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত কঠোৰ সীমাবদ্ধতা আৰোপ কৰিছিল। গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ'ল, পয়গম্বৰ মহম্মদে কেতিয়াও নিজৰ পত্নীসকলক প্ৰহাৰ কৰা নাছিল আৰু ক্ষতিকাৰক আচৰণক তীব্ৰভাৱে নিৰুৎসাহিত কৰিছিল।
তেওঁৰ সুপৰিচিত শিক্ষা, "তোমালোকৰ মাজত সেইজনেই সৰ্বোত্তম যিজন নিজৰ পত্নীৰ প্ৰতি সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ", ই দয়াক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া এক নৈতিক মান স্থাপন কৰে। যেতিয়া কোৰানৰ ৩০:২১ আয়াতত স্বামী-স্ত্ৰীৰ মাজত স্নেহ আৰু দয়াৰ কথা কোৱা হয় আৰু কোৰানৰ ৪:১৯ আয়াতে পুৰুষসকলক মহিলাৰ সৈতে দয়াৰে বাস কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে, তেতিয়া বহল কোৰানৰ গাঁথনিটোৱে স্পষ্টভাৱে হিংসাৰ পৰিৱৰ্তে কৰুণাৰ দিশলৈ গতি কৰে। ঘৰুৱা ক্ষতিক স্বাভাৱিক বুলি গণ্য কৰা যিকোনো আইনী ব্যৱস্থা এই নৈতিক পথৰ পৰিপন্থী।
আধুনিক মুছলমান সংখ্যাগৰিষ্ঠ দেশসমূহে গঠনমূলক সংস্কাৰৰ উপযোগী উদাহৰণ দাঙি ধৰিছে। টিউনিছিয়াৰ ব্যক্তিগত স্থিতিৰ আইন আৰু মৰক্কোৰ 'মৌদাৱানা' (Moudawana) পাৰিবাৰিক বিধিয়ে ইছলামিক আইনী শব্দভাণ্ডাৰৰ ভিতৰত থাকিয়েই ঘৰুৱা হিংসাৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা শক্তিশালী কৰিবলৈ ইছলামিক ন্যায়শাস্ত্ৰৰ সঁজুলিসমূহ ব্যৱহাৰ কৰিছে। পাকিস্তান, বাংলাদেশ, সংযুক্ত আৰৱ আমিৰশ্বাহী, ইৰান আৰু শেহতীয়াকৈ ছৌদি আৰৱৰ দৰে দেশতো একে ধৰণৰ সংস্কাৰ সাধন কৰা দেখা যায়, অৱশ্যে সাফল্যৰ মাত্ৰা ভিন ভিন।
ৰূপায়ণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰত্যাহ্বান থকাৰ পিছতো পাকিস্তান আৰু বাংলাদেশে ঘৰুৱা হিংসা প্ৰতিৰোধী আইন গৃহীত কৰিছে আৰু মহিলাৰ শিক্ষাৰ সুবিধা সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে। সংযুক্ত আৰৱ এমিৰেটছে ইছলামিক গাঁথনিৰ ভিতৰত পৰিয়ালৰ কল্যাণ আৰু মহিলাৰ সুৰক্ষাৰ লক্ষ্যৰে আইনী সুৰক্ষা আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছে। ইৰানে, গুৰুতৰ আভ্যন্তৰীণ বিতৰ্ক আৰু নিষেধাজ্ঞাৰ মাজতো, মুছলমান আইনী ব্যৱস্থাই পৰম্পৰা আৰু সংস্কাৰৰ মাজত কেনেদৰে ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে সেয়া দেখুৱাই আহিছে।
শেহতীয়া বছৰবোৰত, ছৌদি আৰৱেও মহিলাৰ ভ্ৰমণৰ ক্ষেত্ৰত থকা বাধা শিথিল কৰা আৰু শিক্ষা তথা কৰ্মক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ অংশগ্ৰহণ সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ দৰে পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে যদিও তাত আজিও মানৱ অধিকাৰৰ গুৰুতৰ উদ্বেগ বৰ্তি আছে। সামগ্ৰিকভাৱে, এই উদাহৰণবোৰে প্ৰমাণ কৰে যে মহিলাৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰাটো কোনো পশ্চিমীয়া দেশসমূহে জাপি দিয়া ব্যৱস্থা নহয়, বৰং মুছলমান বিশ্বৰ ভিতৰত গতিশীল ফিকহৰ এক বৈধ আৰু নিৰন্তৰ ফলাফল।
ইছলামিক নৈতিক দৃষ্টিভংগীৰ পৰা, শাসনৰ মূল আধাৰ হৈছে ন্যায় ('আদল) আৰু দয়া (ৰহম)। কোৰানৰ ৪:৫৮ আয়াতে ক্ষমতাত থকাসকলক ন্যায়ৰে শাসন কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে আৰু পয়গম্বৰৰ বিদায় হজ্জৰ ভাষণত মহিলাসকলক অংশীদাৰ আৰু আমানাহ (amanah) বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। যি নীতিগত গাঁথনিয়ে পৰিকল্পিতভাৱে মহিলাসকলক শিক্ষা, নিৰাপদ ভ্ৰমণ আৰু আইনী সুৰক্ষাৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখে, সেই গাঁথনিক এই নীতিসমূহৰ সৈতে তুলনা কৰিলে গুৰুতৰ নৈতিক প্ৰশ্নৰ উদয় হয়।
সেয়েহে, নতুন আফগান দণ্ডবিধি মুছলমান আইনী চিন্তাধাৰাৰ বাবে এক সংকটপূৰ্ণ মুহূৰ্ত হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। যেতিয়া ক্ষতিক বৈধতা প্ৰদান কৰিবলৈ ধৰ্মক ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তেতিয়া পণ্ডিতসকলৰ কঠোৰ আৰু প্ৰমাণ-ভিত্তিক ব্যাখ্যাৰ জৰিয়তে সঁহাৰি জনোৱাৰ দায়িত্ব থাকে। কেইবাটাও সংশোধনমূলক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা প্ৰয়োজনঃ ঘৰুৱা হিংসাৰ সকলো ৰূপকে অপৰাধ বুলি গণ্য কৰিব লাগিব; আদালতে মহিলাৰ বাবে সমান সাক্ষ্যৰ গুৰুত্ব আৰু সহজলভ্য অভিযোগ ব্যৱস্থা নিশ্চিত কৰিব লাগিব; ন্যায় ব্যৱস্থাই শাস্তিৰ ক্ষেত্ৰত সামাজিক শ্ৰেণীবিভাজন পৰিত্যাগ কৰিব লাগিব আৰু ইছলামিক নজিৰ তথা সমসাময়িক মানৱ উন্নয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তা দুয়োটাৰে সৈতে সংগতি ৰাখি মহিলাৰ শিক্ষা সম্পূৰ্ণৰূপে পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব লাগিব।
বৌদ্ধিক পৰ্যায়ত, মুছলমান পণ্ডিতসকলে ঐশ্বৰিক নীতি আৰু মানৱীয় ব্যাখ্যাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য পুনৰ দৃঢ়তাৰে সাব্যস্ত কৰিব লাগিব। 'ইজতিহাদ' পুনৰুজ্জীৱিত কৰা, 'মাকাছিদ আল-শ্বৰীয়ত'ৰ প্ৰসাৰ কৰা আৰু বিভিন্ন 'মাজহাব'ৰ মাজত মত বিনিময়ক উৎসাহিত কৰিলে ইছলামিক আইনক কঠোৰ বিধিলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাত বাধা দিব পৰা যাব। এই আলোচনাত মুছলমান কণ্ঠ, বিশেষকৈ মহিলা পণ্ডিতসকলৰ কণ্ঠ কেন্দ্ৰবিন্দুত থকাটোও অতিশয় গুৰুত্বপূৰ্ণ। ইছলামিক অধ্যয়নত প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত এগৰাকী উদাৰ মুছলমান শিক্ষাবিদ হিচাপে, মই বিশ্বাস কৰোঁ যে আগুৱাই যোৱাৰ পথটো পৰম্পৰাক পৰিত্যাগ কৰাৰ মাজত নাই, বৰঞ্চ সততা আৰু সাহসেৰে ইয়াৰ লগত জড়িত হোৱাৰ মাজতহে আছে।
ইছলামৰ নৈতিক মূলমন্ত্ৰ— মানৱ মৰ্যাদা, জ্ঞান, ন্যায় আৰু কৰুণাই সংস্কাৰৰ বাবে পৰ্যাপ্ত সমল যোগান ধৰে। তালিবানৰ বৰ্তমানৰ আইনী যাত্ৰাই ইছলামৰ আইনী পৰম্পৰাৰ সম্পূৰ্ণ সমৃদ্ধিৰ পৰিৱৰ্তে ইয়াৰ এক সংকীৰ্ণ আৰু নিৰ্বাচিত ব্যাখ্যাহে প্ৰতিফলিত কৰে।মহিলাসকলক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা, ন্যায় বজাই ৰখা আৰু ধৰ্মৰ নৈতিক বিশ্বাসযোগ্যতা অক্ষুণ্ণ ৰখা এক আইনী ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিবলৈ এই পাৰ্থক্যটো উপলব্ধি কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
(ড০ উজমা খাতুন আলিগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয়ৰ প্ৰাক্তন অধ্যাপিকা, এগৰাকী লেখিকা, স্তম্ভকাৰ আৰু সমাজ চিন্তাবিদ)
