ৰাষ্ট্ৰীয় পুথিভঁৰাল সপ্তাহ ২০২৬: ভাৰতৰ ৫টা ঐতিহাসিক পুথিভঁৰাল, জ্ঞান আৰু ঐতিহ্যৰ ভঁৰাল

Story by  atv | Posted by  Munni Begum • 1 h ago
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
 
অনিকা মাহেশ্বৰী / নতুন দিল্লী
 
কিতাপ কেৱল জ্ঞান আহৰণৰ মাধ্যমেই নহয়, এখন দেশৰ সভ্যতা, সংস্কৃতি, চিন্তাধাৰা আৰু ইতিহাসৰ এক অমূল্য সম্পদো। পুৰণি পুথিভঁৰালৰ আলমাৰীত সযতনে সংৰক্ষিত হৈ থকা পাণ্ডুলিপি, দুষ্প্ৰাপ্য গ্ৰন্থ, ঐতিহাসিক নথি-পত্ৰ আৰু চিত্ৰকলাৰ নিদৰ্শনসমূহে আমাক অতীতৰ এনে এক সময়লৈ লৈ যায়, যি সময়ত আজিৰ এই আধুনিক পৃথিৱীখনৰ কল্পনাও কৰা হোৱা নাছিল। 
 
ভাৰতত প্ৰতি বছৰে ১৪ নৱেম্বৰৰ পৰা ২০ নৱেম্বৰলৈ ৰাষ্ট্ৰীয় পুথিভঁৰাল সপ্তাহ (National Library Week) পালন কৰা হয়। এই সপ্তাহ পালনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে মানুহৰ মাজত পঢ়াৰ অভ্যাস গঢ়ি তোলা, পুথিভঁৰালৰ গুৰুত্ব সম্পৰ্কে সজাগতা বৃদ্ধি কৰা আৰু জ্ঞানৰ এই অমূল্য ভঁৰালসমূহৰ প্ৰতি নতুন প্ৰজন্মক আকৰ্ষিত কৰা।
 
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
 
এই বিশেষ উপলক্ষে আমি আপোনালোকক ভাৰতৰ এনে পাঁচটা উল্লেখযোগ্য পুথিভঁৰাল আৰু সাহিত্যিক প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিবলৈ ওলাইছোঁ, যিবোৰৰ প্ৰতিটোৰে আছে এক সুকীয়া আৰু সমৃদ্ধ ইতিহাস। উত্তৰ প্ৰদেশৰ ৰামপুৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিহাৰৰ ৰাজধানী পাটনা আৰু দিল্লীলৈকে বিস্তৃত এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহ কেৱল কিতাপৰ সংগ্ৰহশালাই নহয়, বৰং ই ভাৰতৰ বৌদ্ধিক আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ একো একোটা জীৱন্ত প্ৰতীক।
 
এই তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত পাঁচটা উল্লেখযোগ্য প্ৰতিষ্ঠান হ’ল ক্ৰমে, উত্তৰ প্ৰদেশৰ ৰামপুৰ ৰজা লাইব্ৰেৰী, পাটনাৰ খুদা বখ্‌ছ অৰিয়েণ্টেল পাব্লিক লাইব্ৰেৰী, দিল্লী পাব্লিক লাইব্ৰেৰী,  দিল্লীৰ গালিব একাডেমী আৰু নতুন দিল্লীৰ নেহৰু মেম’ৰিয়েল মিউজিয়াম এণ্ড লাইব্ৰেৰী।
 
উত্তৰ প্ৰদেশৰ ৰামপুৰ ৰজা লাইব্ৰেৰী: নবাবী যুগৰ অমূল্য ঐতিহ্য
 
উত্তৰ প্ৰদেশৰ ৰামপুৰ চহৰত অৱস্থিত ‘ৰামপুৰ ৰজা লাইব্ৰেৰী’ কেৱল ভাৰতৰে নহয়, সমগ্ৰ দক্ষিণ এছিয়াৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ ঐতিহাসিক পুথিভঁৰাল হিচাপে পৰিচিত। ভাৰতীয়-ইছলামীয় জ্ঞান, সাহিত্য, শিল্পকলা, সুন্দৰ হস্তলিপিৰ কলা আৰু ঐতিহাসিক পাণ্ডুলিপিৰ এক অনন্য ভঁৰাল হৈছে এই পুথিভঁৰাল। ইয়াত সংৰক্ষিত প্ৰতিটো দুষ্প্ৰাপ্য সম্পদে অতীতৰ এক সমৃদ্ধ সাংস্কৃতিক আৰু বৌদ্ধিক পৰম্পৰাৰ সাক্ষ্য বহন কৰি আহিছে। 
 
প্ৰতিষ্ঠা আৰু প্ৰতিষ্ঠাপকৰ ইতিহাস
 
এই ঐতিহাসিক পুথিভঁৰালটো ১৭৭৪ চনত ৰামপুৰ ৰাজকীয় ৰাজ্যৰ প্ৰতিষ্ঠাপক নবাব ফৈজুল্লাহ খানে স্থাপন কৰিছিল। শিক্ষা, সাহিত্য আৰু জ্ঞানী-গুণী ব্যক্তিসকলৰ পৃষ্ঠপোষকতাৰ প্ৰতি নবাব ফৈজুল্লাহ খানৰ বিশেষ আগ্ৰহ আছিল। তেওঁ নিজৰ ব্যক্তিগত সংগ্ৰহত থকা দুষ্প্ৰাপ্য পাণ্ডুলিপি, ঐতিহাসিক নথি-পত্ৰ, গ্ৰন্থ আৰু চিত্ৰকলাৰ নিদৰ্শনসমূহ একত্ৰিত কৰি এই পুথিভঁৰালৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ৰামপুৰৰ আন নবাবসকলেও এই সংগ্ৰহক অধিক সমৃদ্ধ কৰি তোলে।
 
বিশেষকৈ নবাবসকলৰ পৃষ্ঠপোষকতাত সেই সময়ৰ কবি, পণ্ডিত, চিত্ৰশিল্পী, সুন্দৰ হস্তলিপিৰ শিল্পী আৰু সংগীতজ্ঞসকলে বিশেষ উৎসাহ আৰু স্বীকৃতি লাভ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ৰামপুৰ জ্ঞান, সাহিত্য, শিল্প আৰু সংস্কৃতি চৰ্চাৰ এক উল্লেখযোগ্য কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ় লৈ উঠিছিল। ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পিছত ১৯৫১ চনৰ ৬ এপ্ৰিলত এই পুথিভঁৰালৰ পৰিচালনাৰ বাবে এটা ন্যাস গঠন কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত সংসদীয় আইনৰ জৰিয়তে ১৯৭৫ চনৰ ১ জুলাইত পুথিভঁৰালটো কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ অধীনলৈ অনা হয়।
 
স্থাপত্যশৈলী: হামিদ মঞ্জিলৰ ৰাজকীয় সৌন্দৰ্য 
 
ৰামপুৰ ৰজা লাইব্ৰেৰীৰ বৰ্তমানৰ ঐতিহাসিক ভৱনটো ৰামপুৰ দুৰ্গৰ ভিতৰত অৱস্থিত ‘হামিদ মঞ্জিল’ত আছে। এই ভৱনটোৰ স্থাপত্যশৈলীত ভাৰতীয় আৰু ইউৰোপীয় স্থাপত্যৰ এক অপূৰ্ব সমন্বয় দেখিবলৈ পোৱা যায়। ভৱনটোৰ ৰাজকীয় আড়ম্বৰ, ঐতিহাসিক পৰিৱেশ, মনোমোহা আভ্যন্তৰীণ সজ্জা আৰু মোগল স্থাপত্যশৈলীৰ চাৰবাগ বাগিচাই ইয়াক এক সুকীয়া পৰিচয় প্ৰদান কৰিছে। ইয়াৰ প্ৰতিটো কোণতে যেন অতীতৰ নবাবী যুগৰ শিল্পৰুচি আৰু আভিজাত্যৰ ছাপ স্পষ্ট হৈ আছে। 
 
ইয়াত সংৰক্ষিত ১৭শ আৰু ১৮শ শতিকাৰ ইটালীয় মাৰ্বলৰ ১৭টা ভাস্কৰ্যও বিশেষভাৱে দৰ্শনীয়। এই ভাস্কৰ্যসমূহে ভৱনটোৰ ঐতিহাসিক আৰু শিল্পগত সৌন্দৰ্যক অধিক আকৰ্ষণীয় কৰি তুলিছে। অৱশ্যে এই ঐতিহাসিক ভৱনটোৰ স্থপতিগৰাকীৰ নাম চৰকাৰী তথ্যত স্পষ্টভাৱে উল্লেখ কৰা হোৱা নাই। সেয়েহে নিৰ্ভৰযোগ্য প্ৰমাণৰ অভাৱত ইয়াক কোনো নিৰ্দিষ্ট স্থপতিৰ সৃষ্টি বুলি অভিহিত কৰাটো সমীচীন নহ’ব।
 
দিল্লী পাব্লিক লাইব্ৰেৰী
 
এই পুথিভঁৰালৰ বিশেষত্ব কি?
 
ৰামপুৰ ৰজা লাইব্ৰেৰীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আকৰ্ষণ হৈছে ইয়াত সযতনে সংৰক্ষিত হৈ থকা দুষ্প্ৰাপ্য গ্ৰন্থ আৰু পাণ্ডুলিপিৰ অমূল্য সংগ্ৰহ। এই পুথিভঁৰালৰ কেইটামান উল্লেখযোগ্য বিশেষত্ব হ’ল 
 
- প্ৰায় ১৭ হাজাৰ দুষ্প্ৰাপ্য পাণ্ডুলিপিৰ সংগ্ৰহ।
 
- আৰবী, ফাৰ্চী, পশ্‌তু, সংস্কৃত, হিন্দী, উৰ্দু আৰু তুৰ্কী ভাষাৰ ঐতিহাসিক সমল।
 
- প্ৰায় ৬৫ হাজাৰ মুদ্ৰিত গ্ৰন্থ।
 
- মোগল, ফাৰ্চী, ৰাজপুত, পাহাৰীয়া আৰু দাক্ষিণাত্য শৈলীৰ ক্ষুদ্ৰ চিত্ৰকলাৰ নিদৰ্শন।
 
- ইছলামীয় সুন্দৰ হস্তলিপিৰ কলা, ঐতিহাসিক নথি-পত্ৰ আৰু তালপাতত লিখা পাণ্ডুলিপি।
 
এই পুথিভঁৰালত সংৰক্ষিত এক বিশেষ পাণ্ডুলিপি ৰামায়ণৰ সৈতে জড়িত। উল্লেখযোগ্য যে, এই পাণ্ডুলিপিখনৰ আৰম্ভণি হৈছে আৰবী ভাষাৰ এক ধৰ্মীয় মংগলাচৰণেৰে। ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ সমন্বয়ৰ ঐতিহ্য আৰু বিভিন্ন ধৰ্মীয় তথা সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ মাজত অতীতৰে পৰা চলি অহা আদান-প্ৰদানৰ ই এক সুন্দৰ নিদৰ্শন।
 
এই পুথিভঁৰাল কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
 
ৰামপুৰ ৰজা লাইব্ৰেৰী কেৱল ইছলামীয় সাহিত্যৰ সংগ্ৰহশালাই নহয়। ইয়াত ভাৰতীয় ইতিহাস, ধৰ্ম, দৰ্শন, চিকিৎসাবিজ্ঞান, গণিত, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান, সংগীত আৰু শিল্পকলাৰ সৈতে জড়িত বহু দুষ্প্ৰাপ্য সমল সংৰক্ষিত হৈ আছে। ইতিহাসবিদ, গৱেষক, শিল্প বিশেষজ্ঞ আৰু প্ৰাচীন পাণ্ডুলিপি অধ্যয়নৰ সৈতে জড়িত ব্যক্তিসকলৰ বাবে এই পুথিভঁৰাল এক গুৰুত্বপূৰ্ণ গৱেষণা কেন্দ্ৰ।
 
এই পুথিভঁৰালৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য দিশটো হৈছে, একেখন ঠাইতে মোগল চিত্ৰকলা, ফাৰ্চী সাহিত্য, সংস্কৃত গ্ৰন্থ, ইছলামীয় হস্তলিপিৰ কলা আৰু ভাৰতীয় সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ ইমান সমৃদ্ধ সংগ্ৰহ দেখিবলৈ পোৱা যায়। বিভিন্ন ভাষা, ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ এই অপূৰ্ব সমন্বয়েই ৰামপুৰ ৰজা লাইব্ৰেৰীক আন পুথিভঁৰালসমূহৰ তুলনাত এক অনন্য মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছে।

পাটনাৰ খুদা বখ্‌ছ অৰিয়েণ্টেল পাব্লিক লাইব্ৰেৰী: পিতৃৰ সপোনক পুত্ৰই ৰূপ দিলে ৰাষ্ট্ৰীয় ঐতিহ্যৰ
 
বিহাৰৰ ৰাজধানী পাটনাত গংগা নদীৰ পাৰত অৱস্থিত ‘খুদা বখ্‌ছ অৰিয়েণ্টেল পাব্লিক লাইব্ৰেৰী’ ভাৰতৰ এনে কেইটামান উল্লেখযোগ্য পুথিভঁৰালৰ অন্যতম, যিবোৰ বিশ্বজুৰি দুষ্প্ৰাপ্য প্ৰাচ্য পাণ্ডুলিপিৰ বাবে বিশেষভাৱে পৰিচিত। এই পুথিভঁৰালৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ আঁৰত লুকাই আছে এক অনুপ্ৰেৰণাদায়ক কাহিনী। এয়া এনে এগৰাকী ব্যক্তিৰ সপোনৰ ফল, যিয়ে নিজৰ ব্যক্তিগত গ্ৰন্থ সংগ্ৰহ কেৱল নিজৰ মাজতে সীমাবদ্ধ ৰাখিব বিচৰা নাছিল। বৰং তেওঁ সেই অমূল্য সম্পদসমূহ সাধাৰণ মানুহৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়াৰ লগতে ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবেও সুৰক্ষিত কৰি ৰাখিব বিচাৰিছিল।
 
এই পুথিভঁৰালৰ প্ৰতিষ্ঠাপক কোন আছিল?
 
এই ঐতিহাসিক পুথিভঁৰালৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আছিল খান বাহাদুৰ খুদা বখ্‌ছ। অৱশ্যে এই প্ৰতিষ্ঠানৰ মূল ভেটি গঢ় লৈ উঠিছিল তেওঁৰ পিতৃ মহম্মদ বখ্‌ছৰ ব্যক্তিগত গ্ৰন্থ সংগ্ৰহৰ পৰাই। পিতৃৰ পৰা খুদা বখ্‌ছে উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে প্ৰায় ১,৪০০খন দুষ্প্ৰাপ্য পাণ্ডুলিপি লাভ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ নিজেও বহু মূল্যৱান গ্ৰন্থ আৰু পাণ্ডুলিপি সংগ্ৰহ কৰি এই ভঁৰাল অধিক সমৃদ্ধ কৰি তোলে। অৱশেষত প্ৰায় ৪,০০০খন পাণ্ডুলিপিৰে ১৮৯১ চনৰ অক্টোবৰ মাহত তেওঁ এই পুথিভঁৰালটো সাধাৰণ ৰাইজৰ বাবে মুকলি কৰি দিয়ে।
 
কেৱল সেয়াই নহয়, এখন ন্যাস-পত্ৰৰ জৰিয়তে তেওঁ নিজৰ সমগ্ৰ ব্যক্তিগত গ্ৰন্থ সংগ্ৰহ পাটনাৰ জনসাধাৰণৰ নামত উৎসৰ্গা কৰে। সেইবাবেই এই পুথিভঁৰাল কেৱল এগৰাকী ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত সাফল্যৰ নিদৰ্শন নহয়, বৰং জ্ঞান আৰু শিক্ষাৰ সম্পদ সমাজৰ সকলোৰে সৈতে ভাগ-বতৰা কৰাৰ এক মহান আদৰ্শৰ প্ৰতীক হৈ পৰিছে।
 
স্থাপত্যশৈলী আৰু ভৱনটোৰ বিশেষ পৰিচয়
 
খুদা বখ্‌ছ অৰিয়েণ্টেল পাব্লিক লাইব্ৰেৰীৰ ভৱনটো ইয়াৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব আৰু প্ৰতিষ্ঠানগত পৰিচয়ৰ বাবে জনাজাত। গংগা নদীৰ সমীপত অৱস্থিত হোৱা বাবে পুথিভঁৰালটোৱে এক সুকীয়া সাংস্কৃতিক পৰিৱেশ লাভ কৰিছে। ইয়াৰ অৱস্থান আৰু ঐতিহাসিক পটভূমিয়ে প্ৰতিষ্ঠানটোৰ গুৰুত্ব অধিক বৃদ্ধি কৰিছে। অৱশ্যে, উপলব্ধ চৰকাৰী ঐতিহাসিক তথ্যত পুথিভঁৰালটোৰ মূল ভৱনৰ স্থপতিগৰাকীৰ নাম স্পষ্টভাৱে উল্লেখ কৰা হোৱা নাই। সেয়েহে নিৰ্ভৰযোগ্য তথ্যৰ অভাৱত কোনো নিৰ্দিষ্ট স্থপতিৰ নাম ইয়াৰ সৈতে জড়িত কৰাটো উচিত নহ’ব।
 
এই পুথিভঁৰালৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বিশেষত্ব কি?
 
এই পুথিভঁৰালৰ অন্যতম আকৰ্ষণ হৈছে ইয়াত সংৰক্ষিত হৈ থকা বিভিন্ন ধৰণৰ প্ৰাচীন পাণ্ডুলিপি। কেৱল কাগজতে নহয়, তালপাত, হৰিণৰ ছাল, কাপোৰ আৰু অন্যান্য সামগ্ৰীৰ ওপৰত লিখা বহু ঐতিহাসিক পাণ্ডুলিপিও ইয়াত সযতনে সংৰক্ষণ কৰা হৈছে। ইয়াত আৰবী, ফাৰ্চী, উৰ্দু, হিন্দী, ইংৰাজীকে ধৰি বিভিন্ন ভাষাৰ গ্ৰন্থ আৰু মূল্যৱান ঐতিহাসিক সমল পোৱা যায়। এই পুথিভঁৰালৰ কেইটামান উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল 
 
- প্ৰায় ২১ হাজাৰ প্ৰাচ্য পাণ্ডুলিপিৰ অমূল্য সংগ্ৰহ।

- প্ৰায় ২.৫ লাখ মুদ্ৰিত গ্ৰন্থৰ সংগ্ৰহ।

- ইছলামীয় ইতিহাস, সাহিত্য, দৰ্শন আৰু বিজ্ঞানৰ সৈতে জড়িত দুষ্প্ৰাপ্য সমল।

- মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় আৰু ফাৰ্চী সাহিত্য অধ্যয়নৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্যৰ ভঁৰাল।

- বিভিন্ন যুগৰ ঐতিহাসিক লিখনশৈলী আৰু পাণ্ডুলিপি প্ৰস্তুতৰ পৰম্পৰাৰ সংৰক্ষণ।
 
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
 
এই পুথিভঁৰালে ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বৰ স্বীকৃতি কিয় লাভ কৰিলে?
 
এই পুথিভঁৰালৰ ঐতিহাসিক, সাংস্কৃতিক আৰু বৌদ্ধিক গুৰুত্বৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি ভাৰত চৰকাৰে ১৯৬৯ চনত সংসদীয় আইনৰ জৰিয়তে ইয়াক ‘ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠান’ (Institution of National Importance) হিচাপে ঘোষণা কৰে। বৰ্তমান এই পুথিভঁৰালটো ভাৰত চৰকাৰৰ সংস্কৃতি মন্ত্ৰালয়ৰ অধীনত এক স্বায়ত্তশাসিত প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি আছে।
 
এই পুথিভঁৰালৰ আটাইতকৈ হৃদয়স্পৰ্শী দিশটো হ’ল, খুদা বখ্‌ছে পিতৃৰ পৰা উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে লাভ কৰা অমূল্য সম্পদ কেৱল সংৰক্ষণ কৰিয়েই ক্ষান্ত থকা নাছিল। তেওঁ সেই সম্পদক সমগ্ৰ সমাজৰ বাবে জ্ঞানৰ এক মুকলি ভঁৰাললৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল। এটা ব্যক্তিগত গ্ৰন্থ সংগ্ৰহ কেনেদৰে কালক্ৰমত দেশৰ এক অমূল্য ৰাজহুৱা জ্ঞানকেন্দ্ৰ হৈ উঠিব পাৰে, খুদা বখ্‌ছ অৰিয়েণ্টেল পাব্লিক লাইব্ৰেৰীৰ ইতিহাস তাৰেই এক অনন্য আৰু অনুপ্ৰেৰণাদায়ক উদাহৰণ।
 
দিল্লী পাব্লিক লাইব্ৰেৰী: সাধাৰণ জনতাৰ মাজলৈ জ্ঞানৰ পোহৰ বিলোৱাৰ এক ঐতিহাসিক পদক্ষেপ
 
ভাৰতৰ ৰাজধানী দিল্লীত অৱস্থিত 'দিল্লী পাব্লিক লাইব্ৰেৰী' দেশৰ ৰাজহুৱা পুথিভঁৰাল আন্দোলনৰ এক উল্লেখযোগ্য সফলতা। ৰামপুৰ আৰু পাটনাৰ ঐতিহাসিক পুথিভঁৰালসমূহ মূলতঃ দুষ্প্ৰাপ্য পাণ্ডুলিপি আৰু প্ৰাচীন গ্ৰন্থৰ সংগ্ৰহৰ বাবে বিখ্যাত। ইয়াৰ বিপৰীতে দিল্লী পাব্লিক লাইব্ৰেৰীৰ বিশেষ পৰিচয় হৈছে সাধাৰণ জনতাৰ বাবে কিতাপ, শিক্ষা আৰু জ্ঞানৰ দুৱাৰ মুকলি কৰি দিয়া।

প্ৰতিষ্ঠা আৰু ইতিহাস
 
দিল্লী পাব্লিক লাইব্ৰেৰী ১৯৫১ চনত ভাৰত চৰকাৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সাংস্কৃতিক সংস্থা ইউনেস্কো (UNESCO)ৰ যৌথ সহযোগত স্থাপন কৰা হৈছিল। ১৯৫১ চনৰ ২৭ অক্টোবৰত ভাৰতৰ প্ৰথমগৰাকী প্ৰধানমন্ত্ৰী পণ্ডিত জৱাহৰলাল নেহৰুৱে এই পুথিভঁৰালটো আনুষ্ঠানিকভাৱে উদ্বোধন কৰিছিল।
 
সেই সময়ত ভাৰতে সদ্য স্বাধীনতা লাভ কৰি এখন নতুন ৰাষ্ট্ৰ হিচাপে আগবাঢ়িবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। দেশৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা, সাক্ষৰতা আৰু সামাজিক উন্নয়নক শক্তিশালী কৰি তোলাটো আছিল সময়ৰ এক ডাঙৰ প্ৰয়োজন। এই উদ্দেশ্য আগত ৰাখিয়েই এনে এটা ৰাজহুৱা পুথিভঁৰাল গঢ়ি তোলাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল, য'ত সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহে সহজে কিতাপ পঢ়াৰ লগতে জ্ঞান আহৰণৰ সুযোগ লাভ কৰিব পাৰে। এই ঐতিহাসিক পদক্ষেপত ইউনেস্কোৰ সহযোগিতায়ো বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
 
প্ৰতিষ্ঠাপক আৰু স্থপতি
 
দিল্লী পাব্লিক লাইব্ৰেৰী কোনো এগৰাকী ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত উদ্যোগত গঢ় লৈ উঠা প্ৰতিষ্ঠান নহয়। ই আছিল ভাৰত চৰকাৰ আৰু ইউনেস্কোৰ এক যৌথ প্ৰচেষ্টাৰ ফল। পণ্ডিত জৱাহৰলাল নেহৰুৱে এই পুথিভঁৰাল উদ্বোধন কৰাৰ জৰিয়তে ৰাজহুৱা শিক্ষা প্ৰসাৰৰ এই পদক্ষেপক ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত এক বিশেষ গুৰুত্ব প্ৰদান কৰিছিল। অৱশ্যে পুথিভঁৰালটোৰ মূল ভৱনৰ স্থপতিগৰাকীৰ নাম সম্পৰ্কে উপলব্ধ চৰকাৰী তথ্যত কোনো স্পষ্ট আৰু প্ৰামাণিক উল্লেখ পোৱা নাযায়।
 
এই পুথিভঁৰালৰ বিশেষত্ব কি?
 
দিল্লী পাব্লিক লাইব্ৰেৰীৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে ইয়াৰ বিস্তৃত ৰাজহুৱা সেৱা আৰু সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ পাঠকৰ বাবে উপলব্ধ পঠন সুবিধা। এই পুথিভঁৰালৰ কেইটামান উল্লেখযোগ্য বিশেষত্ব হ’ল- কেন্দ্ৰীয় সংস্কৃতি মন্ত্ৰালয়ৰ উপলব্ধ তথ্য অনুসৰি ১৬ লাখতকৈও অধিক কিতাপৰ সংগ্ৰহ। সাহিত্য, ইতিহাস, বিজ্ঞান, সমাজবিজ্ঞান আৰু বিভিন্ন প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় গ্ৰন্থ। শিশু আৰু যুৱপ্ৰজন্মৰ বাবে বিশেষ পঠন সুবিধা। গ্ৰন্থ প্ৰদৰ্শনী আৰু বিভিন্ন সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ আয়োজন। দিল্লীৰ বিভিন্ন অঞ্চললৈ পুথিভঁৰালৰ সেৱা সম্প্ৰসাৰণ।
 
এই পুথিভঁৰালৰ আন এক উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে ইয়াৰ ভ্ৰাম্যমাণ পুথিভঁৰাল সেৱা (Mobile Library Service)। এই সেৱাৰ জৰিয়তে নিয়মীয়াকৈ মূল পুথিভঁৰাললৈ আহিব নোৱাৰা লোকসকলৰ ওচৰলৈও কিতাপ লৈ যোৱাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। ফলত পুথিভঁৰালৰ সুবিধা কেৱল এটা নিৰ্দিষ্ট স্থানতে সীমাবদ্ধ নাথাকি অধিকসংখ্যক মানুহৰ মাজলৈ বিস্তাৰিত হৈছে।
 
দিল্লীৰ পাঠকসকলৰ বাবে এই পুথিভঁৰাল কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
 
দিল্লী পাব্লিক লাইব্ৰেৰীয়ে পুথিভঁৰালক কেৱল পণ্ডিত, শিক্ষাবিদ বা গৱেষকসকলৰ মাজতে সীমাবদ্ধ কৰি ৰখা নাই। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে ছাত্ৰ-ছাত্ৰী, চাকৰিৰ বাবে প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতি চলোৱা যুৱক-যুৱতী, শিশু, জ্যেষ্ঠ নাগৰিক আৰু সাধাৰণ পাঠকসকলৰ মাজলৈ জ্ঞানৰ পোহৰ বিলাই দিয়া। ই পুথিভঁৰালে ৰাজহুৱা পুথিভঁৰাল ব্যৱস্থাৰ সেই মহান আদৰ্শক শক্তিশালী কৰি তুলিছে, যাৰ মূল কথা হৈছে সমাজৰ প্ৰতিটো শ্ৰেণীৰ মানুহে শিক্ষা আৰু জ্ঞান আহৰণৰ সমান সুযোগ লাভ কৰা উচিত।
 
দিল্লী পাব্লিক লাইব্ৰেৰীৰ বিশেষত্ব এয়াই যে, ই ভাৰতৰ আধুনিক ৰাজহুৱা পুথিভঁৰাল ব্যৱস্থাৰ এক উল্লেখযোগ্য নিদৰ্শন। ইয়াত কিতাপসমূহ কেৱল আলমাৰীত সজাই ৰখা সম্পদ নহয়, বৰং সাধাৰণ মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱন, শিক্ষা আৰু বৌদ্ধিক বিকাশৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ। সেইবাবেই দিল্লী পাব্লিক লাইব্ৰেৰী কেৱল এখন পুথিভঁৰাল নহয়, ই জ্ঞানক সকলোৰে বাবে সুলভ কৰি তোলাৰ এক সুন্দৰ আৰু অনুপ্ৰেৰণাদায়ক প্ৰয়াস।
 
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
 
দিল্লীৰ গালিব একাডেমী: মিৰ্জা গালিবৰ শ্বায়েৰী আৰু উৰ্দু সাহিত্যৰ এক অমূল্য কেন্দ্ৰ
 
দিল্লীৰ হজৰত নিজামুদ্দিন অঞ্চলত অৱস্থিত ‘গালিব একাডেমী’ সাহিত্যপ্ৰেমীসকলৰ লগতে বিশেষকৈ উৰ্দু ভাষা আৰু সাহিত্যৰ অনুৰাগীসকলৰ বাবে এক অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান। ই কেৱল এটা পুথিভঁৰালেই নহয়, বৰং মহান শ্বায়েৰ মিৰ্জা আছাদুল্লাহ খান গালিবৰ সাহিত্যিক ঐতিহ্য সযতনে সংৰক্ষণ কৰি ৰখা এক উল্লেখযোগ্য সাংস্কৃতিক আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান।
 
গালিব একাডেমী কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল?
 
গালিব একাডেমী প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল হাকিম আব্দুল হামিদে। তেওঁ আছিল এই প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সভাপতি। ১৯৬৮-৬৯ চনত এই প্ৰতিষ্ঠানটোৰ পঞ্জীয়ন কৰা হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৬৯ চনৰ ২২ ফেব্ৰুৱাৰীত গালিবৰ জন্মশতবাৰ্ষিকী উদযাপনৰ উপলক্ষে তদানীন্তন ৰাষ্ট্ৰপতি ড° জাকিৰ হুছেইনে গালিব একাডেমী আনুষ্ঠানিকভাৱে উদ্বোধন কৰিছিল।
 
এই একাডেমী প্ৰতিষ্ঠাৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল মহান কবি মিৰ্জা গালিবৰ স্মৃতি, তেওঁৰ অমূল্য সাহিত্যিক সৃষ্টি আৰু তেওঁৰ সময়ৰ সমৃদ্ধ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য সংৰক্ষণ কৰা। এই মহৎ প্ৰচেষ্টাত কৰ্নেল বছীৰ হুছেইন জাইদী, ড° ইউছুফ হুছেইন খান, কাজী আব্দুল ৱদুদ, মালিক ৰামৰ লগতে আন বহু বিশিষ্ট সাহিত্যিক আৰু সাংস্কৃতিক ব্যক্তিত্বয়ো গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াইছিল।

স্থাপত্যশৈলী আৰু অৱস্থানৰ বিশেষত্ব
 
গালিব একাডেমীৰ ভৱনটো দিল্লীৰ হজৰত নিজামুদ্দিন বস্তিত, মহান কবি মিৰ্জা গালিবৰ সমাধিস্থলৰ সমীপত অৱস্থিত। হাকিম আব্দুল হামিদে গালিবৰ সমাধিৰ ওচৰত দুটা ভূমিখণ্ড ক্ৰয় কৰি তাত একাডেমীৰ ভৱন নিৰ্মাণ কৰাইছিল। অৱশ্যে একাডেমীৰ প্ৰকাশিত ইতিহাসত এই ভৱনটোৰ স্থপতিগৰাকীৰ নাম সম্পৰ্কে কোনো স্পষ্ট আৰু প্ৰামাণিক তথ্য উল্লেখ কৰা হোৱা নাই। এই প্ৰতিষ্ঠানৰ অন্যতম বিশেষত্ব হৈছে ইয়াৰ ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱস্থান।
 
এফালে চুফী সাধক হজৰত নিজামুদ্দিন আউলিয়াৰ দৰগাহ আৰু আনফালে মিৰ্জা গালিবৰ সমাধিস্থলৰ সমীপত অৱস্থিত এই একাডেমী দিল্লীৰ সাহিত্যিক আৰু চুফী পৰম্পৰাৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। সেয়েহে গালিব একাডেমী কেৱল সাহিত্য চৰ্চাৰ কেন্দ্ৰই নহয়, দিল্লীৰ সমৃদ্ধ সাংস্কৃতিক ইতিহাস আৰু ঐতিহ্যৰো এক জীৱন্ত নিদৰ্শন।
 
গালিব একাডেমীত কি কি চাবলৈ পোৱা যায়?
 
গালিব একাডেমীত সাহিত্য, শিল্পকলা আৰু গৱেষণাৰ সৈতে জড়িত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ বিভাগ আৰু সুবিধা আছে।
 
গালিব সংগ্ৰহালয়: ইয়াত মিৰ্জা গালিবৰ জীৱন, তেওঁৰ সময়ৰ সামাজিক-সাংস্কৃতিক পৰিৱেশ আৰু সাহিত্যিক সৃষ্টিৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন স্মৃতিচিহ্ন, আলোকচিত্ৰ আৰু ঐতিহাসিক নথি-পত্ৰ সংৰক্ষিত হৈ আছে।
 
গৱেষণা পুথিভঁৰাল: গালিবৰ সমসাময়িক সাহিত্যিকসকলৰ লগতে উৰ্দু সাহিত্যৰ বিভিন্ন দিশত গৱেষণা কৰা ব্যক্তিসকলৰ বাবে ইয়াত বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ আৰু তথ্যসমৃদ্ধ সমল উপলব্ধ।
 
চিত্ৰকলা প্ৰদৰ্শনশালা: একাডেমীৰ চিত্ৰকলা প্ৰদৰ্শনশালাত বিভিন্ন খ্যাতনামা শিল্পীৰ শিল্পকৰ্ম প্ৰদৰ্শিত হয়।
 
গৱেষণা আৰু প্ৰকাশন বিভাগ: এই বিভাগত উৰ্দু সাহিত্য আৰু মিৰ্জা গালিবৰ জীৱন তথা সাহিত্যিক সৃষ্টিৰ ওপৰত গৱেষণাৰ লগতে বিভিন্ন গ্ৰন্থ প্ৰকাশৰ কাম কৰা হয়।
 
প্ৰেক্ষাগৃহ: ইয়াত সাহিত্যিক অনুষ্ঠান, মুশ্বায়েৰা, আলোচনা-চক্ৰ, গৱেষণামূলক আলোচনা আৰু বিভিন্ন সাংস্কৃতিক কাৰ্যসূচীৰ আয়োজন কৰা হয়।
 
সুন্দৰ হস্তলিপিৰ প্ৰশিক্ষণ: উৰ্দু ভাষাৰ সুন্দৰ হস্তলিপিৰ কলা বা কেলিগ্ৰাফীৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰৰ উদ্দেশ্যে ইয়াত বিশেষ প্ৰশিক্ষণৰ ব্যৱস্থাও আছে।
 
গালিব একাডেমী কিয় বিশেষ?
 
মিৰ্জা গালিব কেৱল উৰ্দু ভাষাৰ এগৰাকী মহান শ্বায়েৰেই নাছিল, তেওঁৰ সাহিত্যিক সৃষ্টিসমূহ ভাৰতীয় সাহিত্য, চিন্তাধাৰা আৰু দৰ্শনৰো এক অমূল্য সম্পদ। গালিবৰ কবিতা আৰু শ্বায়েৰীত প্ৰেম, বিৰহ, জীৱন, মানৱীয় অনুভূতি আৰু গভীৰ দাৰ্শনিক চিন্তাৰ অপূৰ্ব প্ৰকাশ ঘটিছে। তেওঁৰ এই সমৃদ্ধ সাহিত্যিক ঐতিহ্য নতুন প্ৰজন্মৰ মাজলৈ লৈ যোৱাত গালিব একাডেমীয়ে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে।
 
ইয়াৰ উপৰি উৰ্দু ভাষা আৰু সাহিত্যৰ প্ৰচাৰ, গালিবৰ সময়ৰ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱেশৰ অধ্যয়ন তথা তেওঁৰ সাহিত্যিক অৱদানৰ ওপৰত গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰতো এই প্ৰতিষ্ঠানৰ ভূমিকা উল্লেখযোগ্য। দেশ-বিদেশৰ বহু গৱেষকে গালিব আৰু তেওঁৰ যুগৰ সাহিত্য, ইতিহাস তথা সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন তথ্য অধ্যয়ন কৰিবলৈ এই একাডেমীলৈ আহে।
 
গালিব একাডেমীৰ আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় দিশটো হ’ল, ইয়াত গালিবৰ শ্বায়েৰী কেৱল কিতাপৰ পাতত পঢ়াৰ সুযোগেই নহয়, তেওঁৰ জীৱন, তেওঁৰ সময়ৰ সমাজ আৰু তেওঁৰ সমগ্ৰ সাহিত্যিক জগতখনক একেখন ঠাইতে গভীৰভাৱে বুজি পোৱাৰ এক বিশেষ সুযোগ লাভ কৰিব পাৰি। এইদৰেই গালিব একাডেমীয়ে অতীতৰ এক মহান সাহিত্যিক পৰম্পৰাক বৰ্তমানৰ সৈতে সংযোগ কৰি নতুন প্ৰজন্মৰ বাবে উৰ্দু সাহিত্য আৰু সংস্কৃতিৰ এক সমৃদ্ধ দুৱাৰ মুকলি কৰি ৰাখিছে।
 
নেহৰু মেম'ৰিয়েল মিউজিয়াম এণ্ড লাইব্ৰেৰী: আধুনিক ভাৰতৰ ইতিহাসৰ অমূল্য নথি-পত্ৰৰ ভঁৰাল
 
নতুন দিল্লীৰ তিনি মূৰ্তি চৌহদত অৱস্থিত ‘নেহৰু মেম’ৰিয়েল মিউজিয়াম এণ্ড লাইব্ৰেৰী’ (NMML) আধুনিক ভাৰতৰ ইতিহাস, স্বাধীনতা আন্দোলন আৰু দেশৰ ৰাজনৈতিক তথা সামাজিক বিকাশৰ অধ্যয়নৰ বাবে অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে পৰিচিত হৈ আহিছে।
 
এই প্ৰতিষ্ঠান কেৱল পণ্ডিত জৱাহৰলাল নেহৰুৰ স্মৃতি সংৰক্ষণতে সীমাবদ্ধ নহয়। বৰং আধুনিক ভাৰতৰ ইতিহাসক গভীৰভাৱে বুজি পোৱাৰ বাবে ইয়াত দুষ্প্ৰাপ্য ঐতিহাসিক নথি-পত্ৰ, ব্যক্তিগত চিঠি-পত্ৰ, গ্ৰন্থ, বাতৰিকাকত আৰু মৌখিক ইতিহাসৰ এক বিশাল সংগ্ৰহ সংৰক্ষিত হৈ আছে। বৰ্তমান এই প্ৰতিষ্ঠানটো ‘প্ৰধানমন্ত্ৰী সংগ্ৰহালয় আৰু পুথিভঁৰাল’ (Prime Ministers Museum and Library – PMML) নামেৰে পৰিচিত।
 
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
 
তিনি মূৰ্তি ভৱনৰ ইতিহাস আৰু স্থপতি
 
এই প্ৰতিষ্ঠানৰ আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় দিশসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হৈছে ইয়াৰ ঐতিহাসিক ভৱন ‘তিনি মূৰ্তি হাউছ’। ব্ৰিটিছ শাসনকালত ১৯২৯-৩০ চনত এই ভৱনটো নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। তেতিয়া ইয়াক ব্ৰিটিছ ভাৰতীয় সেনাবাহিনীৰ সৰ্বাধিনায়কৰ চৰকাৰী বাসভৱন হিচাপে গঢ়ি তোলা হৈছিল। এই ঐতিহাসিক ভৱনটোৰ নক্সা প্ৰস্তুত কৰিছিল ব্ৰিটিছ স্থপতি ৰবাৰ্ট টৰ ৰাছেলে (Robert Tor Russell)। স্থপতি এডউইন লুটিয়েন্সে নতুন দিল্লীৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা বিস্তৃত নগৰ পৰিকল্পনাৰ অংশ হিচাপে এই ভৱনটো নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।
 
১৯৪৮ চনত এই ভৱনটো স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথমগৰাকী প্ৰধানমন্ত্ৰী পণ্ডিত জৱাহৰলাল নেহৰুৰ চৰকাৰী বাসভৱনলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। নেহৰুৱে প্ৰায় ১৬ বছৰ ধৰি এই ভৱনতে বাস কৰিছিল। ১৯৬৪ চনৰ ২৭ মে’ত নেহৰুৰ মৃত্যুৰ পিছত ভাৰত চৰকাৰে তেওঁৰ স্মৃতি চিৰযুগমীয়া কৰি ৰখাৰ উদ্দেশ্যে এই ঐতিহাসিক ভৱনটোক সংগ্ৰহালয় আৰু পুথিভঁৰাল হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে। সেই অনুসৰি ১৯৬৪ চনৰ ১৪ নৱেম্বৰত নেহৰুৰ ৭৫সংখ্যক জন্মবাৰ্ষিকী উপলক্ষে তদানীন্তন ৰাষ্ট্ৰপতি ড° সৰ্বপল্লী ৰাধাকৃষ্ণনে তিনি মূৰ্তি ভৱনটো দেশবাসীৰ নামত উৎসৰ্গা কৰাৰ লগতে নেহৰু স্মৃতি সংগ্ৰহালয় আনুষ্ঠানিকভাৱে উদ্বোধন কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৬৬ চনৰ ১ এপ্ৰিলত এই প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰিচালনাৰ বাবে ‘নেহৰু মেম’ৰিয়েল মিউজিয়াম এণ্ড লাইব্ৰেৰী ছ’চাইটি’ গঠন কৰা হয়।
 
পুথিভঁৰালৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু গুৰুত্ব
 
এই পুথিভঁৰাল প্ৰতিষ্ঠাৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল আধুনিক ভাৰতৰ ইতিহাসৰ মূল্যৱান সমলসমূহ সংৰক্ষণ কৰা আৰু সেইবোৰৰ ওপৰত উচ্চ পৰ্যায়ৰ গৱেষণাক উৎসাহিত কৰা। বিশেষকৈ ঊনবিংশ শতিকাৰ পৰা সমসাময়িক ভাৰতলৈকে দেশৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক ইতিহাসৰ সৈতে জড়িত বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য ইয়াত উপলব্ধ। এই প্ৰতিষ্ঠানৰ উল্লেখযোগ্য সংগ্ৰহ আৰু বিভাগসমূহ হ’ল—
 
পুথিভঁৰাল: আধুনিক ভাৰতৰ ইতিহাস, ৰাজনীতি, সমাজবিজ্ঞান আৰু অৰ্থনীতিৰ সৈতে জড়িত এক বিশাল গ্ৰন্থ সংগ্ৰহ ইয়াত উপলব্ধ।
 
পাণ্ডুলিপি বিভাগ: গুৰুত্বপূৰ্ণ ঐতিহাসিক নথি-পত্ৰ আৰু দেশৰ বিশিষ্ট ব্যক্তিসকলৰ ব্যক্তিগত কাগজ-পত্ৰ ইয়াত সযতনে সংৰক্ষণ কৰা হয়।
 
মৌখিক ইতিহাস বিভাগ (Oral History): ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন আৰু আধুনিক ভাৰতৰ ইতিহাসৰ সৈতে জড়িত ব্যক্তিসকলৰ সাক্ষাৎকাৰ, স্মৃতিচাৰণ আৰু ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতাৰ মূল্যৱান তথ্য ইয়াত সংৰক্ষিত হৈ আছে।
 
অভিলেখাগাৰ: ঐতিহাসিক চিঠি-পত্ৰ, ব্যক্তিগত নথি আৰু বিভিন্ন সময়ৰ দুষ্প্ৰাপ্য অভিলেখ ইয়াত সংৰক্ষণ কৰা হয়।
 
গৱেষণা আৰু প্ৰকাশন বিভাগ: ইতিহাস আৰু সমাজবিজ্ঞানৰ বিভিন্ন বিষয়ত গৱেষণা কৰাৰ লগতে গৱেষণামূলক গ্ৰন্থ আৰু অন্যান্য প্ৰকাশনৰ কাম এই বিভাগে সম্পন্ন কৰে।
 
সমসাময়িক অধ্যয়ন কেন্দ্ৰ (Centre for Contemporary Studies): আধুনিক সমাজ আৰু ৰাজনীতিৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ৰ ওপৰত ইয়াত অধ্যয়ন আৰু গৱেষণা কৰা হয়।
 
এই পুথিভঁৰালৰ অন্যতম বিশেষত্ব হৈছে ইয়াত কেৱল প্ৰকাশিত গ্ৰন্থই নহয়, বহু বিশিষ্ট ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত চিঠি-পত্ৰ আৰু দুষ্প্ৰাপ্য ঐতিহাসিক নথিও সংৰক্ষিত হৈ আছে। এইসমূহ নথি-পত্ৰই ভাৰতৰ ইতিহাসৰ বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা, সিদ্ধান্ত আৰু পৰিৱৰ্তনৰ অন্তৰালত থকা তথ্যসমূহ বুজি পোৱাত ইতিহাসবিদ আৰু গৱেষকসকলক বিশেষভাৱে সহায় কৰে।
 
নেহৰু মেম’ৰিয়েল লাইব্ৰেৰীৰ নাম কিয় সলনি কৰা হ’ল?
 
২০২৩ চনৰ জুন মাহত ‘নেহৰু মেম’ৰিয়েল মিউজিয়াম এণ্ড লাইব্ৰেৰী ছ’চাইটি’ৰ নাম সলনি কৰি ‘প্ৰধানমন্ত্ৰী সংগ্ৰহালয় আৰু পুথিভঁৰাল ছ’চাইটি’ (PMML Society) ৰখা হয়। এই পৰিৱৰ্তনৰ জৰিয়তে প্ৰতিষ্ঠানটোৰ পৰিসৰ অধিক বিস্তৃত কৰা হৈছে। বৰ্তমান ইয়াত ভাৰতৰ সকলো প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ জীৱন, দেশ গঠনত তেওঁলোকৰ অৱদান আৰু ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাসৰ সৈতে জড়িত বিভিন্ন সংগ্ৰহ তথা গৱেষণামূলক কাৰ্যকলাপকো সামৰি লোৱা হৈছে।
 
উল্লেখযোগ্য যে ২০২২ চনৰ ১৪ এপ্ৰিলত এই একেটা চৌহদতে ‘প্ৰধানমন্ত্ৰী সংগ্ৰহালয়’ উদ্বোধন কৰা হৈছিল। এই সংগ্ৰহালয়ত ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ পিছৰ গণতান্ত্ৰিক যাত্ৰা, বিভিন্ন প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্ব, দেশ গঠনত তেওঁলোকৰ অৱদান আৰু সময়ৰ লগে লগে ভাৰতত সংঘটিত হোৱা ৰাজনৈতিক তথা সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ ইতিহাস তুলি ধৰা হৈছে। এইদৰে পূৰ্বৰ নেহৰু মেম’ৰিয়েল মিউজিয়াম এণ্ড লাইব্ৰেৰীয়ে বৰ্তমান অধিক বিস্তৃত ৰূপত আধুনিক ভাৰতৰ ঐতিহাসিক আৰু গণতান্ত্ৰিক ঐতিহ্য সংৰক্ষণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ হিচাপে ভূমিকা পালন কৰি আহিছে।
 
এই প্ৰতিষ্ঠানৰ বিশেষত্ব কি?
 
এই প্ৰতিষ্ঠানৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বিশেষত্ব হৈছে ইয়াত আধুনিক ভাৰতৰ ইতিহাস কেৱল কিতাপৰ পাতৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়। বৰং ইয়াত প্ৰকৃত ঐতিহাসিক নথি-পত্ৰ, ব্যক্তিগত চিঠি, আলোকচিত্ৰ, সাক্ষাৎকাৰ আৰু সংৰক্ষিত অভিলেখৰ জৰিয়তে দেশৰ অতীতক গভীৰভাৱে জানিবলৈ আৰু বুজিবলৈ সুযোগ পোৱা যায়। ইতিহাসবিদ, সাংবাদিক, গৱেষক আৰু অসামৰিক সেৱাৰ প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলোৱা ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ বাবে এই প্ৰতিষ্ঠান এক অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ জ্ঞান আৰু গৱেষণাৰ কেন্দ্ৰ।
 
ইয়াৰ আন এক বিশেষ আকৰ্ষণ হৈছে ঐতিহাসিক তিনি মূৰ্তি ভৱনটো নিজেই। এই ভৱনটোৱে ভাৰতৰ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ ইতিহাস, স্বাধীনতাৰ পিছৰ ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তন আৰু আধুনিক ভাৰত গঢ়ি উঠাৰ সমগ্ৰ যাত্ৰাৰ বহু স্মৃতি নিজৰ বুকুত সামৰি ৰাখিছে। সেয়েহে এই প্ৰতিষ্ঠান কেৱল ইতিহাসৰ নথি-পত্ৰ সংৰক্ষণৰ স্থানেই নহয়, বৰং ভাৰতৰ অতীত, বৰ্তমান আৰু গণতান্ত্ৰিক বিকাশৰ ধাৰাক বুজি পোৱাৰ এক অমূল্য কেন্দ্ৰ।
 
ৰাষ্ট্ৰীয় পুথিভঁৰাল সপ্তাহৰ ইতিহাস: ১৪ নৱেম্বৰৰ পৰা ২০ নৱেম্বৰলৈকে কিয় পালন কৰা হয়?
 
ভাৰতত প্ৰতি বছৰে ১৪ নৱেম্বৰৰ পৰা ২০ নৱেম্বৰলৈ ৰাষ্ট্ৰীয় পুথিভঁৰাল সপ্তাহ (National Library Week) পালন কৰা হয়। এই সপ্তাহ পালনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে দেশত পুথিভঁৰাল সংস্কৃতিৰ প্ৰসাৰ ঘটোৱা আৰু সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহৰ বাবে শিক্ষা তথা জ্ঞান আহৰণৰ সুযোগ সুনিশ্চিত কৰা। এই বিশেষ সপ্তাহ উদযাপনৰ সৈতে ভাৰতৰ ৰাজহুৱা পুথিভঁৰাল আন্দোলনৰো এক গভীৰ সম্পৰ্ক আছে। উল্লেখযোগ্য যে, ১৪ নৱেম্বৰ হৈছে স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথমগৰাকী প্ৰধানমন্ত্ৰী পণ্ডিত জৱাহৰলাল নেহৰুৰ জন্মদিন।
 
ভাৰতৰ পুথিভঁৰাল আন্দোলনৰ অন্যতম অগ্ৰদূত  আয়াংকি ভেংকট ৰমণয়্যা (Ayyanki Venkata Ramanaiah)ই দেশত ৰাজহুৱা পুথিভঁৰাল ব্যৱস্থাৰ বিকাশ আৰু সম্প্ৰসাৰণৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াইছিল। ১৪ নৱেম্বৰ দিনটো ৰাষ্ট্ৰীয় পুথিভঁৰাল দিৱস হিচাপে পালন কৰা আৰু ১৪ নৱেম্বৰৰ পৰা ২০ নৱেম্বৰলৈ পুথিভঁৰাল সপ্তাহ উদযাপন কৰাৰ পৰম্পৰা ১৯৬৮ চনৰ পৰা প্ৰচলিত হৈ অহা বুলি উল্লেখ পোৱা যায়।
 
এই সপ্তাহজুৰি দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত গ্ৰন্থ প্ৰদৰ্শনী, গ্ৰন্থমেলা, আলোচনা-চক্ৰ, বক্তৃতানুষ্ঠান, পঠন প্ৰতিযোগিতা আৰু পুথিভঁৰালৰ গুৰুত্ব সম্পৰ্কে সজাগতা সৃষ্টিৰ বাবে বিভিন্ন কাৰ্যসূচীৰ আয়োজন কৰা হয়। উল্লেখযোগ্য যে, ১৯৩৩ চনৰ ১৩ ছেপ্টেম্বৰত ভাৰতীয় পুথিভঁৰাল সংস্থা (Indian Library Association – ILA) প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ভাৰতত পুথিভঁৰাল আন্দোলনক আগুৱাই নিয়াৰ লগতে পুথিভঁৰাল বিজ্ঞানৰ বিকাশৰ ক্ষেত্ৰতো এই সংস্থাই দীৰ্ঘদিন ধৰি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে।
 
পুথিভঁৰাল কেৱল কিতাপৰ ঘৰ নহয়, ই সভ্যতাৰ স্মৃতিৰ ভঁৰাল
 
আজিৰ পৃথিৱীখন দ্ৰুতগতিত ডিজিটেল মাধ্যম, ইণ্টাৰনেট আৰু সামাজিক মাধ্যমৰ দিশে আগবাঢ়িছে। কিন্তু প্ৰযুক্তিৰ এই অভূতপূৰ্ব বিকাশৰ মাজতো ঐতিহাসিক পুথিভঁৰালসমূহৰ গুৰুত্ব কোনো গুণে হ্ৰাস পোৱা নাই। এখন দেশৰ প্ৰকৃত সম্পদ কেৱল তাৰ সুউচ্চ অট্টালিকা, বহল পথ বা অৰ্থনৈতিক উন্নয়নতে সীমাবদ্ধ নহয়। দেশখনৰ জ্ঞানৰ ভঁৰাল, সাহিত্য, ইতিহাস আৰু সমৃদ্ধ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যও ইয়াৰ অমূল্য সম্পদ।
 
ৰামপুৰৰ ৰজা লাইব্ৰেৰীয়ে আমাক নবাবী যুগৰ শিল্পকলা আৰু জ্ঞান চৰ্চাৰ সমৃদ্ধ পৰম্পৰাৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিয়ে। পাটনাৰ খুদা বখ্‌ছ অৰিয়েণ্টেল পাব্লিক লাইব্ৰেৰীয়ে ব্যক্তিগত জ্ঞানৰ সম্পদ সমাজৰ সকলোৰে সৈতে ভাগ-বতৰা কৰাৰ মহান আদৰ্শৰ কথা সোঁৱৰাই দিয়ে।
 
আনহাতে, দিল্লী পাব্লিক লাইব্ৰেৰীয়ে শিক্ষা আৰু জ্ঞানৰ পোহৰ সাধাৰণ জনতাৰ মাজলৈ বিলাই দিয়াৰ বাৰ্তা বহন কৰিছে। গালিব একাডেমীয়ে উৰ্দু সাহিত্যৰ অপূৰ্ব সৌন্দৰ্য আৰু মহান শ্বায়েৰ মিৰ্জা গালিবৰ সাহিত্যিক ঐতিহ্যক জীয়াই ৰাখিছে। একেদৰে নেহৰু মেম’ৰিয়েল মিউজিয়াম এণ্ড লাইব্ৰেৰীয়ে আধুনিক ভাৰতৰ ইতিহাসৰ বহু মূল্যৱান নথি-পত্ৰ সযতনে সংৰক্ষণ কৰি আহিছে।
 
ৰাষ্ট্ৰীয় পুথিভঁৰাল সপ্তাহই আমাক পুনৰ এবাৰ সোঁৱৰাই দিয়ে যে, কিতাপৰ সৈতে আমাৰ সম্পৰ্ক কেৱল পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হোৱা বা নম্বৰ লাভ কৰাতেই সীমাবদ্ধ থাকিব নালাগে। কিতাপে আমাক নিজৰ শিপাৰ সৈতে সংযোগ ঘটায়, অতীতৰ ইতিহাসৰ সৈতে পৰিচয় কৰাই দিয়ে আৰু এক সুন্দৰ ভৱিষ্যৎ গঢ়ি তোলাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় চিন্তা-চেতনাৰ বিকাশ ঘটায়। সেয়েহে এই ৰাষ্ট্ৰীয় পুথিভঁৰাল সপ্তাহত আহক, আমিও এখন পুথিভঁৰাললৈ যাওঁ, এখন ভাল কিতাপ পঢ়োঁ আৰু নতুন প্ৰজন্মৰ মাজত কিতাপ পঢ়াৰ অভ্যাস গঢ়ি তোলাৰ বাবে আগ্ৰহ আৰু উৎসাহ সৃষ্টি কৰোঁ। কাৰণ, যিখন সমাজত পুথিভঁৰালসমূহ জীয়াই থাকে, সেইখন সমাজত জ্ঞান, চিন্তা আৰু মননৰ পৰম্পৰাও চিৰদিন জীয়াই থাকে।