শান্তিপ্ৰিয় ৰায়চৌধুৰী
এটা সময় আছিল যেতিয়া কলকাতা খেলপথাৰত দল সলনি হোৱাৰ অৰ্থ কেৱল ফুটবলাৰ সলনি হোৱাই নহয়, তাৰ সৈতে জড়িত থাকে আৱেগ, সন্মান, ক্লাবৰ মৰ্যাদা আৰু উশাহ ৰুদ্ধ কৰা ৰণকৌশল। আজি ভাৰতীয় ফুটবল সলনি হৈছে, সলনি হৈছে কলকাতা ময়দানৰ চৰিত্ৰও। সেই ৬০ পইচাৰ গেলেৰী আজি ইতিহাস হৈ পৰিছে। কিন্তু সেই গেলেৰীৰ গৰ্জন, দলবদলৰ সেই উৎকণ্ঠাপূৰ্ণ নাটক আৰু ইয়াৰ আঁৰৰ কাহিনীবোৰ আজিও ফুটবলপ্ৰেমীৰ স্মৃতিৰ পটত সজীৱ হৈ আছে। হেৰাই যোৱা সেই ৰোমাঞ্চকৰ সময়ৰে এক বিস্ময়কৰ অধ্যায় আছিল সুকুমাৰ সমাজপতিক লৈ সৃষ্টি হোৱা আলোড়ন।
১৯৬০ চনত এৰিয়ানৰ পৰা মোহনবাগানলৈ অহা এজন তৰুণ ফুটবলাৰে কেনেকৈ পৰৱৰ্তী বছৰত ইষ্টবেংগলৰ ৰঙা-হালধীয়া জাৰ্চী পিন্ধিবলৈ বাধ্য হ'ল, তাৰ আঁৰত সোমাই আছে অভিমান, কৌশল, গোপন যোগাযোগ আৰু শেষলৈ এক ৰোমাঞ্চকৰ ‘অন্তৰ্ধান’ৰ কাহিনী। বিশিষ্ট ক্ৰীড়া সাংবাদিক আৰু ধাৰাভাষ্যকাৰ বিপ্লৱ দাসগুপ্তৰ স্মৃতিচাৰণত জীৱন্ত হৈ উঠিছে সেই সময়ৰ ময়দানৰ অন্দৰমহলৰ এই নজনা কাহিনী।
কলকাতা ময়দানৰ বিখ্যাত চেণ্টাৰ ফৰৱাৰ্ড সুকুমাৰ সমাজপতি
কলকাতা ময়দানৰ বিখ্যাত চেণ্টাৰ ফৰৱাৰ্ড সুকুমাৰ সমাজপতি
এৰিয়ানৰ পৰা মোহনবাগান, প্ৰথম দিনাই কাঢ়িছিল দৃষ্টি। ১৯৬০ চনত এৰিয়ানৰ পৰা মোহনবাগানত যোগ দিয়ে সুকুমাৰ সমাজপতিয়ে। মোহনবাগানৰ কিংবদন্তি বিষয়া শৈলেন মান্নাৰ চকুত পৰিছিল তেওঁ। এৰিয়ানৰ হৈ কেইটামান প্ৰদৰ্শনীমূলক মেচত তেওঁৰ খেল দেখি মান্না মুগ্ধ হৈছিল। তেওঁৰ পৰামৰ্শ মতেই সেউজ-মেৰুণ শিবিৰত স্থান লাভ কৰে তৰুণ সমাজপতিয়ে। এৰিয়ানত চেণ্টাৰ-ফৰৱাৰ্ড হিচাপে খেলা সুকুমাৰে মোহনবাগানতো প্ৰথম পাঁচখন মেচত সেই স্থানতেই খেলিছিল। কিন্তু লীগৰ প্ৰথম পৰ্বত ইষ্টাৰ্ন ৰে'লৱেৰ হাতত পৰাজিত হোৱাৰ পিছত তেওঁক ৰাইট উইঙলৈ স্থানান্তৰিত কৰা হয়। আৰু তাতেই যেন খোল খাই গ'ল তেওঁৰ আচল দুৱাৰ।
নতুন পজিচনত প্ৰথমখন মেচৰ পৰাই দুৰ্দান্ত প্ৰদৰ্শন সুকুমাৰৰ। দ্ৰুত গতি, বল লৈ দৌৰি যোৱা আৰু মুহূৰ্তৰ ভিতৰতে আক্ৰমণ গঢ়ি তোলাৰ ক্ষমতাই বিপক্ষৰ ৰক্ষণভাগক ব্যস্ত কৰি তুলিছিল। এখন মেচত তেওঁৰ এটা জোৰদাৰ শ্বট ক্ৰছবাৰত লাগি উভতি আহিছিল। চুনি গোস্বামীহঁতৰ কাষত তেতিয়া নিজৰ স্থান সুৰক্ষিত কৰি লৈছিল সমাজপতিয়ে। কিন্তু ফুটবল কেতিয়াবা বৰ নিৰ্মম। লীগৰ দ্বিতীয় পৰ্বত ইষ্টাৰ্ন ৰে'লৱেৰ বিৰুদ্ধে মেচত সুকুমাৰে আঁঠুত আঘাত পায়। ফলত সমগ্ৰ লীগত তেওঁ আৰু খেলাৰ সুযোগ নাপালে।
‘প্ৰথম কুৰি মিনিট’, জমা হ'বলৈ ধৰিলে অভিমান। আঘাতৰ পৰা আৰোগ্য লাভ কৰি তেওঁ নিয়মীয়াকৈ অনুশীলন কৰিছিল। আশা আছিল, IFA শ্বিল্ডত পুনৰ প্ৰথম দললৈ উভতিব। কিন্তু ছেমিফাইনেলত এৰিয়ানৰ বিৰুদ্ধে তেওঁক মাত্ৰ প্ৰথম কুৰি মিনিট খেলোৱাৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছিল।
সুকুমাৰৰ ওচৰত বিষয়টো আছিল অপমানজনক
প্ৰথম কুৰি মিনিট খেলিব, ভাল খেলিলেও তাৰ পিছত উঠি আহি বহিব লাগিব, এই সিদ্ধান্তই তেওঁৰ মনত গভীৰ আঘাত হানিছিল। পথাৰলৈ উভতি অহাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁ কলকাতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আন্তঃবিশ্ববিদ্যালয় দলৰ সৈতে গোৰখপুৰলৈ গুচি যায়। সেই দলটোৰ সৈতে ইষ্টবেংগলৰ অৱনী বসু আৰু চিত্ত চন্দও আছিল। তেওঁলোকে বুজিব পাৰিলে যে মোহনবাগানৰ প্ৰতি সুকুমাৰৰ মনত এক তীব্ৰ অভিমানৰ সৃষ্টি হৈছে। তেওঁলোকে পৰামৰ্শ দিলে- ইষ্টবেংগললৈ গুচি আহক। তাৰ পৰাই আৰম্ভ হ'ল ৰঙা-হালধীয়াৰ আচল অভিযান। ময়দানত তেতিয়া আৰম্ভ হৈ গৈছে ‘অপাৰেচন সমাজপতি’।
এক অভ্যৰ্থনা অনুষ্ঠানত মুছা, মজিদৰ সৈতে সুকুমাৰ সমাজপতি
ইষ্টবেংগলৰ বিষয়ববীয়াসকলে আৰু সময় নষ্ট নকৰিলে। শ্বিল্ড শেষ হোৱাৰ পিছত ডুৰাণ্ড আৰু ৰোৱাৰ্ছ কাপত মোহনবাগানলৈ উভতি আহিল সুকুমাৰ। কিন্তু এইবাৰ তেওঁ লেফ্ট উইঙত খেলিবলগীয়া হ'ল। পজিচন সলনি হ'লেও তেওঁৰ দপদপনি কমা নাছিল। পিছে তেতিয়াও তেওঁ ক্লাব এৰাৰ সিদ্ধান্ত সম্পূৰ্ণৰূপে লোৱা নাছিল। শেষৰটো আঘাত আহিল সন্তোষ ট্ৰফীৰ পূৰ্বে। ডুৰাণ্ড আৰু ৰোৱাৰ্ছ কাপত তেওঁৰ দুৰ্দান্ত প্ৰদৰ্শন দেখি তেতিয়াৰ আই এফ এ সম্পাদক এম দত্ত ৰায়ে তেওঁক বংগ দলত স্থান দিয়ে। মোহনবাগানৰ আন কেইবাজনো খেলুৱৈ সেই দলত আছিল।
বংগ দলটোক বিমানত পঠিওৱাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল। কিন্তু সুকুমাৰৰ হাতত তুলি দিয়া হৈছিল কালিকটলৈ যোৱা এখন ৰে'লৰ টিকট। কিয় এই বৈষম্য? এই প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল তেওঁ। অৱশ্যে পিছলৈ তেওঁকো বিমানত পঠিওৱাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। কিন্তু তেতিয়ালৈকে অভিমানৰ জুইত সিদ্ধান্ত লোৱা হৈ গৈছিল- মোহনবাগানত আৰু নহয়।
কালিকটত গোপন বৈঠক
সন্তোষ ট্ৰফীৰ সময়ত দুয়োটা প্ৰধান ক্লাবৰ ৰিক্ৰুটাৰসকলৰ চকু ভৱিষ্যতৰ দল গঠনৰ ওপৰত নিবদ্ধ আছিল। কালিকটত ইষ্টবেংগলৰ হৈ উপস্থিত আছিল সুজন বেনাৰ্জী। কলকাতাৰ পৰাই মণ্টু বসুৱে ট্ৰাংক কলৰ জৰিয়তে সুকুমাৰৰ সৈতে কথা-বতৰা প্ৰায় নিশ্চিত কৰি পেলাইছিল। পৰিকল্পনা একেবাৰে পৰিষ্কাৰ আছিল- সন্তোষ ট্ৰফী শেষ হ'ব, কিন্তু সুকুমাৰ আৰু মোহনবাগান দলৰ সৈতে কলকাতালৈ উভতি নাহিব।
মোহনবাগানে যাতে একো উমান নাপায়, তাৰ বাবে সুজনৰ গতিবিধিও আছিল অতি সাৱধানতাপূৰ্ণ। কেতিয়াবা দিপু দাসৰ সৈতে কথা পাতি পাতি তেওঁ কেইবামাইলমান খোজকাঢ়ি আঁতৰি গৈছিল। আনহাতে অৱনী বসু আৰু চিত্ত চন্দয়ো সুকুমাৰৰ সৈতে গোপনে যোগাযোগ ৰাখিছিল। অৱশ্যে তাত এটা বাধা আছিল- দেউতাকৰ অনুমতি। সুজনে কলকাতাৰ মণ্টু বসুক এই বিষয়ে জনালে। সুকুমাৰৰ দেউতাকৰ সন্মতি আদায় কৰিবলৈ তেওঁক ‘বসুশ্ৰী’লৈ লৈ অহা হয়। ৰাতিৰ আহাৰৰ মেজত সকলো বহিছিল। ঠিক তেনেতে বাজি উঠিল ফোন।
অৰুণ ঘোষে ইচাৰা কৰিলে সুকুমাৰক ফোনটো ধৰিবলৈ। সিপাৰে আছিল মণ্টু বসু। ফোনটো সুকুমাৰৰ দেউতাকৰ হাতত তুলি দিয়া হ'ল। প্ৰথমতে তেওঁ মান্তি হোৱা নাছিল। কিন্তু সকলো কথা শুনাৰ পিছত অৱশেষত তেওঁ সন্মতি দিলে। অপাৰেচন সমাজপতি তেতিয়া প্ৰায় সম্পূৰ্ণ।
‘কিডনেপড’ সমাজপতি!
বংগ দল সন্তোষ ট্ৰফীৰ ছেমিফাইনেলত পৰাজিত হ'ল। মোহনবাগানৰ খেলুৱৈসকল চেন্নাইলৈ ৰাওনা হ'ল। পৰিকল্পনা আছিল, দশপ্ৰকাশ হোটেলত কিছুসময় জিৰণি লৈ তাৰ পৰা বিমানযোগে কলকাতালৈ উভতি অহা। কিন্তু সুকুমাৰ আৰু সেই বাটেৰে নগ'ল। মাজবাটৰ পৰাই তেওঁক তুলি ল'লে সুজন বেনাৰ্জীয়ে।
ভাইজাগ, কন্যাকুমাৰী হৈ সাত দিনৰ পিছত কলকাতাত উপস্থিত হ'লহি সুকুমাৰ। কলকাতাত তেতিয়া তেওঁৰ কোনো সন্ধান নাই। সাতদিন ধৰি কোনো খবৰ নোপোৱাৰ অন্তত এখন ইংৰাজী দৈনিক কাকতত প্ৰকাশ পালে এক চাঞ্চল্যকৰ খবৰ- ‘Samajpati kidnapped’। আচলতে সেয়া কোনো অপহৰণ নাছিল, আছিল এক সুপৰিকল্পিত দলীয় বদলি।
সমাজপতিৰ সৈতে চুনি গোস্বামী
ইষ্টবেংগলে বিচাৰিছিল, সুকুমাৰক কিছুদিন কোনো গোপন স্থানত ৰখা হওক। প্ৰথমে তেওঁ সন্মত হোৱা নাছিল। কিন্তু মোহনবাগানৰ শৈলেন মান্না আৰু চুনি গোস্বামীৰ অনুৰোধকো তেওঁ আওকাণ কৰিব নোৱাৰিলে। শেষলৈ সেই গোপন স্থানতেই তেওঁ থাকিল। সেই সময়ত মোহনবাগানে তেওঁক ধৰি ৰাখিবলৈ শেষ চেষ্টা চলাইছিল। পূব আফ্ৰিকা ভ্ৰমণৰ হাতবাউলি এক ডাঙৰ প্ৰলোভন আছিল। কিন্তু তেতিয়ালৈকে সুকুমাৰে নিজৰ সিদ্ধান্ত লৈ পেলাইছিল।
দল সলনিৰ পিছতো থমকি ৰোৱা নাছিল সমাজপতিৰ দৌৰ
১৯৬১ চনত ইষ্টবেংগলত চুক্তিবদ্ধ হ'ল সুকুমাৰ সমাজপতি। পৰৱৰ্তী সময়ত ৰঙা-হালধীয়া জাৰ্চীত তেওঁ দীৰ্ঘ সময় ধৰি খেলিছিল আৰু ক্লাবৰ অধিনায়কো হৈছিল। প্ৰকাশিত এক সাক্ষাৎকাৰত সমাজপতিয়ে নিজেই জানিবলৈ দিছিল যে, সন্তোষ ট্ৰফী চলি থকাৰ সময়তে কোঝিকোড়ৰ এখন হোটেলত ইষ্টবেংগলৰ সৈতে তেওঁৰ কথা-বতৰা চূড়ান্ত হৈছিল। ইষ্টবেংগলৰ হৈ তেওঁৰ সময়ছোৱা কেৱল দল সলনিৰ কাহিনীতেই আৱদ্ধ নাথাকিল। ১৯৬১ চনৰ আই এফ এ শ্বিল্ডৰ ফাইনেলত মোহনবাগানৰ বিৰুদ্ধে ইষ্টবেংগলৰ জাৰ্চী পিন্ধি তেওঁ পথাৰত নামিছিল; মেচখন প্ৰথমে গলশূন্যভাৱে ড্ৰ হয় আৰু ৰিপ্লে মেচতো সুকুমাৰে গ'ল দিয়াৰ সুযোগ পাইছিল। ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত তেওঁৰ পৰিচয় আছিল আৰু অধিক উজ্জ্বল।
১৯৬৪ চনৰ এছিয়ান কাপৰ ফাইনেলত প্ৰৱেশ কৰা ভাৰতীয় দলৰ আক্ৰমণভাগৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ সদস্য আছিল সমাজপতি। সেই টুৰ্নামেণ্টত হংকঙৰ বিৰুদ্ধে ৩-১ গলৰ বিজয়ত তেৱোঁ এটা গল দিছিল। পৰিয়ালক দিয়া কথা ৰখাৰ কাহিনীটোও সেয়েহে এই আখ্যানৰ শেষ অধ্যায় নহয়, বৰং আন এক সুন্দৰ স্মৃতি। মোহনবাগানৰ পূব আফ্ৰিকা ভ্ৰমণৰ প্ৰলোভন তেওঁ এইবুলি কৈ প্ৰত্যাখ্যান কৰিছিল যে, পৰৱৰ্তী বছৰত তেওঁ ভাৰতৰ হৈ বিদেশত খেলিব। কথা তেওঁ ৰাখিছিল, ভাৰতৰ হৈ মাৰডেকা টুৰ্নামেণ্টত তেওঁ খেলিছিল।
এক ৰোমাঞ্চকৰ দল সলনিঃ এটা যুগৰ জীৱন্ত প্ৰতিচ্ছবি
আজিৰ আধুনিক ফুটবলত খেলুৱৈৰ দল সলনি বহুত বেছি পেছাদাৰী, আনুষ্ঠানিক আৰু কেতবোৰ নিৰ্দিষ্ট নিয়মৰ মাজত আৱদ্ধ। কিন্তু ষাঠিৰ দশকৰ কলকাতা ময়দানত একোটা ডাঙৰ দল সলনি মানেই আছিল যেন একোখন সৰু-সুৰা ৰুদ্ধশ্বাস অভিযান। কেতিয়াবা খেলুৱৈক লৈ দুয়োখন শিবিৰৰ মাজত চলিছিল তীব্ৰ টনা-আঁজোৰা, কেতিয়াবা নিশাৰ আন্ধাৰত গোপন বৈঠক, কেতিয়াবা মাজনিশাৰ ট্ৰাংক কল, আকৌ কেতিয়াবা একেৰাহে সাত দিন সন্ধানহীন হৈ থকাৰ অন্তত খবৰকাকতৰ শিৰোনামত জিলিকি উঠিছিল- ‘কিডনেপড’! সুকুমাৰ সমাজপতিৰ এই দল সলনিৰ কাহিনীয়ে যেন সেই সময়ৰ কলকাতা ফুটবলৰ প্ৰকৃত ৰোমাঞ্চকৰ চৰিত্ৰটোক আমাৰ চকুৰ আগত তুলি ধৰে। তেওঁ কেৱল মোহনবাগানৰ পৰা ইষ্টবেংগললৈ যোৱা এজন সাধাৰণ তাৰকা ফুটবলৰেই নাছিল, তেওঁৰ এই ঐতিহাসিক দলবদল হৈ পৰিছিল কলকাতা ময়দানৰ এক অমৰ কিংবদন্তি।
আৰু এই সমগ্ৰ কাহিনীৰ আটাইতকৈ স্মৰণীয় দৃশ্যটো কি আছিল?
কালিকটৰ পৰা উভতি অহাৰ পথত এজন ফুটবলাৰ হঠাতে নিজৰ পুৰণি দলটোৰ সৈতে ঘৰলৈ উভতি নাহিল। তেওঁক লৈ চাৰিওফালে হাহাকাৰ আৰু আৰম্ভ হ'ল ব্যাপক অনুসন্ধান। খবৰকাকতত ওলাল ‘কিডনেপড’। কিন্তু কলকাতা ময়দানৰ ফুটবলপ্ৰেমীসকলে তেতিয়ালৈকে বুজি উঠিছিল যে, মোহনবাগানৰ বুকুৰ পৰা সুকুমাৰ সমাজপতিক কাঢ়ি লৈ গ'ল ইষ্টবেংগলে!
