অনিকা মহেশ্বৰী
জীৱন পথত কেতিয়াবা এনে কিছুমান মুহূৰ্ত আহে, য’ত একোটি সৰু সাক্ষাতেই সমগ্ৰ ভৱিষ্যতৰ ৰূপৰেখা নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়ে। ১৯৯৭ চনৰ দিল্লীৰ এক সোণালী সন্ধিয়া, এখন কলা প্ৰদৰ্শনী আৰু এগৰাকী যুৱ চিত্ৰশিল্পীৰ মনত উথলি উঠা অলেখ প্ৰশ্ন। তেওঁৰ সন্মুখত থিয় দি আছিল ভাৰতীয় কলা জগতৰ ভাস্কৰস্বৰূপ মকবুল ফিদা হুছেইন। সেই সময়ৰ যুৱতী চিত্ৰশিল্পী ফাৰখান্দা খানৰ হাতত কলাৰ কৌশল অৱশ্যেই আছিল, কিন্তু হয়তো তেওঁ এক উপযুক্ত 'বিষয়'ৰ সন্ধানত আছিল। তেওঁ হুছেইন চাহাবক এক সৰল অথচ গভীৰ প্ৰশ্ন সুধিছিল, "হুছেইন চাহাব, মই কি অঁকা উচিত?"
হুছেইন চাহাবে তেওঁৰ সেই চিৰপৰিচিত হাঁহিটোৰে সৈতে ফাৰখান্দাক এনে এক মন্ত্ৰ দিলে, যিয়ে তেওঁৰ সমগ্ৰ কলা যাত্ৰাৰ দিশেই সলনি কৰি পেলালে। তেওঁ ক’লে, "যি বিষয় তোমাৰ হৃদয় আৰু আত্মাৰ পৰা নিগৰি আহি তোমাক অনুপ্ৰাণিত কৰে, তাকেই কেনভাছত সজাই তোলা।" বচ, এইটোৱেই আছিল সেই বিশেষ মুহূৰ্ত, যিয়ে এগৰাকী সাধাৰণ চিত্ৰশিল্পীক 'ফাৰখান্দা খান ফিদা' হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ ভেটি গঢ়ি তুলিছিল। আজিও যেতিয়া কোনোবাই তেওঁৰ সফলতাৰ ৰহস্য জানিব বিচাৰে, তেতিয়া তেওঁ অত্যন্ত গৌৰৱেৰে হুছেইন চাহাবৰ সৈতে হোৱা সেই চুটি অথচ প্ৰভাৱশালী বাৰ্তালাপৰ কথা সোঁৱৰে।
ফাৰখান্দা খানৰ চিত্ৰ
উত্তৰ প্ৰদেশৰ ঐতিহাসিক বান্দা জিলাৰ কালিঞ্জৰ গাঁৱত ফাৰখান্দাৰ জন্ম হৈছিল। এই গাঁওখন ইয়াৰ বীৰত্ব আৰু মাটিৰ সুবাসৰ বাবে পৰিচিত, কিন্তু ফাৰখান্দাৰ ঘৰত কলাৰ এক সুকীয়া বতাহেই বলিছিল। তেওঁৰ পিতৃ মহম্মদ ছাইদ খান ভাৰতীয় বায়ুসেনাৰ এগৰাকী অনুশাসিত বিষয়া আছিল। দিনটো দেশ সেৱা আৰু সামৰিক কঠোৰতাৰ মাজেৰে পাৰ কৰাৰ পিছত, তেওঁ নিজৰ নিশাবোৰ ৰঙৰ নামত উছৰ্গা কৰিছিল। তেওঁ এগৰাকী চখৰ চিত্ৰশিল্পী আছিল, যিয়ে কাপোৰ আৰু পুৰণি ৰেকৰ্ডত ৰাধা-কৃষ্ণ আৰু মা সৰস্বতীৰ জীৱন্ত ছবি আঁকিছিল। নিশাৰ নিস্তব্ধতাৰ মাজত পিতৃক তুলিকা চলোৱা দেখাটো ফাৰখান্দাৰ বাবে কোনো যাদুকৰী অনুভৱতকৈ কম নাছিল। পিতৃৰ এই অনুপ্ৰেৰণা আৰু ৰঙৰ প্ৰতি থকা সমৰ্পণেই অকণমানি ফাৰখান্দাৰ মনত এই বীজ সিঁচি দিছিল যে কলা কেৱল এক চখ নহয়, বৰং নিজকে প্ৰকাশ কৰাৰ এক পৱিত্ৰ মাধ্যম।
তেওঁৰ শৈক্ষিক যাত্ৰাও সমানেই প্ৰভাৱশালী আছিল। ফাৰখন্দাই পুনে আৰু কাকিনাড়াৰ দৰে দেশৰ বিভিন্ন চহৰত প্ৰাথমিক শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ আলিগড় মুছলিম বিশ্ববিদ্যালয় (AMU)ত নামভৰ্তি কৰে আৰু তাৰ পৰাই চাৰুকলাত স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰে। তেওঁৰ কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ উমান এই কথাৰ পৰাই পাব পাৰি যে তাত তেওঁ স্বৰ্ণ পদক লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। পঢ়া-শুনাৰ প্ৰতি তেওঁৰ হাবিয়াস ইয়াতেই শেষ হোৱা নাছিল; পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ নাগপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা আধুনিক কলাৰ ওপৰত ডক্টৰেট ডিগ্ৰীও অৰ্জন কৰে। কিছুদিনৰ বাবে তেওঁ দিল্লীৰ চলৱান পাব্লিক স্কুলত কলা শিক্ষক হিচাপে সেৱা আগবঢ়াইছিল আৰু এই সময়ছোৱাতেই তেওঁ বিবাহপাশত আৱদ্ধ হৈছিল, যাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ পেছাদাৰী কলা জীৱনক এক নতুন মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছিল।
ফাৰখান্দা খান ফিদাৰ কলা জীৱনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষণটো তেতিয়া আহিছিল যেতিয়া তেওঁ ছুফিবাদক নিজৰ আত্মাৰ স’তে একাত্ম কৰি লৈছিল। AMU-ৰ পৰা পঢ়া সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত তেওঁ কলাৰ বিভিন্ন দিশ, ধাৰ্মিকতা আৰু আধ্যাত্মিকতাৰ ওপৰত গভীৰ গৱেষণা কৰে। তেওঁৰ এই আধ্যাত্মিক অন্বেষণে তেওঁক দিল্লীৰ প্ৰসিদ্ধ হজৰত নিজামুদ্দিন দৰগাহলৈ লৈ গৈছিল। তাৰ শান্তিপূৰ্ণ পৰিৱেশ, কৱালীৰ প্ৰতিধ্বনিত সুৰ আৰু ইবাদতৰ পৰিৱেশে তেওঁৰ সত্তাক গভীৰভাৱে স্পৰ্শ কৰিছিল। ফাৰখান্দাই কয় যে ছুফিবাদৰ অৰ্থই হৈছে শান্তি। যেতিয়া আপুনি নিজৰ ভিতৰত শান্তি অনুভৱ কৰে, তেতিয়া বাহিৰৰ সকলো ক্ৰোধ, ঈৰ্ষা, ঘৃণা আৰু সংঘাত আপোনা-আপুনি নাইকিয়া হৈ যায়। তেওঁৰ চিত্ৰকৰ্মত লাহে লাহে ছুফি সন্তসকলৰ আধ্যাত্মিকতা, দৰগাহৰ প্ৰশান্তি আৰু স্ৰষ্টাৰ ইবাদতৰ ৰং ফুটি উঠিবলৈ ধৰিলে। তেওঁৰ কেনভাছত ৰঙৰ নিৰ্বাচন আৰু তুলিকাৰ আঁচোৰে দৰ্শকক এক সুকীয়া জগতলৈ লৈ যায়, য’ত কেৱল শান্তি আৰু ভাতৃত্ববোধ বিৰাজমান।
বিদেশৰ এটা শ্ব’ত সময়ত ফাৰখান্দা খান
২০০২ চনটো তেওঁৰ কৰ্মজীৱনৰ বাবে এক বৃহৎ মাইলৰ খুঁটি হিচাপে বিবেচিত হৈছিল। এই বছৰটোতে তেওঁ নিজৰ চিত্ৰকৰ্মৰ প্ৰথমখন বৃহৎ প্ৰদৰ্শনী অনুষ্ঠিত কৰিছিল। তেওঁৰ কলাৰ সৰলতা আৰু তাত নিহিত হৈ থকা গভীৰ অৰ্থই কেৱল ভাৰতীয় কলা অনুৰাগীসকলকেই প্ৰভাৱিত কৰা নাছিল, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়তো তেওঁ স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল। লণ্ডন আৰু বাহৰেইনৰ দৰে দেশতো তেওঁৰ কলাৰ ব্যাপক চাহিদা আছিল। বাহৰেইনত তেওঁৰ এখন ছবি ৫ লাখ টকাত বিক্ৰী হৈছিল, যিয়ে প্ৰমাণ কৰি দিছিল যে যদি কলা হৃদয়ৰ পৰা নিগৰি আহে, তেন্তে তাৰ কোনো সীমা নাথাকে। হুছেইন চাহাবৰ সেই পৰামৰ্শ- 'যি বিষয় আত্মাই বিচাৰে, তাকেই অঁকা'- এতিয়া বাস্তৱত পৰিণত হোৱা যেন অনুভৱ হৈছিল।
ফাৰখান্দাৰ ব্যক্তিত্বৰ আৰু বহু ৰং আছে। তেওঁ নিজকে কেৱল কেনভাছৰ মাজতে আৱদ্ধ কৰি ৰখা নাছিল। দিল্লীত থকা অৱস্থাত তেওঁ প্ৰসিদ্ধ থিয়েটাৰ শিল্পী য়াছিন খানৰ সৈতে মঞ্চ শ্বেয়াৰ কৰিছিল আৰু অভিনয়ৰ জগতখনতো খোজ পেলাইছিল। তেওঁ বিখ্যাত চলচ্চিত্ৰ পৰিচালক মহেশ ভাটৰ নাটক 'ডেডী'-ত অভিনয় কৰাৰ সুযোগ পাইছিল। এই সময়ছোৱাত তেওঁ সমাজ আৰু বিশেষকৈ ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ জীৱনৰ এক সুকীয়া বাস্তৱতা অনুভৱ কৰিছিল। তেওঁ বিশ্বাস কৰে যে ভাৰতীয় মুছলমানসকল সমগ্ৰ বিশ্বৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ সুখী, কাৰণ তেওঁলোকৰ নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি নিজৰ সংস্কৃতি আৰু ধৰ্ম পালন কৰাৰ পূৰ্ণ স্বাধীনতা আছে।
অৱশ্যে, তেওঁৰ কলাত্মক যাত্ৰাও আছিল কাঁইটেৰে ভৰা। যেতিয়া তেওঁ পোৰ্ট্ৰেইট পেইণ্টিং (মানুহৰ মুখাৱয়ব অঁকা) আৰম্ভ কৰিছিল, তেতিয়া তেওঁ সমাজৰ একাংশৰ পৰা তীব্ৰ সমালোচনাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছিল। সেই সময়ত ধৰ্মীয় আৰু পৰম্পৰাগত বিশ্বাসৰ বাবে কিছুমান লোকে ইয়াক সঠিক বুলি গণ্য কৰা নাছিল। কিন্তু ফৰখন্দাই এই সমালোচনাসমূহক নিজৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাবলৈ নিদিলে। তেওঁৰ যুক্তি অতি স্পষ্ট আৰু সুন্দৰ- তেওঁ কয় যে প্ৰতিগৰাকী ব্যক্তিৰ মুখমণ্ডল স্ৰষ্টাৰ এক অনন্য আৰু আটাইতকৈ ধুনীয়া সৃষ্টি। ভগৱানৰ এই আচৰিত সৃষ্টি নৈপুণ্যক চিত্ৰিত কৰাটো ভুল হ’ব কেনেকৈ? তেওঁ নিজৰ বিশ্বাস অটুট ৰাখিলে আৰু নিজৰ কলাৰ জৰিয়তে মানুহৰ মুখাৱয়বৰ আধ্যাত্মিকতা ফুটাই তোলাৰ কাম অব্যাহত ৰাখিলে।
ফাৰখান্দা খানৰ চেল্ফ প'ৰ্টৰেইট
কোভিড-১৯ মহামাৰীৰ সময়ছোৱায়ো ফাৰখান্দাৰ চিন্তাধাৰাত বাৰুকৈয়ে প্ৰভাৱ পেলাইছিল। তেওঁ উপলব্ধি কৰিছিল যে পৃথিৱীৰ জাকজমকতা আৰু আড়ম্বৰ কেৱল ক্ষণস্থায়ী। জীৱনৰ প্ৰকৃত মূল্য ইজনে সিজনৰ প্ৰতি থকা দয়া, কৰুণা আৰু সমৰ্পণৰ মাজতহে নিহিত হৈ আছে। তেওঁ বিশ্বাস কৰে যে প্ৰকৃত শান্তি আনৰ প্ৰতি থকা নিজৰ দায়িত্ব পালন কৰাৰ মাজতেই লুকাই থাকে। এই কাৰণেই ছুফি চিত্ৰকলাৰ লগতে তেওঁ এতিয়া সামাজিক বিষয়বোৰতো নিজৰ তুলিকা চলাইছে। জনসাধাৰণৰ মাজত পানীৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে সজাগতা সৃষ্টি কৰাৰ উদ্দেশ্যে পানীৰ সংকটৰ দৰে গুৰুতৰ বিষয়ত তেওঁ বহুতো ছবি আঁকিছে।
আজি ড০ ফাৰখান্দা খান ফিদা কেৱল এগৰাকী সফল চিত্ৰশিল্পীয়েই নহয়, তেওঁ যুৱপ্ৰজন্ম আৰু বিশেষকৈ ছোৱালীসকলৰ বাবে এক অনুপ্ৰেৰণাৰ উৎসও। তেওঁ দক্ষিণ দিল্লীত স্বামী আৰু দুটি সন্তানৰ সৈতে বাস কৰে আৰু ছ’চিয়েল মিডিয়াৰ জৰিয়তে নতুন প্ৰজন্মৰ সৈতে অহৰহ সংযুক্ত হৈ থাকে। যুৱপ্ৰজন্মৰ প্ৰতি তেওঁৰ বাৰ্তা অতি সৰল- কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ কোনো বিকল্প নাই। তেওঁ ছোৱালীসকলক এই শিক্ষা দিয়ে যে তেওঁলোকে যিকোনো ধৰণৰ সামাজিক বা মানসিক বান্ধোনৰ পৰা মুক্ত হৈ নিজৰ অধিকাৰৰ বাবে মাত মাতিব লাগে আৰু নিজৰ প্ৰতিভাক বিশ্বৰ সন্মুখত দাঙি ধৰিব লাগে।
আফ্ৰিকান শিল্পীৰ সৈতে ফাৰখান্দা খান
বান্দাৰ এখন সৰু গাঁৱৰ পৰা আৰম্ভ হৈ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কলা-বীথিকাত প্ৰৱেশ কৰা ড০ ফাৰখান্দা খান ফিদাৰ এই বৰ্ণিল যাত্ৰা হৈছে এনে এক জীৱন্ত কাহিনী, যিয়ে আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে যদি আমি নিজৰ শিপাৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ থাকোঁ আৰু নিজৰ আত্মাৰ মাতষাৰ শুনো, তেন্তে আমি কেৱল সফলেই নহওঁ, সমাজতো এক ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন আনিব পাৰোঁ। তেওঁৰ চিত্ৰকৰ্মসমূহ কেৱল ৰঙৰ সংমিশ্ৰণেই নহয়, ই হৈছে শান্তি, আধ্যাত্মিকতা আৰু মানৱতাৰ এক সুন্দৰ আৰু চিৰযুগমীয়া ঘোষণাপত্ৰ। তেওঁৰ তুলিকাত প্ৰাণ পোৱা প্ৰতিটো ৰঙে যেন আজিও দৰ্শকক কৈ যায়- "যি কলা আত্মাৰ পৰা নিগৰে, সি কেতিয়াও ম্লান নপৰে।"
