নৃতত্ত্ববিজ্ঞানৰ প্ৰতি তেওঁৰ যাত্ৰা পূৰ্বপৰিকল্পিত নাছিল। তদানীন্তন অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ মেহবুব নগৰৰ এগৰাকী যুৱ ছাত্ৰী হিচাপে তেওঁ বিশুদ্ধ বিজ্ঞানৰ প্ৰতি গভীৰভাৱে আগ্ৰহী আছিল আৰু ইয়াক লৈয়ে উচ্চ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল। কিন্তু পৰিস্থিতিয়ে তেওঁৰ পথ সলনি কৰিলে। গুলবৰ্গত স্নাতকোত্তৰ নামভৰ্তিৰ সময়ত, বিশ্ববিদ্যালয়ৰ কিছুমান আভ্যন্তৰীণ সিদ্ধান্তৰ বাবে তেওঁক নৃতত্ত্ববিজ্ঞান বিভাগলৈ পঠিওৱা হৈছিল। তেওঁ কয় যে ই তেওঁৰ জীৱনৰ দিশেই সলনি কৰি পেলাইছিল। নৃতত্ত্ববিজ্ঞানে তেওঁক সেই বিষয়বোৰ অধ্যয়ন কৰাৰ এক মাধ্যম প্ৰদান কৰিছিল যিবোৰে তেওঁক সদায় বিচলিত কৰিছিল: অসমতা, দুৰ্বলতা আৰু সেই মহিলাসকলৰ নীৰৱ যন্ত্ৰণা, যাৰ জীৱন কাহিনীয়ে কেতিয়াও চৰকাৰী নথিত স্থান নাপায়। "দৰিদ্ৰতা অধ্যয়ন কৰিবলৈ এতিয়া মোৰ হাতত এক মাধ্যম আৰু উপায় আছে," তেওঁ কয়।
গুলবৰ্গৰ লাম্বাডী জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ মাজত তেওঁৰ প্ৰাৰম্ভিক ক্ষেত্ৰ অধ্যয়নে তেওঁক দৰিদ্ৰতাৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিছিল- কোনো তাত্ত্বিক কথা হিচাপে নহয়, বৰং এক বাস্তৱ অভিজ্ঞতা হিচাপে। মানুহৰ জীৱনৰ এই অন্বেষণ আৰু দৰিদ্ৰতা তথা অনগ্ৰসৰতাৰ মূল কাৰণসমূহৰ অনুসন্ধান দশক দশক ধৰি চলি থাকিল... একেবাৰে তেওঁৰ শেহতীয়া অৱসৰৰ সময়লৈকে।
বছৰ বছৰ ধৰি তেওঁ এনেকুৱা ঘৰসমূহত প্ৰৱেশ কৰিছিল য'ত বাৰ কিম্বা তেৰজন মানুহে মাত্ৰ এটা কোঠাতে একেলগে বাস কৰিছিল। তেওঁ এনেকুৱা মহিলাসকলক লগ পাইছিল যিসকলৰ গৰ্ভনিৰোধক ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি কোনো সুবিধা নাছিল আৰু জন্ম নিয়ন্ত্ৰণৰ বিষয়ে কোনো তথ্যই তেওঁলোকে নাজানিছিল। তেওঁ তেৰ বা চৈধ্য বছৰ বয়সতে বিয়া দিয়া, অচিনাকি চহৰলৈ পঠিওৱা, অৰ্থনৈতিকভাৱে নিৰ্ভৰশীল আৰু সামাজিকভাবে বিচ্ছিন্ন হৈ পৰা ছোৱালীৰ সৈতে কথা পাতিছিল। তেওঁ বাৰে বাৰে গৰ্ভৱতী হোৱা বিষয়টোক মানুহৰ নিজৰ ইচ্ছা হিচাপে নহয়, এক পৰিস্থিতিৰ বাধ্যবাধকতা হিচাপেহে দেখিছিল। তেওঁৰ দুখজনক সিদ্ধান্তঃ স্বাধীনতাৰ ৭০ বছৰৰ পাছতো এই ছোৱালী বা মহিলাসকলৰ জীৱনত কোনো পৰিৱৰ্তন অহা নাই।
তেওঁ নিজৰ বহু সমীক্ষাত এই তথ্যসমূহ লাভ কৰিছে; প্ৰথমে এগৰাকী পিএইচডি গৱেষক হিচাপে তেওঁ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল, "মুছলমানসকল অধিক সন্তান জন্ম দিয়াৰ সপক্ষে নেকি?" মুছলমান অধ্যুষিত অঞ্চলকে ধৰি বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ মাজত তেওঁ এনে বহু সমীক্ষা কৰিছে, যাৰ একেবাৰে শেহতীয়াটো তেওঁৰ অৱসৰৰ ঠিক আগে আগে কৰা হৈছিল।
যেতিয়া তেওঁক সোধা হৈছিল যে মুছলমান মহিলাসকলৰ অৱস্থা, বাল্য বিবাহৰ প্ৰচলন আৰু অধিক সন্তানৰ জন্ম- এইবোৰ তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ সৈতে জড়িত নেকি, তেওঁ কয়ঃ বিকাশৰ সৈতে ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ কোনো সম্পৰ্ক নাই। ছাত্ৰী অৱস্থাৰ পৰাই মানুহে সৃষ্টি কৰা বৈষম্যৰ প্ৰতি তেওঁৰ কোনো আগ্ৰহ নাছিল বুলি উল্লেখ কৰি তেওঁ জনগোষ্ঠীয় অনুসন্ধানতহে বিশ্বাস ৰাখিছিল। তেওঁ কয়, "পার্থক্যবোৰ হৈছে পৰিস্থিতিৰ ফলাফল। আপুনি যিকোনো মানুহক একে পৰিস্থিতিত ৰাখক, ফলাফল একেটাই হ'ব।" আৰু এই সকলোবোৰ সমস্যাৰ মূল কাৰণ প্ৰধানকৈ এটাই- সেয়া হৈছে নিজৰ সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা বা স্বাধীন সত্তাৰ অভাৱ, তেওঁ কয়।
"মহিলাসকলক সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰক," তেওঁ কয়। "বাকী সকলো আপোনা-আপুনি ঠিক হৈ যাব।" তেওঁৰ মতে, এই ক্ষমতা বা সৱলীকৰণ আহে তিনিটা দিশৰ পৰাঃ শিক্ষা, বিভিন্ন সুবিধা আৰু আঁচনিৰ বিষয়ে সজাগতা আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ'ল- পলমকৈ হোৱা বিবাহ।
একেবাৰে দৰিদ্ৰ অঞ্চলৰ সাধাৰণ মুছলমান মহিলাসকলৰ অসহায় অৱস্থাৰ কাৰণ হ'ল এই তিনিটা কাৰকৰ অভাৱ। ছোৱালীবোৰক সোনকালে বিয়া দিয়া হয়; তেওঁলোকে নীৰৱে পুৰুষৰ ওচৰত আত্মসমৰ্পণ কৰে আৰু নিজৰ শৰীৰৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ কোনো নিয়ন্ত্ৰণ নাথাকে। তৃতীয় কাৰণটো হ'ল, অশিক্ষিত হোৱাৰ বাবে তেওঁ নাজানে যে তেওঁক সহায় কৰিবলৈ কি কি সুবিধা উপলব্ধ আছে। যদি কোনো পুৰুষে তেওঁক মাৰপিট কৰে, তেন্তে নীৰৱে সহ্য কৰাৰ বাহিৰে তেওঁ আন একো কৰিব নাজানে।
সেয়েহে, দুখীয়া মানুহৰ বাবে অসংখ্য আঁচনি প্ৰস্তুত কৰি সেইবোৰৰ বিষয়ে কোনো সজাগতা সৃষ্টি নকৰাটো একেবাৰেই অৰ্থহীন বুলি তেওঁ কয়। শেহতীয়াকৈ হায়দৰাবাদৰ মুছলমান অধ্যুষিত অঞ্চলত কৰা এক ক্ষেত্ৰভিত্তিক সমীক্ষাত প্ৰফেচৰ মুৰ্তাজাই মহিলাসকলৰ বাবে থকা কল্যাণ আৰু সুৰক্ষা ব্যৱস্থাসমূহৰ ৰূপায়ণৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে। তেওঁৰ মতে, এই সমীক্ষাৰ ফলাফলবোৰ আছিল অতি নিৰাশাজনক।
ঘৰুৱা হিংসাৰ অভিযোগসমূহ নিষ্পত্তি কৰিবলৈ আৰু সমন্বিত সাহায্য সেৱা প্ৰদান কৰিবলৈ স্থাপন কৰা 'ৱান ষ্টপ চেণ্টাৰ' এটাও তেওঁ কাৰ্যক্ষম অৱস্থাত দেখা নাপালে। সমীক্ষা কৰা অঞ্চলসমূহত তেওঁ কোনো সক্ৰিয় জীৱিকাৰ কাৰ্যসূচী পোৱা নাই। মহিলাৰ কল্যাণৰ বাবে থকা চৰকাৰী আঁচনিসমূহৰ বিষয়ে সজাগতা সৃষ্টিৰ কোনো সুশৃংখল প্ৰচেষ্টাও তেওঁ দেখা নাপালে। "বৰ্তমান এই সকলোবোৰ পদক্ষেপ কেৱল কাগজ-পত্ৰতহে সীমাবদ্ধ," তেওঁ কয়।
হায়দৰাবাদৰ জামা মছজিদৰ পিছফালৰ ভাড়াঘৰসমূহত, তেওঁ বাৰজনতকৈও অধিক মানুহক এটা মাত্ৰ কোঠাত বাস কৰা দেখা পাইছিল। এই ঘৰবোৰত ব্যক্তিগত গোপনীয়তা ক'ত? আৰু ঋতুমতী মহিলাসকলৰ কাপোৰ শুকুৱাবলৈ ঘৰৰ ছাদৰ বাহিৰে আন কোনো ঠাই নাই। মহিলাসকলে কৈছিল যে ঋতুস্ৰাৱৰ সময়ত ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ তেওঁলোকৰ ওচৰত সামান্য পুৰণি কাপোৰো নাই।
তেওঁ আঙুলিয়াই দিয়ে যে এয়া তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ পৰিণতি নহয়। এনেবোৰ অভিজ্ঞতাই তেওঁৰ মনত গভীৰ সাঁচ বহুৱাইছে। "আপোনালোকে 'ইণ্ডিয়া ছাইনিং'ৰ কথা কয়, কিন্তু ইয়াতেই কিছুমান মানুহে অমানৱীয় পৰিস্থিতিত জীৱন নিৰ্বাহ কৰি আছে," এইখিনি কৈ তেওঁ আৱেগিক হৈ পৰে।
বহু বছৰৰ আগতে, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ বিভাজনৰ পূৰ্বে তেওঁ হায়দৰাবাদৰ কিছুমান অঞ্চলৰ অংগনৱাড়ী কেন্দ্ৰসমূহ অধ্যয়ন কৰিছিল। তেওঁ দেখিছিল যে প্ৰাক-প্ৰাথমিক পৰ্যায়ত উৰ্দুভাষী ঘৰৰ পৰা অহা শিশুক তেলুগু মাধ্যমৰ কিতাপেৰে পঢ়োৱা হৈছে। তেওঁ সংশ্লিষ্ট বিভাগক এই বিষয়ে অৱগত কৰিছিল। তেওঁ কিতাপসমূহ অনুবাদ কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল আৰু ব্যৱহাৰৰ বাবে আগবঢ়াইছিল। কিন্তু সেই সামগ্ৰীসমূহ বিতৰণ কৰা নহ'ল। তেওঁ কয় যে কিছুমান কেন্দ্ৰত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ নামভৰ্তি কেৱল কাগজ-কলমতহে আছিল। অৱশ্যে, তেওঁৰ প্ৰতিবেদনসমূহ সাধাৰণতে ফাইলতে আৱদ্ধ হৈ ৰ'ল আৰু সেইবোৰৰ পৰা কোনো ফলাফল ওলোৱা যেন নালাগিল।
সমগ্ৰ কৰ্মজীৱনত তেওঁ নীতি নিৰ্ধাৰণৰ বাবে চৰকাৰী বিভাগসমূহত বহু গৱেষণা প্ৰতিবেদন দাখিল কৰিছিল। কিছুমান প্ৰতিবেদনক 'গোপনীয়' বুলিও চিহ্নিত কৰা হৈছিল। তেওঁ কয় যে বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতেই পৰৱৰ্তী পদক্ষেপৰ বিষয়ে চৰকাৰৰ ফালৰ পৰা কোনো যোগাযোগ কৰা হোৱা নাছিল।
"এবাৰ দাখিল কৰাৰ পিছত আমি খুব কমেইহে তেওঁলোকৰ পৰা কিবা উত্তৰ পাওঁ," তেওঁ খেদ প্ৰকাশ কৰে। এই অনিশ্চয়তাই, ফলাফলবোৰৰ ওপৰত কিবা পদক্ষেপ লোৱা হ'ল নে সেইবোৰ কেৱল সংৰক্ষণ কৰি থোৱা হ'ল- তেওঁক বাৰে বাৰে হতাশ কৰি তুলিছিল। চৰকাৰী অগ্ৰাধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰতো এটা পৰিৱৰ্তন অহা বুলি তেওঁ অনুভৱ কৰে। তেওঁৰ মতে, যোৱা দশকত চৰকাৰে সংখ্যালঘু শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত গ্ৰহণ কৰা যিকোনো পদক্ষেপতেই এটা 'ইউ-টাৰ্ন' লৈছে।
সংখ্যালঘু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ বাবে থকা প্ৰতিমাহে ৩৫,০০০ টকাৰ গৱেষণা জলপানি বন্ধ কৰি দিয়া হৈছে আৰু সংখ্যালঘু প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ পুঁজিও হ্ৰাস কৰা হৈছে। আগতে MANA-ই প্ৰতিমাহে সামান্য পৰিমাণৰ ধনেৰে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক স্পনছৰ কৰিছিল। আজি ইয়াৰ হাতত কেৱল দৰমহা দিবলৈহে পৰ্যাপ্ত ধন আছে, তেওঁ কয়।
বাধাবিপত্তিৰ পিছতো তেওঁ বিশ্ববিদ্যালয় আৰু সমাজৰ মাজত এক সেতু গঢ়িবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। ২০০৪ চনত, তেওঁ এটা আৰ্হি প্ৰস্তাৱ কৰিছিল য'ত বিশ্ববিদ্যালয়সমূহে চৰকাৰী নীতি আৰু হিতাধিকাৰীসকলৰ মাজত মধ্যস্থতাকাৰী হিচাপে কাম কৰিব- তুলি লোৱা গাওঁসমূহত সজাগতা বিয়পাব, গ্ৰাম্য সম্প্ৰদায়সমূহক ডিজিটেল ব্যৱস্থাৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিব আৰু এক সুশৃংখল প্ৰচাৰ কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে চৰকাৰী বিভাগসমূহক সংযোগ কৰিব।
প্ৰাথমিক পুঁজিৰ প্ৰতিশ্ৰুতিও দিয়া হৈছিল। UGC-ৰ দ্বাৰা আংশিক ধন মুকলিও কৰা হৈছিল। গাঁওসমূহত কম্পিউটাৰ স্থাপন কৰা হৈছিল। কিন্তু UGC পিছুৱাই গ'ল আৰু আঁচনিখন আধাতেই আধৰুৱা হৈ ৰ'ল, তেওঁ কয়।
শ্বাহিদা মুৰ্তাজা
তেওঁৰ কৰ্মজীৱনৰ আৰম্ভণিৰ ফালে কৰ্ণাটকত তেওঁৰ কলেজৰ ওচৰৰ এখন গাঁৱত কেনেদৰে এটা আত্মসহায়ক গোট গঠন কৰিছিল আৰু তাৰ নাম 'কাত্যায়নী মহিলা মণ্ডল' ৰাখিছিল, সেই কথাও তেওঁ সুঁৱৰে, যিটো কৰ্ণাটকৰ সৰ্বপ্ৰথম DWCRA প্ৰকল্প হিচাপে পৰিগণিত হৈছিল। DWCRA আছিল ২০০০ চনৰ আৰম্ভণিৰ ফালে গ্ৰামোন্নয়ন মন্ত্ৰ্যালয়ৰ এটা দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূলকৰণ কাৰ্যসূচী, কিন্তু ইয়াৰ তৃণমূল পৰ্যায়ৰ কাম দক্ষিণৰ ৰাজ্যসমূহত ৮০ৰ দশকৰ শেষৰ ফালেই আৰম্ভ হৈছিল।
তেওঁ মহিলাসকলক শিকাইছিল; তেওঁলোকৰ বাবে এটা খুন্দনা মেচিন কিনি দিছিল আৰু নিজৰ ঘৰতেই তেওঁলোকৰ লগত বৈঠক পাতিছিল। তেওঁলোকে আটা আৰু মছলাৰ গুড়ি তৈয়াৰ কৰিছিল আৰু তেওঁ সেইবোৰ আন ঠাইৰ লগতে কলেজৰ হোষ্টেলৰ পাকঘৰতো বিক্ৰী কৰিছিল। এই ব্যৱসায়ৰ পৰা মহিলাসকলে কিছু ধন উপাৰ্জন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল বুলি তেওঁ গৌৰৱেৰে মনত পেলায়।
তেওঁ বিশ্ববিদ্যালয়ৰ মহিলা শিক্ষা বিভাগত বছৰ বছৰ ধৰি শিক্ষাদান কৰিছিল। কিন্তু তেওঁৰ বাবে শিক্ষাদান কেৱল এটা চাকৰি নাছিল।তেওঁ কয়, "মই কেতিয়াও কিতাপ কঢ়িয়াই নিয়া নাছিলো, মই মহিলাসকলৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰাহে পঢ়ুৱাইছিলো।" তেওঁৰ বাবে শ্ৰেণীকোঠা কেৱল পাঠ্যক্ৰম সম্পূৰ্ণ কৰাৰ ঠাই নাছিল। ই আছিল মানুহক জাগ্ৰত কৰাৰ এক স্থান। "মানুহে আজিকালি সংবেদনশীল কৰিবলৈ নপঢ়ুৱায়," তেওঁ লাহেকৈ কয়। "তেওঁলোকে কেৱল জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবেহে পঢ়ুৱায়।" পাঠ্যক্ৰমৰ কোনো সীমাৱদ্ধতা থাকিব নালাগে বুলি তেওঁ কয়।
তেওঁ বিচাৰিছিল যে যুৱতীসকলে ঘৰে ঘৰে গৈ মানুহৰ জীৱন অধ্যয়ন কৰি মহিলাৰ অসমতাৰ প্ৰকৃত কাৰণসমূহ অনুধাৱন কৰক। যেতিয়া তেওঁলোকে তৃণমূল পৰ্যায়ত বাল্য বিবাহ, সঘনাই হোৱা গৰ্ভধাৰণ আৰু শিক্ষাৰ অভাৱৰ দৰে কাৰকসমূহ চিনাক্ত কৰিব পাৰিব, তেতিয়া তেওঁলোকে তৃণমূল পৰ্যায়ৰ পৰিস্থিতি বুজাত ধৰ্ম বা সম্প্ৰদায়ক প্ৰতিবন্ধক হ'বলৈ নিদিব।
তেলেংগানা আৰু কৰ্ণাটকৰ জনজাতীয় বসতিস্থল, চহৰৰ বস্তি অঞ্চল, সংখ্যালঘু এলেকাসমূহ আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰ সম্প্ৰদায়সমূহৰ মাজত তেওঁ কিছুমান পুনৰাবৃত্তিমূলক গাঁথনিগত আৰ্হি লক্ষ্য কৰিছেঃ বাল্য বিবাহ, সীমিত শিক্ষা, অৰ্থনৈতিক নিৰ্ভৰশীলতা, প্ৰজননৰ ক্ষেত্ৰত বাধ্যবাধকতা আৰু অধিকাৰৰ প্ৰতি ন্যূনতম সজাগতা। স্থান সলনি হয়। কিন্তু আৰ্হি একেই থাকে।
তিনি দশকৰ গৱেষণা আৰু শিক্ষাদানৰ অন্তত কি পৰিৱৰ্তন আহিল? অতি নগণ্য বুলি তেওঁ কয়। এনেকুৱা লাগে যেন দেশৰ স্বাধীনতাই তেওঁলোকৰ বাবে একোৱেই সলনি কৰা নাই। "মই নিজে তৃণমূল পৰ্যায়ত কাম কৰা যোৱা ৪০ বছৰতো একোৱেই সলনি হোৱা নাই," তেওঁ আক্ষেপেৰে কয়।
ইমানবোৰ চৰকাৰ সলনি হোৱাৰ পিছতো, বিভিন্ন আঁচনি প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ পিছতো, যিসকলে ইয়াৰ পৰা লাভৱান হ'ব লাগিছিল তেওঁলোক আজিও অজ্ঞ আৰু উপেক্ষিত হৈয়ে ৰ'ল। কিন্তু নীতি আৰু জনসাধাৰণৰ মাজত এক বিশাল ব্যৱধান ৰৈ গৈছে, যাক আজিও সঠিকভাৱে দূৰ কৰিব পৰা হোৱা নাই বুলি তেওঁ বিশ্বাস কৰে। আৰু সেয়েহে, তেওঁ পুনৰ সেই শব্দটোলৈ ঘূৰি আহে যিয়ে তেওঁৰ সমগ্ৰ কৰ্মৰাজিসমূহক সংজ্ঞায়িত কৰিছে।
সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা। কণ্ঠহীন মানুহৰ কথা শুনা আৰু তেওঁলোকৰ জীৱনৰ তথ্য লিপিৱদ্ধ কৰাত অতিবাহিত কৰা নিজৰ জীৱনটোৰ কথা আৱেগিকভাৱে সোঁৱৰণ কৰি তেওঁ সামৰণিত কয়, "মহিলাগৰাকীক সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা বা স্বাধীন সত্তা প্ৰদান কৰক আৰু তেতিয়া সকলো ঠিক হৈ যাব।"
