হক: মুছলমান মহিলাৰ মৰ্যাদা আৰু ন্যায়ৰ বাবে কৰা যুঁজৰ এক কাহিনী

Story by atv | Posted by [email protected] • 2 d ago

হক আৰু প্ৰয়াত শ্বাহ বানো চিনেমাৰ পোষ্টাৰ

ছাবিহা ফাতিমা বেগম

কিছুমান কাহিনী আমাৰ মনোৰঞ্জনৰ বাবে লিখা নহয়, বৰঞ্চ এইবোৰৰ উদ্দেশ্য হৈছে আমাক আন্তৰিকভাৱে জোকাৰি যোৱা, আমাক অস্বস্তিত পেলোৱা আৰু আমি চোৱা বা পঢ়া শেষ কৰি দিয়াৰ পিছতো বহুদিনলৈ ই আমাৰ মনত থাকি যায়। শ্বাহ বানো গোচৰটো তেনেই এক কাহিনী। এয়া কেৱল আইনী গোচৰ নাছিল, বৰং ভাৰতৰ বাবে এক নৈতিক পৰীক্ষা আছিল- য'ত ৰাষ্ট্ৰখনে বিশ্বাস, আইন, ৰাজনীতি আৰু মানৱীয় মৰ্যাদাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিবলৈ সংগ্ৰাম কৰি আছে।

যেতিয়া চিনেমাখনে আদালতৰ তৰ্ক, কোৰাণৰ আয়াত আৰু পৰিচয় আৰু অন্তৰ্ভুক্তিক লৈ আৱেগিক বক্তৃতা ব্যৱহাৰ কৰি এই ইতিহাসলৈ ঘূৰি আহে, তেতিয়া ই কেৱল এখন চলচ্চিত্ৰতকৈ অধিক হৈ পৰে। ইয়ামি গৌতমক তেওঁৰ শ্ৰেষ্ঠ অভিনয়ৰ ভিতৰত আৰু ইমৰাণ হাছমীক এক শক্তিশালী চৰিত্ৰত অভিনয় কৰা 'হক'ছবিখনে এখন সমাজৰ বাবে দৰ্শকৰ দৰে কাম কৰিছে।

ছবিখনৰ কাহিনীটোৰ কেন্দ্ৰত এটা অতি বেদনাদায়ক সত্য লুকাই আছে: কেতিয়াবা নিষ্ঠুৰতাৰ বাবে নহয়, কিন্তু আপোচৰ বাবে ন্যায় হেৰুৱাব লগা হয়। ইয়ামি গৌতমে অভিনয় কৰা চাজিয়া বানোৰ এফাকি শক্তিশালী বাক্য "কাভি কাভি মোহব্বত কফি নাহি হোটি, হমেইন ইজ্জত ভী চাহিয়ে (কেতিয়াবা প্ৰেমেই যথেষ্ট নহয়; আমাক সন্মানো লাগে), যিয়ে তেওঁৰ অন্তৰৰ বেদনাক প্ৰকাশ কৰিছে। ইয়াত এগৰাকী মহিলাৰ বেদনা প্ৰতিফলিত কৰিছে, য'ত এজন পুৰুষে বিশ্বাসঘাতকতা কৰিছে আৰু যি ধৰ্মৰ আওঁতাত নিজৰ অপৰাধ লুকুৱাই ৰাখিছে।

যদিও ছবি নিৰ্মাতাজনে শ্বাহ বানো ঘটনাৰ সৈতে ছবিখনৰ প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা নাই, তথাপিও প্ৰকৃত কাহিনীটোৰ সৈতে পৰিচিত যিকোনো ব্যক্তিয়ে এই সম্পৰ্কটো স্পষ্টকৈ অনুভৱ কৰিব পাৰে। শ্বাহ বানোৰ দৰে চাজিয়া বানোই ধৰ্মৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰা নাছিল। তেওঁ ত্যাগ আৰু অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিছিল। এই কথোপকথনৰ এফাকি বাক্য সম্পূৰ্ণৰূপে তেওঁৰ সংগ্ৰামক প্ৰকাশ কৰিছে।

শ্বাহ বানো এগৰাকী বৃদ্ধা মহিলা, যাৰ বিবাহৰ বয়স চল্লিশ বছৰৰো অধিক আছিল। তেওঁক ঘৰৰ পৰা খেদি দিয়া হৈছিল, তিনি তালাকৰ জৰিয়তে বিবাহ বিচ্ছেদ কৰা হৈছিল, আৰু মৌলিক আৰ্থিক সহায়ৰ পৰাও বঞ্চিত কৰা হৈছিল। তেওঁৰ কাহিনীটো দুখজনকভাৱে সাধাৰণ আছিল। যিটো অসাধাৰণ আছিল, সেয়া আছিল তেওঁৰ সাহস। তেওঁ আদালতত গৈ ফৌজদাৰী বিধি আইনৰ ১২৫ ধাৰাৰ অধীনত প্ৰতিমাহে মাত্ৰ ৫০০ টকা বিচাৰিছিল, সংস্কাৰক বা কৰ্মী হিচাপে নহয়, কিন্তু এগৰাকী অসহায়, ভোকাতুৰ মহিলা হিচাপে। ব্যক্তিগত অনুৰোধ হিচাপে আৰম্ভ হোৱা এই বিষয়টো অতি সোনকালেই ৰাষ্ট্ৰীয় বিতৰ্কলৈ পৰিণত হ’ল।

চলচ্চিত্ৰখনৰ আদালতৰ দৃশ্য বিশেষকৈ ইমৰান হাছমীৰ চৰিত্ৰৰ বক্তব্যই ভাৰতীয় মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ গভীৰ ভয়ৰ কথা প্ৰকাশ কৰিছে। এফাকি বাক্যত স্পষ্ট হৈ পৰিছে- 'যাহ কেচ ছিৰ্ফ মেণ্টেইনমেণ্ট কা নাহি হেই', য়েহ কেছ হ্যায় মুছলমান কি পেহচান কা।"

বিভাজনৰ পাছত কেইবা দশক ধৰি ভাৰতীয় মুছলমানসকল সন্দেহৰ মাজত জীয়াই আছিল। তেওঁলোকক তেওঁলোকে নিৰ্বাচন নকৰা এক বিভাজনৰ বাবে দোষাৰোপ কৰা হৈছিল আৰু তেওঁলোকে কেতিয়াও দেশ এৰি যোৱা নাই আৰু সেই দেশৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ আনুগত্য প্ৰমাণ কৰিবলৈ সঘনাই কোৱা হৈছিল। এনে এক স্পৰ্শকাতৰ পৰিস্থিতিত, শ্বাহ বানো ৰায়দানক বহুতে ধনৰ নহয়, স্বায়ত্তশাসনৰ অন্য এক ক্ষতি বুলি অনুভৱ কৰিছিল।

হক ছবিখনত ছাজিয়া বানো (য়ামি গৌতম) আৰু প্ৰয়াত শ্বাহ বানো

ভয়টো কেতিয়াও ₹৫০০ টকাতকৈ বেছি নাছিল। ভয়টো আছিল- যদি ধর্মনিৰপেক্ষ আইনেই ইয়াত মুছলমানৰ ব্যক্তিগত আইনক অগ্রাহ্য কৰিব পাৰে, তেন্তে মুছলমানৰ পৰিচয়ৰ কি অৱশিষ্ট থাকিব? এই বিতৰ্ক অতি শীঘ্ৰে এক কঠোৰ বিৰোধিতাৰ ফালে গতি কৰিছিল, ব্যক্তিগত আইন বনাম ধৰ্মনিৰপেক্ষ আইন, পৰিচয় বনাম সমতা, সম্প্ৰদায়ৰ অধিকাৰ বনাম নাৰীৰ অধিকাৰ।

কিন্তু ইতিহাস আৰু ছবিখনে উভয়ে এটা কথা স্পষ্ট কৰিছে- ইছলাম আৰু ন্যায়ৰ মাজত কেতিয়াও সংঘাত হোৱা নাছিল। এয়া আছিল শক্তি আৰু দুৰ্বলতাৰ মাজত সংঘাত। কোৰাণতো কোৱা হৈছে যে, 'ৱালিল মুতাল্লাকাতি মাতা’উন বিল মা’ৰুফ' বিবাহ বিচ্ছেদ হোৱা মহিলাসকলক ন্যায়পৰায়ণতাৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগিব। ইছলামে পৰিত্যাগক সমৰ্থন নকৰে; ই ইয়াক নিন্দা কৰে। ধৰ্মীয় শিক্ষা আৰু সামাজিক অনুশীলনৰ মাজত কোনোবা এটা স্থানত, সহানুভূতি নিয়ন্ত্ৰণৰদ্বাৰা প্ৰতিস্থাপিত হৈছিল।

১৯৮৫ চনত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে মহম্মদ আহমেদ খান বনাম শ্বাহ বানো বেগম ভাৰতীয় আইনী ইতিহাসৰ অন্যতম সাহসী মুহূৰ্তসমূহৰ অন্যতম। পূৰ্বৰ ঘটনা যেনে বাই তাহিৰা (১৯৭৮) আৰু ফুজলুনবি (১৯৮০)ৰ দৰে গোচৰসমূহে ইতিমধ্যে স্পষ্ট কৰি দিছিল যে, মুছলমান স্বামীয়ে প্ৰতীকী মাহৰ আদায় দি আৰু পত্নীক পৰিত্যাগ কৰি দায়িত্বৰ পৰা সাৰি যাব নোৱাৰে। আদালতে আইনে যি কৰিব লাগে সেইটোৱেই কৰি আছিল, আৰু সেয়া হৈছে আটাইতকৈ দুৰ্বল লোকসকলক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা।

কিন্তু আদালতত প্ৰদান কৰা ন্যায় সদায় ইয়াৰ বাহিৰৰ ৰাজনৈতিক চাপৰ পৰা ৰক্ষা নাপায়। ১৯৮৬ চনত ৰক্ষণশীল ধৰ্মগুৰুসকলৰ হেঁচাত ৰাজীৱ গান্ধী চৰকাৰে মুছলিম মহিলা (বিবাহ বিচ্ছেদৰ ওপৰত অধিকাৰ সুৰক্ষা) আইন গৃহীত কৰাৰ লগে লগে এই শোকাৱহ ঘটনা আৰু গভীৰ হৈ পৰে। শ্বাহ বানোৰ আইনী জয় দুৰ্বল হৈ পৰিছিল। ৰক্ষণাবেক্ষণ ইদ্দাত সময়ছোৱাত সীমাবদ্ধ আছিল। উচ্চতম ন্যায়ালয়ে যি দিছিল, সংসদে সেইখিনি কাঢ়ি লৈ গৈছিল।

আদালতৰ দৃশ্যত শ্বাজিয়া বানোৰ এগৰাকী ধনী উকীল স্বামীৰ চৰিত্ৰত অভিনয় কৰা ইমৰাণ হাছমী

চলচ্চিত্ৰখনে এই বিশ্বাসঘাতকতা স্পষ্টভাৱে এই বাক্যফাঁকিৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰিছেঃ "চেকুলাৰিজম কে নাম পাৰ হমছে ৱাদা খিলাফি কি জা ৰহি হেই"। (ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ নামত আমাৰ সৈতে প্ৰতিশ্ৰুতি ভংগ কৰা হৈছে)

শ্বাহ বানোৰ দৰে চাজিয়া বানোও ভোট বেংকৰ ৰাজনীতিৰ বলি হৈছিল। ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থত তেওঁৰ সন্মানক বলি দিয়া হৈছে। মুছলমানৰ পৰিচয় ৰক্ষা কৰাৰ দাবী কৰা নেতাসকলে অৱশেষত এই প্ৰক্ৰিয়াত এগৰাকী মুছলমান মহিলাৰ জীৱন ধ্বংস কৰি পেলাইছিল। দেশবাসীয়ে ঘৰ আৰু সংসদত তেওঁৰ গোচৰৰ বিষয়ে বিতৰ্ক কৰাৰ সময়ত, শ্বাহ বানো নিজেও ভাগি পৰিছিল। তেওঁ ধমকি, চাপ আৰু ইছলামক বিশ্বাসঘাতকতা কৰাৰ অভিযোগৰ সন্মুখীন হৈছিল। তেওঁক বাৰে বাৰে তেওঁৰ গোচৰ প্ৰত্যাহাৰ কৰিবলৈ কোৱা হৈছিল।

যদিও আইনখন অৱশেষত তেওঁৰ বিৰুদ্ধে পৰিণত হ'ল, তথাপিও তেওঁৰ প্ৰকৃত ক্ষতি ব্যক্তিগত আছিল। ৰাষ্ট্ৰীয় বিতৰ্কৰ বোজা বহন কৰি তেওঁ অৱশেষত সংগ্ৰামৰ সলনি মৌনতাক বাছি লৈছিল, কাৰণ তেওঁ ন্যায়ৰ প্ৰতি আস্থা হেৰুৱাইছিল। তেওঁ এবাৰ কৈছিল, "মই সন্মান বিচাৰো, আন্দোলন নহয়। তথাপিও তেওঁ নিজেই এক আন্দোলনত পৰিণত হৈছিল। আদালতৰ ৰায়দানৰ বিফলতাৰ ঠাইত এই ছবিখনে সফলতা লাভ কৰে। ই এটা আইনী গোচৰৰ আঁৰত থকা মানৱীয় চেহেৰাটো পুনৰুদ্ধাৰ কৰে।

চৰিত্ৰসমূহৰ ভাষণে এটা সম্প্ৰদায়ৰ যন্ত্ৰণা প্ৰতিফলিত কৰে, যিটো জীয়াই থকা আৰু আত্ম-সন্মানৰ মাজত আৱদ্ধ হৈ আছে, কিন্তু ছবিখনে আমাক কেন্দ্ৰস্থলত থকা মহিলাগৰাকীক কেতিয়াও পাহৰিবলৈ নিদিয়ে। চাজিয়া বানোৰ সংলাপ, "তালাক এক গালি বন চুকা হ্যায়" (বিবাহ বিচ্ছেদ এক অভিশাপৰ শব্দ হৈ পৰিছে), আমাক মনত পেলাই দিয়ে যে প্ৰতিটো আদৰ্শগত বিতৰ্কৰ আঁৰত এগৰাকী নাৰী নীৰৱে ভুগি আছে।

যেতিয়া চলচ্চিত্ৰখনৰ আন এটা কণ্ঠই কয় যে, নিকাহ কেৱল এক চুক্তি নহয় বৰঞ্চ ই এক দায়িত্বহে, প্ৰশ্নটো অনিবাৰ্য হৈ পৰে যে, যদি বিশ্বাসে দুৰ্বল লোকসকলক সুৰক্ষা দিব নোৱাৰে, তেন্তে ই কিহৰ সুৰক্ষা দি আছে? ২০০১ চনত, শ্বাহ বানোৰ মৃত্যুৰ বহুদিনৰ পিছত, উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ১৯৮৬ চনৰ আইনখন পুনৰ ব্যাখ্যা কৰে আৰু ইয়াৰ প্ৰকৃত অৰ্থ পুনৰুদ্ধাৰ কৰে যে, মুছলমান মহিলাসকলে জীৱনৰ বাবে ন্যায্য আৰু যুক্তিসংগত ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ অধিকাৰ আছে।

সুখী বিবাহিত দম্পতী (হক ছবিখনৰ দৃশ্য)

এই ছবিখন আৰু শ্বাহ বানোৰ কাহিনী দুয়োটাই আজিও প্ৰাসংগিক হৈ আছে। যিখন ভাৰতত এতিয়াও ইউনিফৰ্ম চিভিল কোড, ধৰ্মীয় স্বাধীনতা আৰু নাৰীৰ অধিকাৰক লৈ বিতৰ্ক চলি আছে, সেই একেই ভয় আৰু তৰ্ক-বিতৰ্ক পুনৰ উত্থাপন হৈ আছে। কিন্তু এই শিক্ষা যুগে যুগে চলি আহিছে। এখন ৰাষ্ট্ৰক ইয়াৰ পৰম্পৰা কিমান উচ্চস্বৰে ৰক্ষা কৰে তাৰ দ্বাৰা বিচাৰ কৰা নহয়, বৰং এই দেশৰ আটাইতকৈ দুৰ্বল নাগৰিকক কিমান নীৰৱে সুৰক্ষা দিয়ে তাৰ দ্বাৰাহে বিচাৰ কৰা হয়।

তেওঁৰ আইনী যুঁজৰ মাজেৰে, শ্বাহ বানোয়ে এটা প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছিল, যিটো প্ৰশ্নই এতিয়াও আমাক অশান্তি দিয়ে: "যদি কোনো সমাজে নিজৰ পৰিচয় সুৰক্ষিত কৰাৰ বাবে মহিলাক বলি দিয়ে, তেন্তে সমাজ এখনে নিজকে নৈতিক সমাজ বুলি ক'ব পাৰিবনে?"

যিটো বিশেষ স্বীকৃতিৰ যোগ্য সেয়া হ’ল ভাৰতীয় ন্যায়পালিকাৰ নৈতিক সাহস৷ বাই তাহিৰাৰ পৰা ফুজলুনবি আৰু শেষত শ্বাহ বানোলৈকে আদালতে মুছলমান পৰিচয়ক এক কঠোৰ বা সংকীৰ্ণ বিষয়লৈ হ্ৰাস কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল। তেওঁলোকে ধর্মনিৰপেক্ষ আইনক বিশ্বাসৰ শত্ৰু বুলি নাভাবি, সাংবিধানিক মূল্যবোধ আৰু ধর্মীয় বিবেকৰ সমন্বয় সম্ভৱ বুলি প্ৰমাণ কৰা এটা সেতু হিচাপেহে গণ্য কৰিছিল।

ৰক্ষণাবেক্ষণৰ অধিকাৰ ৰক্ষা কৰি উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ইছলামৰ ওপৰত আক্ৰমণ কৰা নাছিল। ই ইয়াৰ আটাইতকৈ মানৱীয় মনোভাৱক সুৰক্ষিত কৰিছিল। এনে কাৰ্যই কেৱল বিবাহ বিচ্ছেদ হোৱা মুছলমান মহিলাসকলৰ মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰাই নহয়, ভাৰতীয় মুছলমান পৰিচয়ৰ মৰ্যাদাও ৰক্ষা কৰিছে। ন্যায়ালয়ে প্ৰমাণ কৰিছে যে, ন্যায়ই সমাজক দুৰ্বল কৰাৰ পৰিৱৰ্তে শক্তিশালী কৰে। এয়া কেৱল এখন চলচ্চিত্ৰৰ সমালোচনা নহয়। এইটো এক স্মৰণীয় বাণী।

ইতিহাস আৰু চলচ্চিত্ৰৰ মাজেৰে শ্বাহ বানো কাহিনীটো কোৱা হৈছে, আইন বনাম ধৰ্মৰ বিষয়ে নহয়। ইয়াত সাহসৰ বিপৰীতে সান্ত্বনাৰ কথা কোৱা হৈছে, ন্যায়ৰ বিপৰীতে সুবিধা। তেওঁ কেতিয়াও এটা প্ৰতীক হ'ব নিবিচাৰে। তেওঁ কেৱল পৰিত্যক্ত নকৰিবলৈ কৈছিল। আৰু যিহেতু তেওঁ নীৰৱে অদৃশ্য হ'বলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল আৰু ভাৰতক অনিচ্ছাকৃতভাৱে তেওঁৰ কথা শুনিবলৈ বাধ্য কৰোৱা হৈছিল। সেইটোৱেই তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰ।