গুলাম ৰছুল দেহলৱী
"যদি জ্ঞান দূৰৈৰ নক্ষত্ৰ 'ছুৰাইয়া'ত থাকে, তথাপিও পাৰ্চীৰ কোনো পণ্ডিতে সেয়া লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হ’ব।" এইটো এক অতি প্ৰসিদ্ধ হাদীছ, যিটো হানাফী পণ্ডিত আৰু ধৰ্মবিজ্ঞানীসকলে ইমাম আবু হানীফাৰ (৬৯৯-৭৬৭) প্ৰশংসাত প্ৰায়ে উল্লেখ কৰে। তেওঁ হানাফী মাজহাবৰ প্ৰতিষ্ঠাপক, যিটো দক্ষিণ এছিয়া, বিশেষকৈ ভাৰতীয় উপমহাদেশত ইছলামিক শ্বৰীয়তৰ সৰ্বাধিক অনুসৰণ কৰা শাখাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। এই হাদীছৰ অধিক গ্ৰহণযোগ্য বৰ্ণনা, যিটো ছাহিহ বুখাৰী আৰু ছাহিহ মুছলিমৰ দৰে প্ৰামাণিক হাদীছগ্ৰন্থত পোৱা যায়। তাত কোৱা হৈছে, যদি জ্ঞান (ইলম) বা দ্বীন ছুৰাইয়া নক্ষত্ৰত আছিল, তেন্তে পাৰ্চীৰ এজন পণ্ডিতে সেয়া অৰ্জন কৰিছিল।
ইয়াত 'ছুৰাইয়া' বুলিলে প্লেইডছ নক্ষত্ৰ মণ্ডলক বুজোৱা হৈছে, যিটো আৰবী ভাষাত দূৰৱৰ্তী আৰু বিৰল বস্তু, যাক লাভ কৰাটো অতিশয় কঠিন। উল্লেখযোগ্য যে, চুন্নী ইছলামৰ বহু মহান পণ্ডিত পাৰ্চী বা মধ্য এছিয়াৰ পটভূমিৰ আছিল। হাদীছৰ প্ৰাচীন ব্যাখ্যাকাৰসকলে কৈছে যে, প্ৰথমে এই হাদীছ হজৰত ছলমান আল-ফাৰ্চী (ৰাঃ) ৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে, যিগৰাকী নবী মহম্মদ (ছাঃ)ৰ এজন পাৰ্চী বংশোদ্ভূত চাহাবি আছিল। কিন্তু পৰৱৰ্তী যুগৰ বহু পণ্ডিতে এই ভৱিষ্যতবাণীৰ অৰ্থ বিস্তাৰিত কৰি পাৰ্চী বংশোদ্ভূত মহান ইছলামিক চিন্তাবিদসকলৰ সৈতেও সংযুক্ত কৰিছে, যাৰ ভিতৰত ইমাম আবু হানিফাও অন্যতম।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
বাস্তৱত আবু হানিফাই পাৰ্চী আৰু কুফা দুয়োটা পৰম্পৰাৰেই অংশ আছিল। তেওঁৰ পৰিয়ালৰ মূল আছিল পাৰ্চীত, কিন্তু তেওঁ কুফাত বাস কৰিছিল আৰু তাত শিক্ষকতা কৰিছিল, যিটো তেতিয়াৰ ইছলামিক জ্ঞানৰ অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰ আছিল। আব্বাচী যুগৰ আৰম্ভণিতে তেওঁৰ ন্যায়বিজ্ঞান আৰু ধৰ্মতত্ত্বৰ প্ৰভাৱ অতি ব্যাপক হৈ পৰিছিল। এই কাৰণেই বহু প্ৰাচীন পণ্ডিতৰ মতে এই হাদীছৰ বাস্তৱ প্ৰতিফলন আংশিকভাৱে ইমাম আবু হানিফাৰ জৰিয়তে হৈছে।
ভৱিষ্যদ্বাণীৰ তাৎপৰ্য্য
এই হাদীছৰ মূল অৰ্থ হ’ল জ্ঞান বহু দূৰত থাকিলেও প্ৰকৃত পণ্ডিতসকলে অধ্যৱসায় আৰু প্ৰতিভাৰ দ্বাৰা জ্ঞান লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। এই ভৱিষ্যদ্বাণীক ইমাম আবু হানিফাৰ লগত সংযোগ কৰা পণ্ডিতসকলৰ মতে তেওঁৰ শিক্ষাৰ পৰম্পৰাই এই কথাষাৰৰ প্ৰকৃত প্ৰতিফলন।
ইমাম আবু হানিফা ধৰ্মীয় বিষয়ত সুসংহত যুক্তি (ৰয়া) আৰু উপমা বা তুলনামূলক বিশ্লেষণৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে বিশেষভাৱে পৰিচিত আছিল। যদিও তেওঁ কোৰাণ আৰু চুন্নাহৰ ওপৰত দৃঢ়ভাৱে আধাৰিত আছিল, তথাপিও তেওঁ নতুন আৰু জটিল বাস্তৱতাৰ সন্মুখীন হ’বলৈ যুক্তিসংগত বিশ্লেষণৰ জৰিয়তে ন্যায়িক চিন্তাধাৰা গঢ়ি তুলিছিল। এই দৃষ্টিকোণৰ পৰা তেওঁৰ পদ্ধতিত “'ছুৰাইয়াত উপনীত হোৱা”ৰ উপমাটো প্ৰতিফলিত হৈছে, অৰ্থাৎ গভীৰ বৌদ্ধিক অনুসন্ধানৰ জৰিয়তে দূৰৈৰ জ্ঞানও সম্ভৱপৰ হয়।
হানাফী বিদ্যালয়ৰ গুৰুত্ব
ইমাম আবু হানিফাৰ যুক্তিবাদী চিন্তাধাৰাৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত হৈ বহু হানাফী পণ্ডিতে এই কথাত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল যে, ইছলাম কেৱল কোনো বিশেষ জাতি বা ভাষাতে সীমাবদ্ধ নহয়। বিভিন্ন সভ্যতা আৰু সংস্কৃতিৰ অৱদানৰ জৰিয়তে ইছলামৰ বৌদ্ধিক উৎকৰ্ষতা গঢ় লৈ উঠিছে।
এই কাৰণেই আবু হানিফাৰ যুক্তিবাদী ন্যায়বিজ্ঞানে ইছলামৰ গভীৰ বৌদ্ধিক পৰম্পৰাক প্ৰতিফলিত কৰে। পিছলৈ তেওঁৰ বিদ্যালয়খন মুছলমান বিশ্বৰ বিশেষকৈ দক্ষিণ এছিয়াত আটাইতকৈ ব্যাপক আইনী বিদ্যালয়ত পৰিণত হয়। মুছলমান সংখ্যালঘু সমাজৰ ক্ষেত্ৰত হানাফী ন্যায়বিজ্ঞানৰ ৰায় আৰু উপমা ভিত্তিক পদ্ধতিয়ে ইছলামিক আইনী চিন্তাধাৰাক নতুন উচ্চতালৈ উন্নীত কৰিছিল।
হানাফী বিদ্যালয়
ধৰ্মৰ এক বহল ধাৰণা
ধৰ্মৰ ব্যাখ্যা প্ৰায়ে অতি সংকীৰ্ণভাৱে কৰা হয়, যেন ই কেৱল কিছুমান ৰীতি-নীতি বা বাহ্যিক ধৰ্মীয় নিয়মৰ সমষ্টি। কিন্তু সঁচাকৈয়ে ধৰ্মৰ অৰ্থ ইমান সীমিত নেকি? প্ৰাচীন মুছলমান পণ্ডিতসকলে ধৰ্মৰ বিস্তৃত আৰু গভীৰ ব্যাখ্যা আগবঢ়াইছিল। আবু হানিফাক গভীৰভাৱে সন্মান কৰা পাৰ্চীত জন্মগ্ৰহণ কৰা মহান পণ্ডিত ইমাম আবু হামিদ আল-গাজালীয়ে ধৰ্মক এক ব্যাপক নৈতিক আৰু সামাজিক ব্যৱস্থা হিচাপে ব্যাখ্যা কৰিছিল। তেওঁৰ মতে ধৰ্ম কেৱল ধৰ্মীয় আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ সমষ্টি নহয়; ই হৈছে মানৱ জাতিৰ কল্যাণৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত এক ঐশ্বৰিক ব্যৱস্থা।
এই দৃষ্টিত ধৰ্ম কেৱল ব্যক্তি আৰু ঈশ্বৰৰ মাজৰ সম্পৰ্ক নহয়, বৰঞ্চ ন্যায়, নৈতিকতা আৰু সামাজিক শান্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ এক ব্যাপক কাঠামো। তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ 'আল-মুস্তাফা'ত তেওঁ লিখিছে, "ধৰ্ম হৈছে মানৱ সমাজৰ কল্যাণৰ বাবে ৰচনা কৰা এক ঐশ্বৰিক ব্যৱস্থা।"
হানাফী পৰম্পৰাত ধৰ্মৰ ধাৰণা
হানাফী চিন্তাধাৰাত ধৰ্ম কেৱল ৰীতি-নীতি বা বিধানৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়। বৰঞ্চ ই এক নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক কাঠামো যিয়ে মানৱ জীৱনক ন্যায়, নৈতিকতা আৰু সমাজ কল্যাণৰ দিশত পৰিচালিত কৰে।
ইমাম আবু হানিফাই ইমানক হৃদয়ত বিশ্বাস আৰু মুখৰ স্বীকাৰোক্তি বুলি সংজ্ঞায়িত কৰিছে। তেওঁৰ মতে, মানুহৰ কৰ্ম বিশ্বাসৰ ফল, কিন্তু বিশ্বাসৰ মূল উপাদান নহয়। এই বৈষম্যই ধৰ্মক কেৱল বাহ্যিক আচৰণতেই সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখিব নোৱাৰে। এজন ব্যক্তিৰ বিশ্বাস কেৱল বাহ্যিক ৰীতি-নীতিৰ দ্বাৰা পৰিমাপ কৰা নহয়, বৰং তেওঁৰ অন্তৰৰ বিশ্বাস আৰু নৈতিক দায়িত্ববোধৰ দ্বাৰা পৰিমাপ কৰা হয়।
ধৰ্ম আৰু ন্যায়বিজ্ঞানৰ মাজত পাৰ্থক্য
হানাফী চিন্তাধাৰাই ধৰ্ম আৰু ন্যায়বিজ্ঞানৰ মাজত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰ্থক্য কৰে। ধৰ্ম হৈছে আল্লাহৰ দ্বাৰা দিয়া ঐশ্বৰিক নিৰ্দেশ, যিটো ইছলামৰ নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক ভেটি। আৰু সেই নিৰ্দেশনা বাস্তৱ জীৱনত প্ৰয়োগ কৰাৰ মানৱীয় প্ৰচেষ্টাটোৱেই হৈছে ন্যায়বিজ্ঞান। যিহেতু ন্যায়বিজ্ঞান মানুহৰ বৌদ্ধিক প্ৰচেষ্টাৰ ফল, সেয়েহে যুক্তি, আলোচনা আৰু সময়ৰ লগে লগে ই পৰিৱৰ্তন হ’ব পাৰে। এই কাৰণেই হানাফী চিন্তাধাৰাত উপমা আৰু বিচাৰৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হয়।
এই পৰম্পৰাত জনকল্যাণ বা মছলাহসমূহতো গুৰুত্ব দিয়া হয়। ইছলামিক আইন মকাছিদ আল-শ্বৰীয়াতৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে মানৱ জীৱনৰ মৌলিক স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰা। যেনে জীৱনৰ সুৰক্ষা, ধৰ্মৰ সুৰক্ষা, বুদ্ধিৰ সুৰক্ষা, ধন-সম্পত্তিৰ সুৰক্ষা, পৰিয়াল ব্যৱস্থাৰ সংৰক্ষণ।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
দীন, ইৰ্জা, আৰু আবু হানিফাৰ নৈতিক দৃষ্টিভংগী
হানাফী পৰম্পৰাত ধৰ্মৰ বহল ধাৰণাটোও ইমাম আবু হানিফাৰ ধৰ্মতত্ত্বৰ চিন্তাধাৰাৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। যি সময়ত মুছলমান সমাজত ৰাজনৈতিক সংঘাত আৰু মতানৈক্য তীব্ৰ আছিল সেই সময়ত তেওঁ জীয়াই আছিল। এই পৰিস্থিতিত তেওঁ মুছলমান সমাজৰ ঐক্য ৰক্ষাৰ বাবে সুষম ধৰ্মতত্ত্বৰ স্থিতি গ্ৰহণ কৰিছিল।
এই চিন্তাৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয় আছিল ইৰ্জাৰ মতবাদ। "ইৰ্জা" শব্দৰ অৰ্থ হৈছে এজন ব্যক্তিৰ চূড়ান্ত বিশ্বাসৰ ওপৰত বিচাৰ স্থগিত ৰখা। এই মত অনুসৰি বিশ্বাস মূলতঃ হৃদয়ৰ বিশ্বাস আৰু মুখৰ স্বীকাৰোক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। এজন ব্যক্তিৰ কাম যদিও গুৰুত্বপূৰ্ণ, তথাপিও ই স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে এজন ব্যক্তিক মুমিন বা কাফিৰ হিচাপে নিৰ্ধাৰণ নকৰে।
এই স্থিতি খাৰিজীসকলৰ দৰে গোটৰ বিপৰীত আছিল, যিসকলে মুছলমানক ডাঙৰ পাপ কৰিলে কাফিৰ ঘোষণা কৰিছিল। আবু হানিফাই এই কঠোৰ মতামতক নাকচ কৰিছিল। তেওঁ কয় যে, মানুহৰ কৰ্মৰ চূড়ান্ত বিচাৰ কেৱল আল্লাহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। এইদৰে তেওঁ ধৰ্মক কঠোৰ আইনী কাঠামো বা মৰেল পুলিছিঙৰ মাজতে সীমাবদ্ধ থাকিবলৈ নিদিলে। তেওঁৰ মতে, ধৰ্মৰ উদ্দেশ্য আনক দোষাৰোপ কৰা নহয়, বৰঞ্চ নৈতিক উন্নতি আৰু সামাজিক শান্তিৰ দিশত মানুহক পথ প্ৰদৰ্শন কৰাহে।
ইৰ্জাৰ ধাৰণা: মধ্যমতাৰ ধৰ্মতত্ত্ব
ইৰ্জাৰ ধাৰণাটো মূলতঃ প্ৰথম ইছলামিক গৃহযুদ্ধৰ ৰাজনৈতিক সংঘাতৰ পিছত গঢ় লৈ উঠিছিল, যিটো প্ৰথম ফিটনা নামেৰে জনাজাত, যাৰ ফলত মুছলমান সমাজত গভীৰ বিভাজনৰ সৃষ্টি হৈছিল। ৰাজনৈতিক নেতৃত্ব আৰু নৈতিক দায়বদ্ধতা সম্পৰ্কে মুছলমানসকলৰ মাজত গভীৰ মতানৈক্যৰ সৃষ্টি হৈছিল।
এনে পৰিস্থিতিত ইৰ্জাৰ সমৰ্থকসকলে যুক্তি দিছিল যে, এজন ব্যক্তিৰ বিশ্বাসৰ বিষয়ে চূড়ান্ত বিচাৰ কেৱল ঈশ্বৰেহে কৰিব পাৰে। আবু হানিফাৰ স্থিতিয়ে এই বুজাবুজি প্ৰতিফলিত কৰিছিল। তেওঁ দেখুৱাইছিল যে, এজন ব্যক্তিৰ কৰ্ম অসম্পূৰ্ণ হ’লেও বিশ্বাস থাকিব পাৰে। গতিকে মানুহে আনৰ বিশ্বাসক অহংকাৰেৰে বিচাৰ কৰাটো পৰিহাৰ কৰা উচিত। এই ধাৰণাটোৱে সংযমৰ ধৰ্মতত্ত্বৰ সৃষ্টি কৰিছিল, য’ত ধৰ্মক আনৰ বিৰুদ্ধে অস্ত্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা নহয়।
ভাৰতীয় ইছলামত হানাফী পৰম্পৰা
ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটত আবু হানিফাৰ ধাৰণাসমূহৰ গুৰুত্ব বিশেষভাৱে স্পষ্ট হৈ পৰিছে। ভাৰতৰ গৰিষ্ঠসংখ্যক মুছলমানে ঐতিহাসিকভাৱে হানাফী চিন্তাধাৰা অনুসৰণ কৰি আহিছে। এই পৰম্পৰা মধ্যযুগীয় কালত চুন্নী পণ্ডিত, চুফী অৰ্ডাৰ, বিভিন্ন ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ জৰিয়তে বিয়পি পৰিছিল। ইয়াৰ যুক্তিবাদী আৰু মধ্যপন্থী স্বৰূপে ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ বহুত্ববাদী সমাজত ইছলামৰ সহাৱস্থানত সহজ হৈ পৰিছিল। ই মুছলমান পণ্ডিতসকলক জটিল সামাজিক বাস্তৱতাৰ লগত যুক্তিসংগতভাৱে খাপ খুৱাবলৈ সহায় কৰিছে।
ইমাম আবু হানিফাৰ দৰগাহ
সমসাময়িক প্ৰাসংগিকতা
বৰ্তমান যুগত যেতিয়া ধৰ্মীয় আলোচনা কেতিয়াবা কঠিন আৰু সংকীৰ্ণ হৈ পৰাৰ প্ৰৱণতা থাকে, তেতিয়া ইমাম আবু হানিফাৰ দীন আৰু ইৰ্জাৰ চিন্তাধাৰাই আমাক মনত পেলাই দিয়ে যে, ইছলামৰ প্ৰাচীন পৰম্পৰাত ইতিমধ্যে সহনশীলতা, নম্ৰতা আৰু নৈতিক ভাৰসাম্যৰ এক শক্তিশালী ভেটি আছে। ভাৰতৰ মুছলমানসকলৰ বাবে এই পৰম্পৰাৰ বিশেষ তাৎপৰ্য আছে। ই আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে, ইছলামৰ বৌদ্ধিক ইতিহাসত এনে এক পৰম্পৰা আছে য’ত সহনশীলতা, সামাজিক সম্প্ৰীতি, নৈতিক সংযমতাক গুৰুত্ব দিয়া হয়।
বাৰ শতিকাতকৈও অধিক সময়ৰ পাছতো ইমাম আবু হানিফাৰ চিন্তাধাৰা অত্যন্ত প্ৰাসংগিক হৈয়ে আছে। দীন আৰু শ্বৰীয়তৰ মাজৰ পাৰ্থক্য আৰু ইৰ্জাৰ নীতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তেওঁৰ ধৰ্মতত্ত্বৰ দৃষ্টিভংগীয়ে চুন্নী ইছলামত মধ্যমীয়া আৰু মধ্যমতাৰ বাবে এক শক্তিশালী ভেটি গঢ়ি তুলিছে। এই পৰম্পৰাই আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে, ইছলামৰ বৌদ্ধিক ইতিহাসত বহুতো শক্তিশালী ধাৰণা সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে, যিয়ে মানৱতাক সহনশীলতা, নম্ৰতা আৰু শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থানৰ দিশত পথ প্ৰদৰ্শন কৰিব পাৰে।
(লেখক এগৰাকী ভাৰতীয় ইছলামৰ গৱেষক আৰু লেখক। তেওঁৰ শেহতীয়া গ্ৰন্থ হৈছে “ইছক চুফিয়ানা: ঈশ্বৰীয় প্ৰেমৰ অকথিত কাহিনী।”("Ishq Sufiyana: Untold Stories of Divine Love)।)
