মালিক আছগৰ হাছমী / নতুন দিল্লী
বৃহস্পতিবাৰে অৰ্থাৎ ৮ অক্টোবৰত কিংবদন্তি অভিনেতা নানা পাটেকাৰৰ মৃত্যু হয়। মৃত্যুৰ সময় তেওঁ বয়স আছিল ৭৫ বছৰ। গোৱাত থকা নিজৰ বাসগৃহত অভিনেতা গৰাকীক অতি সংকটজনক অৱস্থাত উদ্ধাৰ কৰা হৈছিল। পিছত তেওঁক মণিপাল হাস্পতাললৈ লৈ যোৱা হয়। তাত চিকিৎসকে পুৱা প্ৰায় ৫:২০ বজাত তেওঁক মৃত বুলি ঘোষণা কৰে। হাস্পতালৰ মতে, তেওঁৰ প্ৰাণৰক্ষা কৰিবলৈ প্ৰায় ৪৫ মিনিট ধৰি চিপিআৰ (CPR) দিয়া হৈছিল যদিও তেওঁৰ প্ৰাণৰক্ষা কৰিব পৰা নগ'ল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ খবৰ তেওঁৰ পুত্ৰ মালহাৰ পাটেকাৰে নিশ্চিত কৰিছে।
নানা পাটেকাৰৰ মৃত্যু কেৱল বলীউড আৰু মাৰাঠী চলচ্চিত্ৰ জগতৰ বাবেই এক বৃহৎ ক্ষতি নহয়। তেওঁৰ ব্যক্তিত্বৰ আন এটা দিশো আছিল, যিটো পৰ্দাৰ বাহিৰত দেখা গৈছিল। কৃষকসকলক সহায় কৰাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শিক্ষা আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়নলৈকে তেওঁ বিভিন্ন সামাজিক কামৰ সৈতে জড়িত আছিল। কাশ্মীৰৰ দুৰ্গম অঞ্চলৰ শিশুসকলৰ শিক্ষা আৰু স্থানীয় পৰিয়ালসমূহক আত্মনিৰ্ভৰশীল কৰি তোলাৰ ক্ষেত্ৰতো তেওঁ কাম কৰিছিল। তেওঁৰ মৃত্যুৰ পিছত এতিয়া এই প্ৰশ্নও উঠিছে যে, তেওঁৰ সংগঠনে কাশ্মীৰত আৰম্ভ কৰা অভিযান আগলৈ কোন দিশে আগবাঢ়িব।
পুনেৰ NAAM কাৰ্যালয়ত পুত্ৰ মালহাৰৰ সৈতে নানা পাটেকাৰ
নানা পাটেকাৰক হিন্দী চলচ্চিত্ৰৰ ‘প্ৰহাৰ’, ‘ক্ৰান্তিবীৰ’, ‘পৰিন্দা’, ‘আব তক ছাপ্পন’ আদি ছবিৰ স্মৰণীয় অভিনয়ৰ বাবে সদায় মনত ৰখা হ’ব। মাৰাঠী চলচ্চিত্ৰতো তেওঁৰ প্ৰভাৱ যথেষ্ট গভীৰ আছিল। কিন্তু তেওঁৰ পৰিচয় কেৱল এগৰাকী অভিনেতা হিচাপে সীমাবদ্ধ নাছিল। ২০১৫ চনত তেওঁ অভিনেতা মকৰন্দ অনাসপুৰেৰ সৈতে 'নাম' ফাউণ্ডেচন আৰম্ভ কৰিছিল। সংগঠনটোৰ প্ৰাথমিক উদ্দেশ্য আছিল মহাৰাষ্ট্ৰৰ খৰাংপীড়িত অঞ্চলৰ কৃষক আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালসমূহক সহায় কৰা। নাম ফাউণ্ডেচনৰ চৰকাৰী ৱেবছাইটতো নানা পাটেকাৰক সংগঠনটোৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আৰু অধ্যক্ষ হিচাপে উল্লেখ কৰা হৈছে।
সময়ৰ সৈতে এই সামাজিক উদ্যোগৰ পৰিসৰো বৃদ্ধি পায়। কাশ্মীৰো এই সম্প্ৰসাৰণৰ এটা অংশ হৈ পৰে। ইয়াত নানা পাটেকাৰ আৰু নাম ফাউণ্ডেচনে ভাৰতীয় সেনাৰ সহযোগত নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখাৰ ওচৰত বাস কৰা শিশুসকলৰ শিক্ষা আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ বাবে কাম আৰম্ভ কৰে। এই অভিযানৰ আৰম্ভণি উত্তৰ কাশ্মীৰৰ গগ্গড় হিল অঞ্চলৰ পৰা হৈছিল। নাম ফাউণ্ডেচন আৰু সেনাৰ সহযোগত গগ্গড় হিল প্ৰাইমাৰী স্কুল পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। শিশুসকলক পঢ়া-শুনাৰ সামগ্ৰী আৰু স্কুলৰ পোছাকো যোগান ধৰা হৈছিল। নাম ফাউণ্ডেচন আৰু সেনাৰ এই উদ্যোগৰ কথা পূৰ্বে প্ৰকাশিত বিভিন্ন প্ৰতিবেদনতো উল্লেখ কৰা হৈছে।
এই অঞ্চলটো পাকিস্তান অধিকৃত কাশ্মীৰলৈ যোৱা নিয়ন্ত্ৰণ ৰেখাৰ অতি ওচৰত অৱস্থিত। এনে অঞ্চলত শিক্ষা কেৱল স্কুলৰ চাৰিবেৰৰ ভিতৰৰ বিষয় নহয়। ইয়াত এখন উন্নত স্কুলৰ অৰ্থ হৈছে শিশুসকলৰ বাবে এক নিৰাপদ পৰিৱেশ, নিয়মীয়াকৈ পঢ়া-শুনা কৰাৰ সুযোগ আৰু ভৱিষ্যতৰ নতুন সম্ভাৱনাৰ দুৱাৰ মুকলি হোৱা। মালহাৰ পাটেকাৰৰ মতে, গগ্গড় হিল প্ৰাইমাৰী স্কুলৰ ব্যাপক পুনৰ নিৰ্মাণৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল স্থানীয় শিশুসকলক এক উন্নত, নিৰাপদ আৰু সুবিধাজনক শিক্ষাৰ পৰিৱেশ প্ৰদান কৰা।
নাম ফাউণ্ডেচনৰ পৰিকল্পনা কেৱল স্কুল মেৰামতি কৰাতেই সীমাবদ্ধ নাছিল। স্থানীয় যুৱক-যুৱতীসকলক কৰ্মসংস্থাপনৰ সৈতে জড়িত কৰাৰ দিশতো সংগঠনটোৱে কাম কৰি আছিল। কুপৱাৰা জিলাৰ বনিয়াৰ অঞ্চলত সেনাৰ সহযোগত এটা বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণ কেন্দ্ৰ গঢ়ি তোলাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল। ইয়াত যুৱক-যুৱতীসকলক আতিথ্য সেৱা, বেকাৰী, তথ্য-প্ৰযুক্তি আৰু চিলাই আদি বিভিন্ন দক্ষতাৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়াৰ প্ৰস্তুতি চলিছিল। উদ্দেশ্য আছিল স্পষ্ট যে, স্থানীয় যুৱক-যুৱতীসকলে এনে দক্ষতা লাভ কৰক, যাৰ সহায়ত তেওঁলোকে চাকৰি বিচাৰি ল’ব পাৰে অথবা নিজাকৈ সৰু ব্যৱসায় আৰম্ভ কৰিব পাৰে।
কাশ্মীৰত নানা পাটেকাৰৰ সামাজিক কাম
নাম ফাউণ্ডেচনৰ এই অভিযানটো চোৱাচিতা কৰা গণেশ থোৰাটে শিক্ষাক সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ আটাইতকৈ ফলপ্ৰসূ মাধ্যম হিচাপে অভিহিত কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, এটা উন্নত শিক্ষাৰ পৰিৱেশে শিশুসকলক সঠিক দিশত আগবাঢ়িবলৈ সহায় কৰে। তেওঁৰ পৰিকল্পনাত স্থানীয় লোকসকলৰ অংশগ্ৰহণো যথেষ্ট গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। ধাৰণাটো আছিল আৰম্ভণিতে সহায় আগবঢ়োৱাৰ পিছত স্থানীয় সমাজে নিজেই এই প্ৰকল্পসমূহৰ চোৱাচিতা আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰিব পাৰিব।
গণেশ থোৰাটে বিগত প্ৰায় দুবছৰ ধৰি গগ্গড় হিল প্ৰাইমাৰী স্কুল আৰু ইয়াৰ কাষৰীয়া গাঁওসমূহৰ উন্নয়নমূলক কাম-কাজৰ সৈতে জড়িত হৈ আছিল। তেওঁৰ মতে, গাঁওসমূহৰ মানুহৰ ব্যৱহাৰ অতি আন্তৰিক আছিল। নিজৰ অভিজ্ঞতাৰ কথা উল্লেখ কৰি তেওঁ কৈছিল যে, স্থানীয় লোকসকলে তেওঁক কেতিয়াও বাহিৰৰ মানুহ বুলি অনুভৱ কৰিবলৈ দিয়া নাছিল। বেলেগ ৰাজ্য, জাতি বা ধৰ্মৰ মাজত থকা দূৰত্বৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁ স্থানীয় লোকসকলৰ পৰা এক আত্মীয়তাৰ অনুভৱ লাভ কৰিছিল।
এই অভিযানৰ প্ৰভাৱ ওচৰ-পাজৰৰ আন অঞ্চলসমূহতো দেখা দিবলৈ ধৰিছিল। থোৰাটৰ মতে, কেইবাখনো পঞ্চায়তে নিজৰ নিজৰ গাঁৱতো একেধৰণৰ উন্নয়নমূলক কাম কৰাৰ বাবে নাম ফাউণ্ডেচনৰ সৈতে যোগাযোগ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ পৰা মুঠ ১৪টা আবেদন লাভ কৰাৰ কথা জনোৱা হৈছিল। সংগঠনটোৱে কেইবাখনো স্কুলত শৌচাগাৰ নিৰ্মাণৰ ওপৰতো গুৰুত্ব দিছিল। ইয়াৰ সৈতে ছাত্ৰীসকলৰ শিক্ষাৰ বিষয়টো পোনপটীয়াকৈ জড়িত আছিল। গ্ৰাম্য অঞ্চলত স্কুলত পৰ্যাপ্ত আৰু নিৰাপদ শৌচাগাৰৰ সুবিধা নথকাটো বহু সময়ত ছোৱালীসকলৰ পঢ়া-শুনাৰ ক্ষেত্ৰত এক ডাঙৰ বাধা হৈ পৰে।
কাশ্মীৰত নাম ফাউণ্ডেচনৰ কাম বাৰামুলালৈকে সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰো পৰিকল্পনা আছিল। ইয়াৰ পিছত লাহে লাহে আন অঞ্চলসমূহলৈও এই কাম বিস্তাৰ কৰাৰ কথা ভবা হৈছিল। এই কামৰ বাবে কৰ্প’ৰেট ছ’চিয়েল ৰেছপনছিবিলিটি, অৰ্থাৎ চিএছআৰ (CSR) পুঁজিৰ জৰিয়তে সহায় সংগ্ৰহ কৰাৰ পৰিকল্পনাও কৰা হৈছিল। উদ্দেশ্য আছিল স্কুলসমূহৰ মৌলিক আন্তঃগাঁথনি উন্নত কৰা আৰু স্থানীয় শিশুসকলক উন্নত শিক্ষাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা।
কাশ্মীৰত নানা পাটেকাৰৰ উন্নয়নমূলক কাম
নানা পাটেকাৰৰ কাশ্মীৰৰ সৈতে এই সম্পৰ্ক হঠাতে গঢ় লৈ উঠা নাছিল। তেওঁৰ জীৱনত ভাৰতীয় সেনাৰ সৈতে জড়িত আন এটা অধ্যায়ো আছে। নানা পাটেকাৰে ৰাজহুৱাভাৱে কৈছিল যে, ১৯৯৯ চনৰ কাৰ্গিল যুদ্ধৰ সময়ত তেওঁ ভাৰতীয় সেনাৰ সৈতে স্বেচ্ছাসেৱী হিচাপে কাম কৰিছিল। এই অভিজ্ঞতাই উপত্যকাটোৰ সৈতে তেওঁৰ আৱেগিক সম্পৰ্ক আৰু অধিক গভীৰ কৰি তুলিছিল। তেওঁৰ মতে, তেওঁ কুপৱাৰা, বাৰামুলা আৰু ছোপোৰৰ দৰে অঞ্চলত সেনাৰ সৈতে সময় কটাইছিল।
নানা পাটেকাৰ ভাৰতীয় সেনাৰ মাৰাঠা লাইট ইনফেণ্ট্ৰীৰ সৈতেও জড়িত হৈ আছিল। তেওঁৰ সামৰিক অভিজ্ঞতাৰ কথা তেওঁৰ ৰাজহুৱা জীৱনৰ বিভিন্ন কাহিনীত বহু সময়ত উল্লেখ কৰা হৈছে। কাৰ্গিল যুদ্ধৰ সময়ত তেতিয়াৰ প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰী জৰ্জ ফাৰ্ণাণ্ডেছৰ অনুমতি লৈ তেওঁ সেনাৰ সৈতে কিছু সময় সেৱা আগবঢ়াইছিল। অৱশ্যে তেওঁ পোনপটীয়াকৈ কোনো যুদ্ধত অংশ লোৱা নাছিল। তেওঁ সেনাৰ কুইক ৰিয়েকচন টীমৰ সৈতে সময় কটোৱাৰ কথাও উল্লেখ কৰিছিল।
নানাৰ বাবে সেনাৰ প্ৰতি সন্মান কেৱল কথাতে সীমাবদ্ধ নাছিল। তেওঁ বহু সময়ত সৈনিক আৰু আৰক্ষীৰ লোকসকলৰ প্ৰতি নিজৰ সন্মান প্ৰকাশ কৰিছে। এক টেলিভিছন অনুষ্ঠানত তেওঁ কৈছিল যে, কৰ্তব্যৰত কোনো আৰক্ষীক দেখিলে তেওঁ কেতিয়াবা নিজৰ গাড়ী ৰখাই তেওঁলোকৰ খা-খবৰ লয়। তেওঁৰ মতে, এনেধৰণৰ সৰু সৰু মৰম আৰু আন্তৰিকতাই কৰ্তব্যৰত জোৱানসকলকো আপোনত্বৰ অনুভৱ কৰায়।
মহাৰাষ্ট্ৰতো তেওঁৰ সামাজিক দায়বদ্ধতাৰ মনোভাৱ বহু বছৰ ধৰি দেখা গৈ আহিছে। কৃষকসকলৰ সমস্যাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখিয়েই ‘নাম ফাউণ্ডেচন’ৰ আৰম্ভণি হৈছিল। এই সংস্থাই খৰাংপীড়িত অঞ্চলসমূহত পানী সংৰক্ষণ, পানী জমা কৰি ৰখা আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন কাম কৰি আহিছে। নাম ফাউণ্ডেচনৰ চৰকাৰী তথ্যতো কৃষকৰ কল্যাণৰ বাবে সংস্থাটোৱে কৰি অহা কাম আৰু নানাৰ ভূমিকাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে।
কাশ্মীৰত নানা পাটেকাৰৰ উন্নয়নমূলক কাম
এক সাক্ষাৎকাৰত নানাই কৈছিল যে, আৰম্ভণিৰ সময়ত কৃষক পৰিয়ালসমূহক সহায় কৰিবলৈ তেওঁ বৃহৎ পৰিমাণৰ ধন সংগ্ৰহ কৰিছিল। কিন্তু তেওঁৰ অভিজ্ঞতা আছিল যে, কেৱল আৰ্থিক সহায় আগবঢ়ালেই সমস্যাৰ স্থায়ী সমাধান নহয়। কৃষকৰ আত্মহত্যাৰ আঁৰত পানীৰ অভাৱ, কৃষিক্ষেত্ৰৰ সংকট আৰু গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ দুৰ্বলতাৰ দৰে বহু গুৰুতৰ সমস্যা জড়িত হৈ আছিল। সেয়েহে তেওঁ কেৱল তাৎক্ষণিক সাহায্য দিয়াৰ পৰিৱৰ্তে দীৰ্ঘম্যাদী উন্নয়নৰ ওপৰতো গুৰুত্ব দিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
পিছলৈ কাশ্মীৰতো তেওঁৰ এই একেই চিন্তাধাৰাৰ প্ৰতিফলন দেখা গৈছিল। তাত কেৱল বিদ্যালয়ৰ ভৱন মেৰামতি কৰাৰ কথাই নাছিল। শিশুসকলৰ পঢ়া-শুনা, পৰিয়ালসমূহৰ আৰ্থিক অৱস্থা আৰু যুৱক-যুৱতীসকলক দক্ষতা প্ৰশিক্ষণ দিয়াৰ পৰিকল্পনাও একেলগে ৰখা হৈছিল।
নানা পাটেকাৰৰ মৃত্যুৰ পিছত তেওঁৰ এই কামসমূহ মনত পেলোৱাটো সেয়েহে গুৰুত্বপূৰ্ণ। কাৰণ এজন অভিনেতাৰ জনপ্ৰিয়তা প্ৰায়ে তেওঁৰ চিনেমাৰ মাজতেই সীমাবদ্ধ হৈ পৰে। কিন্তু তেওঁৰ জীৱনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ কেমেৰাৰ আঁৰতো আছিল। কৃষকসকলৰ মাজত কাম কৰা, গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পানী আৰু শিক্ষাৰ সমস্যাৰ প্ৰতি গুৰুত্ব দিয়া আৰু কাশ্মীৰৰ সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলৰ শিশুসকলৰ বাবে উন্নত বিদ্যালয়ৰ ব্যৱস্থা কৰাৰ চেষ্টা এই সকলোবোৰ তেওঁৰ বহল চিন্তাধাৰাৰেই অংশ আছিল।
কাশ্মীৰৰ গগ্গড় হিল প্ৰাইমাৰী স্কুলৰ পুনৰ নিৰ্মাণ এই অভিযানৰ এক উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ হৈ পৰিছিল। সেনা আৰু নাম ফাউণ্ডেচনৰ সহযোগিতাত সম্পন্ন হোৱা এই কামৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল স্থানীয় শিশুসকলক উন্নত শিক্ষাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা। ইয়াৰ পূৰ্বে প্ৰকাশিত প্ৰতিবেদনতো বিদ্যালয়খনৰ মেৰামতি আৰু ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক পঢ়া-শুনাৰ সামগ্ৰী যোগান ধৰাৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছিল।
নানা পাটেকাৰ আজি আৰু নাই। কিন্তু এতিয়া প্ৰশ্নটো হ’ল তেওঁৰ পিছত তেওঁৰ সপোনৰ এই কাম কিমান দূৰ আগবাঢ়িব? যিকোনো সামাজিক অভিযানৰ প্ৰকৃত পৰীক্ষা প্ৰতিষ্ঠাপকজনৰ অনুপস্থিতিৰ পিছতেই হয়। যদি স্থানীয় ৰাইজ, সেনা, নাম ফাউণ্ডেচন আৰু সহযোগী সংস্থাসমূহে এই পদক্ষেপ আগুৱাই নিয়ে, তেন্তে সীমান্তৱৰ্তী গাঁওসমূহৰ শিশুসকলৰ বাবে ইয়াৰ গুৰুত্ব আৰু অধিক বৃদ্ধি পাব পাৰে।
কাশ্মীৰত নানা পাটেকাৰৰ উন্নয়নমূলক কাম
নানা পাটেকাৰৰ চিনেমাবোৰত প্ৰায়ে তেওঁৰ চৰিত্ৰই ব্যৱস্থা, সংঘাত আৰু মানুহৰ দুৰ্বলতাৰ সৈতে যুঁজ কৰা দেখা গৈছিল। বাস্তৱ জীৱনতো তেওঁ যেন একেধৰণৰ কিছুমান যুঁজৰ পথ বাছি লৈছিল। পাৰ্থক্য মাথোঁ এয়াই আছিল যে, এইবাৰ তেওঁৰ সন্মুখত কোনো চিনেমাৰ খলনায়ক নাছিল। সন্মুখত আছিল কৃষকৰ সংকট, গাঁৱৰ দৰিদ্ৰতা, পানীৰ অভাৱ, শিক্ষাৰ অসুবিধা আৰু সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলৰ শিশুসকলৰ সীমিত ভৱিষ্যৎ।
সম্ভৱতঃ সেইবাবেই নানা পাটেকাৰৰ বিদায়ৰ সময়ত তেওঁৰ অভিনয়ৰ লগতে সামাজিক কামবোৰো মনত পেলোৱাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ। এজন অভিনেতা হিচাপে তেওঁ দৰ্শকৰ মনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। আনহাতে, এজন সমাজকৰ্মী হিচাপে তেওঁ সেইবোৰ ঠাইতো উপস্থিত হ’বলৈ চেষ্টা কৰিছিল, য’ত কেমেৰাৰ পোহৰ খুব কমকৈ পৰে।
কাশ্মীৰৰ গগ্গড় হিলৰ পৰা মহাৰাষ্ট্ৰৰ বিদৰ্ভলৈকে তেওঁৰ সামাজিক যাত্ৰাৰ বাৰ্তাটো আছিল অতি সৰল যে, পৰিৱৰ্তন কেৱল ডাঙৰ ডাঙৰ ভাষণৰ জৰিয়তে নাহে। কেতিয়াবা এখন বিদ্যালয় মেৰামতি কৰাৰ পৰাও পৰিৱৰ্তনৰ আৰম্ভণি হয়। কেতিয়াবা এটি শিশুক কিতাপ এখন দিয়াৰ পৰা। কেতিয়াবা এজন যুৱকক কোনো এটা দক্ষতা শিকোৱাৰ পৰা। আৰু কেতিয়াবা কোনো এখন গাঁওক এই বিশ্বাস দিয়াৰ পৰাও যে, তেওঁলোক অকলশৰীয়া নহয়।
নানা পাটেকাৰৰ মৃত্যু ভাৰতীয় চলচ্চিত্ৰ জগতৰ বাবে এক ডাঙৰ ক্ষতি। কিন্তু কাশ্মীৰৰ দুৰ্গম গাঁওসমূহত শিক্ষা আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ বাবে আৰম্ভ কৰা তেওঁৰ এই প্ৰচেষ্টা তেওঁৰ ৰাজহুৱা জীৱনৰ এনে এক মূল্যৱান উত্তৰাধিকাৰ, যিটো তেওঁৰ অনুৰাগী আৰু সহযোগীসকলে আগুৱাই নিব পাৰে।
.webp "ভাৰতৰ কনছুলেট জেনেৰেলত অনুষ্ঠিত এক অনুষ্ঠানত ৰাষ্ট্ৰদূত লক্ষ্মী মুৰ্দেশ্বৰ পুৰী")
