অনিকা মাহেশ্বৰী / নতুন দিল্লী
ভাৰতত এনে শিক্ষকৰ সংখ্যা অতি কম, যিসকলে শিক্ষাক কেৱল পাঠ্যপুথিৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নাৰাখি সমাজ পৰিৱৰ্তনৰ এক শক্তিশালী মাধ্যম হিচাপে গঢ়ি তুলিছে। পদ্মশ্ৰী বঁটা বিজয়ী কাজী মাছুম আখতাৰ তেনে এজন বিশিষ্ট শিক্ষাবিদ, সাহিত্যিক আৰু সমাজ সংস্কাৰক, যিয়ে নিজৰ চিন্তা-চৰ্চা আৰু কৰ্মৰ জৰিয়তে বহুদিনীয়া সামাজিক ধাৰণা আৰু বিশ্বাসক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছে।
কাজী মাছুম আখতাৰৰ জীৱন হৈছে সংগ্ৰাম, সাহস আৰু সমাজ সংস্কাৰৰ প্ৰতি অটল প্ৰতিশ্ৰুতিৰ এক উজ্জ্বল নিদৰ্শন। তেওঁ সদায় এই কথাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি আহিছে যে, শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য কেৱল ডিগ্ৰী অৰ্জন নহয়; বৰঞ্চ সমাজক সচেতন কৰি তোলা আৰু মানুহক সঠিক-ভুলৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বুজিব পৰা ক্ষমতা গঢ়ি তোলাও শিক্ষাৰ এক মুখ্য লক্ষ্য।
ৰাষ্ট্ৰপতি ৰামনাথ কোবিন্দৰ পৰা শিক্ষক কাজী মাছুম আখতাৰে পদ্মশ্ৰী বঁটা লাভ কৰাৰ মূহুৰ্ত
২০২০ চনত সাহিত্য আৰু শিক্ষাক্ষেত্ৰলৈ আগবঢ়োৱা বিশেষ অৱদানৰ স্বীকৃতি স্বৰূপে ভাৰত চৰকাৰে তেওঁক পদ্মশ্ৰী সন্মানেৰে সন্মানিত কৰিছে। কিন্তু এই সন্মান লাভ কৰাৰ আগতে তেওঁৰ জীৱন দীৰ্ঘদিন ধৰি নানা প্ৰতিকূলতা, বিৰোধিতা আৰু কঠিন সংগ্ৰামেৰে পৰিপূৰ্ণ আছিল।
শৈশৱৰ পৰাই প্ৰশ্ন কৰাৰ অভ্যাস
উচ্চ মাধ্যমিক বিদ্যালয়ত অধ্যয়ন কৰি থকা সময়তেই কাজী মাছুম আখতাৰে উপলব্ধি কৰিছিল যে, তেওঁ কোনো পৰম্পৰা বা নিয়ম কেৱল বহুদিন ধৰি চলি আহিছে বুলিয়েই মানি ল'ব নোৱাৰে। তেওঁ ধৰ্মৰ মূল মনোভাৱৰ সৈতে অসঙ্গতিপূৰ্ণ বুলি ভবা এনে বহু প্ৰথা আৰু বিশ্বাসক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিবলৈ ধৰিলে।
এই চিন্তাধাৰাই তেওঁক ইছলাম ধৰ্মক অধিক গভীৰভাৱে অধ্যয়ন কৰাৰ পথলৈ আগুৱাই লৈ গৈছিল। তেওঁ ক্ৰমে নিজকে এনে এজন ব্যক্তি হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে, যিজনে সমাজত সংস্কাৰ আৰু সচেতনতা সৃষ্টি কৰাৰ বাবে কাম কৰিব বিচাৰে। অৱশ্যে এই পথত তেওঁ তীব্ৰ বিৰোধিতা আৰু প্ৰতিকূলতাৰ সন্মুখীন হৈছিল। বহু সময়ত তেওঁৰ জীৱনলৈও ভাবুকিও আহিছিল। তথাপিও তেওঁ নিজৰ আদৰ্শ আৰু উদ্দেশ্যৰ সৈতে কেতিয়াও আপোচ কৰা নাছিল।
শিক্ষাক সমাজ পৰিৱৰ্তনৰ অস্ত্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ
কাজী মাছুম আখতাৰৰ মতে, সমাজত এজন শিক্ষকৰ ভূমিকাই আটাইতকৈ গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। তেওঁৰ বিশ্বাস, শিক্ষকৰ হাতত সন্মান, জনসমাজৰ আগত কথা কোৱাৰ সুযোগ আৰু মানুহক সঠিক দিশ দেখুওৱাৰ ক্ষমতা থাকে। সেইবাবে প্ৰতিজন শিক্ষকে সমাজত অন্ততঃ এটা ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন অনাৰ চেষ্টা কৰা উচিত। তেওঁ কয়, “আমি শিক্ষকসকল সমাজত যথেষ্ট সন্মানিত ব্যক্তি। আমাৰ হাতত মানুহক পথ প্ৰদৰ্শন কৰাৰ এক শক্তিশালী মঞ্চ থাকে। সেয়েহে সমাজত অন্ততঃ এটা হলেও ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন অনাৰ চেষ্টা আমি কৰা উচিত।”
পদ্মশ্ৰী কাজী মাছুম আখতাৰ
প্ৰায় ২১ বছৰ পূৰ্বে তেওঁ দক্ষিণ ২৪ পৰগণাৰ লক্ষ্মীকান্তপুৰৰ এখন দূৰৱৰ্তী গাঁৱত শিক্ষক হিচাপে কৰ্মজীৱন আৰম্ভ কৰিছিল। তাত তেওঁ মহিলাসকলৰ সহযোগত পুৰুষসকলৰ মাজত মদ্যপানৰ বিৰুদ্ধে এক সজাগতা অভিযান আৰম্ভ কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, মদ্যপানৰ ফলত বহু পৰিয়াল আৰ্থিক আৰু সামাজিক সংকটৰ সন্মুখীন হবলগীয়া হৈছিল, আৰু ইয়াৰ আটাইতকৈ বেছি প্ৰভাৱ পৰিছিল মহিলা আৰু শিশুসকলৰ ওপৰত। এই অভিযান সফল হৈছিল আৰু বহু পৰিয়ালৰ জীৱনত ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন আহিছিল।
মাদ্ৰাছা শিক্ষাত আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰ সমৰ্থক
কাজী মাছুম আখতাৰে দীৰ্ঘদিন ধৰি মাদ্ৰাছা শিক্ষাত সংস্কাৰৰ পোষকতা কৰি আহিছে। তেওঁৰ মতে, ধৰ্মীয় শিক্ষাৰ লগতে আধুনিক বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তিবিদ্যা, যুক্তিবাদী চিন্তাধাৰা, ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু সংবিধানৰ মৌলিক মূল্যবোধৰ বিষয়েও শিক্ষাৰ্থীসকলে সম্যক জ্ঞান লাভ কৰা উচিত।
তেওঁ কয় যে, শিক্ষাৰ্থীসকলক কেৱল ধৰ্মীয় জ্ঞানতে সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিব নালাগে; তেওঁলোকক দেশ, সমাজ আৰু সমসাময়িক সমাজৰ বাস্তৱতাৰ বিষয়েও সম্যক ধাৰণা দিব লাগে। এই উদ্দেশ্যে তেওঁ নিজৰ বিদ্যালয়ত স্বামী বিবেকানন্দ জয়ন্তী আৰু ৰবীন্দ্ৰ জয়ন্তী উদযাপনৰ আৰম্ভণি কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও, পুৱা অনুষ্ঠিত প্ৰাৰ্থনা সভাত শিক্ষাৰ্থীসকলৰ দ্বাৰা ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত গোৱাৰ ব্যৱস্থা আৰম্ভ কৰিছিল।
তেওঁ কয়, "এগৰাকী বঙালী মুছলমান হিচাপে মই বিশ্বাস কৰোঁ যে, মাদ্ৰাছাৰ শিক্ষাৰ্থীসকলে বঙালী সংস্কৃতিৰ বিষয়ে যথেষ্ট জ্ঞান লাভ কৰা উচিত আৰু নিজৰ দেশৰ প্ৰতি সন্মানবোধ গঢ়ি তোলা উচিত। এজন শিক্ষক হিচাপে তেওঁলোকক সঠিক পথ দেখুওৱাটো মোৰ দায়িত্ব।"
ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীতক কেন্দ্ৰ কৰি বিতৰ্ক আৰু আক্ৰমণ
২০১৫ চনত কাজী মাছুম আখতাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত চৰ্চালৈ আহিছিল, যেতিয়া তেওঁ দক্ষিণ কলকাতাৰ এখন মাদ্ৰাছাত গণৰাজ্য দিৱস উপলক্ষে শিক্ষাৰ্থীসকলৰ দ্বাৰা ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত গোৱাইছিল। তেওঁৰ এই পদক্ষেপৰ বিৰুদ্ধে কিছুমান মৌলানা আৰু গোটে আপত্তি কৰিছিল। ইয়াৰ পিছতে তেওঁৰ ওপৰত আক্ৰমণো কৰা হৈছিল। অভিযোগ অনুসৰি, আক্ৰমণকাৰীসকলে লাঠি আৰু লোৰ ৰডেৰে তেওঁক আক্ৰমণ কৰিছিল, যাৰ ফলত তেওঁৰ মূৰত গুৰুতৰ আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈছিল। তেওঁ দীৰ্ঘদিন চিকিৎসালয়ত চিকিৎসাধীন হৈ থাকিবলগীয়া হৈছিল।
প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীৰ সৈতে পদ্মশ্ৰী কাজী মাছুম আখতাৰ
এই ঘটনাৰ পিছত তেওঁক বিদ্যালয়লৈ যাবলৈও বাধা দিয়া হৈছিল। কিছুদিন তেওঁ জিলা শিক্ষা বিষয়াৰ (DEO) কাৰ্যালয়ত উপস্থিতি জনাই নিজৰ দায়িত্ব পালন কৰিছিল। আখতাৰে কয় যে, এই আক্ৰমণ কেৱল ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত গোৱাৰ বাবেই হোৱা নাছিল। তেওঁ কয়, "মই বিদ্যালয়খনত কঠোৰ অনুশাসন বলৱৎ কৰিছিলোঁ। মই যোগদান কৰাৰ আগতে কিছুমান প্ৰভাৱশালী স্থানীয় অপৰাধীয়ে বিদ্যালয় চৌহদত আহি ছাত্ৰীসকলক হাৰাশাস্তি কৰিছিল। মই বহু অভিভাৱকক তেওঁলোকৰ নাবালিকা কন্যাক বিয়া নিদিবলৈও বুজাইছিলোঁ। এইবোৰেই মোৰ বিৰুদ্ধে কিছুমান লোকক উচটনি দিয়াৰ অন্যতম কাৰণ আছিল।"
ভাৰতীয় পৰিচয় আৰু দেশৰ প্ৰতি সন্মান
কাজী মাছুম আখতাৰৰ বিশ্বাস, ভাৰতত জন্মগ্ৰহণ কৰা প্ৰতিজন ব্যক্তিয়ে তেওঁ যিকোনো ধৰ্মৰেই নহওঁক কিয় তেওঁ সৰ্বপ্ৰথমে এজন ভাৰতীয় হয়। তেওঁৰ মতে, ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু দেশৰ প্ৰতি সন্মান প্ৰকাশ কৰাটো কোনো আন দেশ বা ধৰ্মৰ অপমান নহয়। তেওঁ কয়, ভাৰতীয় মুছলমানসকলে দেশৰ সংস্কৃতি আৰু সংবিধানক ভালদৰে বুজি সমাজৰ মূলসুঁতিত নিজকে সংযুক্ত কৰি ৰাখিব লাগে।
অন্ধবিশ্বাস আৰু সামাজিক কু-প্ৰথাৰ বিৰুদ্ধে অভিযান
ইতিহাসৰ ছাত্ৰ হিচাপে কাজী মাছুম আখতাৰে ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু সমাজৰ ওপৰত গভীৰ অধ্যয়ন কৰি আহিছে। হাওৰা জিলাৰ বসন্তপুৰ গাঁৱৰ এটি সম্ভ্ৰান্ত পৰিয়ালত জন্মগ্ৰহণ কৰা কাজী মাছুম আখতাৰে লক্ষ্য কৰিছিল যে, বহু দৰিদ্ৰ আৰু অশিক্ষিত লোকে অলৌকিক আশাত স্বঘোষিত গুৰু, পীৰ আৰু বাবাসকলৰ অন্ধ অনুসৰণ কৰিছিল। এই দৃশ্যই তেওঁক গভীৰভাৱে ভাবিবলৈ বাধ্য কৰিছিল আৰু ইয়াৰ বিৰুদ্ধে সমাজত সচেতনতা সৃষ্টিৰ সংকল্প গ্ৰহণ কৰিছিল।
তেওঁ কয়, "মই মোৰ মতানৈক্য আৰু প্ৰতিবাদ প্ৰকাশ কৰিবলৈ প্ৰথমে লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিলোঁ। কিন্তু মই অতি সোনকালেই উপলব্ধি কৰিছিলোঁ যে কেৱল লিখিলেই যথেষ্ট নহ’ব। মানুহৰ মনত পীৰ-বাবা আৰু তথাকথিত ধৰ্মগুৰুসকলৰ প্ৰতি গঢ়ি উঠা অন্ধবিশ্বাস দূৰ কৰিবলৈ তৃণমূল পৰ্যায়লৈ গৈ কাম কৰিব লাগিব।" কাজী মাছুম আখতাৰৰ মতে, তেওঁৰ মূল লক্ষ্য হৈছে প্ৰকৃত ধৰ্মীয় মূল্যবোধ প্ৰতিষ্ঠা কৰা আৰু সমাজৰ সামগ্ৰিক উন্নয়নক আগুৱাই নিয়া।
তেওঁ লগতে কয়, “প্ৰকৃত ইছলাম আৰু মুছলমান সমাজৰ উন্নয়নৰ বাবে কাম কৰিব পৰাটো মোৰ বাবে অতি গৌৰৱৰ বিষয়। মানুহে এই কথাও বুজা উচিত যে, স্বাধীনতাৰ ৭২ বছৰত মাত্ৰ দুজন বঙালী মুছলমানে কিয় পদ্ম সন্মান লাভ কৰিলে। তথ্য আৰু পৰিসংখ্যাৰ বিষয়ে তেওঁলোক ইমান অজ্ঞ কিয়?"
পদ্মশ্ৰী কাজী মাছুম আখতাৰ
ধৰ্ম, সমাজ সংস্কাৰ আৰু বিতৰ্কিত বিষয়ত স্পষ্ট স্থিতি
কাজী মাছুম আখতাৰ নিজেই মুছলমান পীৰ পৰিয়ালৰ সদস্য, যদিও ধৰ্মীয় অন্ধবিশ্বাসক সমালোচনা কৰি আহিছে। তেওঁ কয়, “মই নিজেও মুছলমান পীৰ পৰিয়ালৰ পৰা আহিছো। কিন্তু মই জানো যে, প্ৰকৃত ইছলামে কোনো মানুহৰ ইবাদ কৰাৰ অনুমতি নিদিয়ে। ইছলামে কেৱল আল্লাহৰ ইবাদত কৰাৰহে শিক্ষা দিয়ে। তথাপিও বহু মানুহে দৰগাহত চাদৰ (চাদৰ) আগবঢ়ায় আৰু পীৰৰ সমাধিস্থলত ধন দান কৰে, যদিও এইটো উচিত নহয়। মানুহক মানসিকভাৱে অভ্যস্ত কৰি সাধাৰণ মানুহক পূজা কৰিবলৈ দিয়া হৈছে। তেওঁলোকে অন্ধবিশ্বাসৰ মাজত জীয়াই আছে।”
তেওঁ মুছলমান সমাজৰ সংস্কাৰ, তিনি তালাক আৰু ভোট বেংকৰ ৰাজনীতি আদি বিষয়তো স্পষ্ট মতামত ব্যক্ত কৰি আহিছে। তিনি তালাক প্ৰথাৰ বিৰোধিতা কৰি তেওঁ এক লাখ স্বাক্ষৰ সংগ্ৰহ কৰি ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিক এখন স্মাৰকপত্ৰ দাখিল কৰিছিল।
ভাবুকি, বিৰোধিতা আৰু অবিৰত সংগ্ৰাম
কাজী মাছুম আখতাৰৰ মতে, যোৱা কেইবছৰ ধৰি কিছুমান ইছলামিক গোটে তেওঁক লক্ষ্য কৰি তেওঁৰ বিৰুদ্ধে ফতোৱা জাৰি কৰি আহিছে। তেওঁ কয়, “যোৱা কেইবছৰ ধৰি কিছুমান ইছলামিক সংগঠনে মোৰ বিৰুদ্ধে ফতোৱা জাৰি কৰি মোক লক্ষ্য কৰি আহিছে। কিন্তু মই তেওঁলোকক ভয় নকৰোঁ। এতিয়া ভাবুকিয়ে মোক আতংকিত নকৰে। মই মোৰ কাম অব্যাহত ৰাখিব বিচাৰোঁ- ইছলামক ইয়াৰ নামত চলি থকা ভুৱা আৰু সমান্তৰাল ধৰ্মীয় প্ৰথাসমূহৰ পৰা মুক্ত কৰাৰ কাম।”
তেওঁ এই কথাও জনায় যে, তেওঁ দাঢ়ি নৰখাৰ বাবেও কিছুমান লোকে আপত্তি কৰিছিল। আনকি তেওঁ দাঢ়ি ৰাখিছে নে নাই, সেয়া নিশ্চিত কৰিবলৈ সময়ে সময়ে তেওঁৰ মুখমণ্ডলৰ ফটোও বিচৰা হৈছিল। যাতে তেওঁ দাঢ়ি ৰাখিছে নে নাই সেইটো পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।
CAA আৰু ৰাজনৈতিক বিষয়ত স্পষ্ট মতামত
কাজী মাছুম আখতাৰে নাগৰিকত্ব সংশোধনী আইন (CAA)ক সমৰ্থন কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ এই আইনক লৈ ভয় কৰাৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই। তেওঁ কয়, "এই আইন সংসদৰ দুয়োটা সদনত গৃহীত হৈছে। ৰাজ্যসভাত বিজেপিৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা নাছিল, তথাপিও আন কেইবাটাও অ-বিজেপি দলে ইয়াক সমৰ্থন কৰিছিল। কিন্তু এতিয়া সেই একেই দলসমূহে ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থত প্ৰতিবাদ আৰু অশান্তিৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিছে।"
পদ্মশ্ৰী কাজী মাছুম আখতাৰ
তেওঁ লগতে কয়, "ভাৰতীয় মুছলমানসকলে CAAৰ পৰা ভয় খোৱাৰ কোনো কাৰণ নাই। বহু উন্নত দেশত নাগৰিক পৰিচয় পত্ৰৰ ব্যৱস্থা আছে, আৰু মই ইয়াক ইতিবাচকভাৱে লক্ষ্য কৰোঁ। যদি আইনখনত কোনো বৈষম্যমূলক দিশ থাকে, তেন্তে তাৰ সমাধানৰ বাবে ন্যায়ালয়ৰ কাষ চাপিব লাগে; ৰাজপথ অৱৰোধ কৰি প্ৰতিবাদ কৰাটো উচিত নহয়।"
পদ্মশ্ৰী বঁটা আৰু আগবাঢ়ি যোৱাৰ সংকল্প
২০২০ চনত সাহিত্য আৰু শিক্ষাক্ষেত্ৰলৈ আগবঢ়োৱা উল্লেখযোগ্য অৱদানৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰে কাজী মাছুম আখতাৰক পদ্মশ্ৰী সন্মানেৰে বিভূষিত কৰিছিল। ইয়াৰ পূৰ্বে ২০১৭ চনত পশ্চিমবংগ চৰকাৰে তেওঁক ‘শ্ৰেষ্ঠ শিক্ষক’ সন্মান প্ৰদান কৰিছিল। বৰ্তমান তেওঁ কাটজু নগৰ স্বৰ্ণময়ী হাইস্কুলৰ অধ্যক্ষ হিচাপে দায়িত্ব পালন কৰি আছে। তেওঁ কয় যে, কোনো সন্মানেই তেওঁৰ চূড়ান্ত লক্ষ্য নহয়। শিক্ষাৰ জৰিয়তে সমাজ সংস্কাৰৰ ধাৰাক আগুৱাই নিয়া আৰু শিক্ষাৰ্থীসকলৰ উজ্জ্বল ভৱিষ্যৎ গঢ়ি তোলাটোৱেই তেওঁৰ জীৱনৰ মূল উদ্দেশ্য।
তেওঁ কয়, "বঁটা লাভ কৰাটোৱেই মোৰ চূড়ান্ত লক্ষ্য নহয়। মোৰ লক্ষ্য হৈছে সমাজ সংস্কাৰৰ এই ধাৰাক অব্যাহত ৰখা আৰু মোৰ শিক্ষাৰ্থীসকলৰ বাবে এখন উন্নত ভৱিষ্যৎ গঢ়ি তোলা। মই ইয়াতেই ৰৈ নাযাওঁ। সকলো বাধা, আক্ৰমণ আৰু প্ৰতিকূলতাৰ মাজতো মই মোৰ কাম অব্যাহত ৰাখিম।”
সমাজ পৰিৱৰ্তনৰ পথ বাছি লোৱা এজন শিক্ষক
কাজী মাছুম আখতাৰৰ জীৱনগাথা কেৱল এজন পদ্মশ্ৰী সন্মানপ্ৰাপ্ত শিক্ষকৰ কাহিনী নহয়; ই এনে এজন ব্যক্তিৰ অনুপ্ৰেৰণাদায়ক যাত্ৰা, যিয়ে নিজৰ আদৰ্শ, সাহস আৰু শিক্ষাৰ শক্তিৰ ওপৰত অটল বিশ্বাস ৰাখি সমাজত ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন অনাৰ চেষ্টা কৰি আহিছে। তীব্ৰ বিৰোধিতা, ভাবুকি আৰু নানা প্ৰতিকূলতাৰ মাজতো তেওঁ শিক্ষা, সমাজ সংস্কাৰ আৰু জনসচেতনতা সৃষ্টিৰ অভিযান অব্যাহত ৰাখিছে। তেওঁৰ জীৱনে এই বাৰ্তা দিয়ে যে, এগৰাকী শিক্ষকে কেৱল পাঠ্যপুথিৰ জ্ঞানেই প্ৰদান নকৰে; তেওঁ সমাজৰ চিন্তাধাৰাকো গঢ় দিব পাৰে।
