এইচ আব্দুৰ ৰকিব / চেন্নাই
জাকাত কেৱল কেইকিলোগ্ৰামমান শস্য, কেইযোৰমান কাপোৰ অথবা দান হিচাপে সামান্য কিছু ধন বিতৰণ কৰাতেই সীমাবদ্ধ নহয়। পৱিত্ৰ কোৰানত জাকাতৰ যি মহান দৃষ্টিভংগী দাঙি ধৰা হৈছে, সেয়া ইয়াতকৈ বহু বিশাল- ইয়াৰ উদ্দেশ্য কেৱল দৰিদ্ৰ লোকসকলক কোনোমতে জীয়াই থকাত সহায় কৰাই নহয়, তেওঁলোকক আৰ্থিকভাৱে থিয় হ'বলৈ, স্বাৱলম্বী হ'বলৈ আৰু অৱশেষত সমাজলৈ পুনৰ অৱদান আগবঢ়াব পৰা কৰি গঢ়ি তোলাহে।
জাকাত হৈছে ইছলামৰ তৃতীয় স্তম্ভ আৰু ইছলামিক জীৱনদৰ্শনত ই এক অনন্য স্থান অধিকাৰ কৰি আছে। সমগ্ৰ কোৰানত নামাজ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ নিৰ্দেশৰ লগে লগে বাৰে বাৰে জাকাত আদায় কৰাৰ নিৰ্দেশো দিয়া হৈছে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
এই নিবিড় সম্পৰ্ক কোনো আকস্মিক ঘটনা নহয়। ই এই কথাকেই প্ৰতিফলিত কৰে যে ইছলামে কেৱল এজন ব্যক্তিৰ আল্লাহৰ সৈতে থকা সম্পৰ্কক লৈয়েই চিন্তিত নহয়, বৰং সমাজৰ প্ৰতি থকা তেওঁৰ দায়িত্ব আৰু কৰ্তব্যকো সমানেই গুৰুত্ব দিয়ে।
ইমান গুৰুত্বপূৰ্ণ হোৱা সত্ত্বেও আজিৰ মুছলমানসকলৰ মাজত জাকাত অন্যতম কমকৈ বুজা এক কৰ্তব্য হৈয়েই ৰৈছে। নামাজ, ৰোজা আৰু আন দৃশ্যমান ইবাদতসমূহৰ প্ৰচাৰ আৰু প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত যিমান ব্যাপক প্ৰচেষ্টা চলোৱা হয়, জাকাতৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তনত ইয়াৰ ভূমিকা বুজাৰ ক্ষেত্ৰত তাতোকৈ বহু কম মনোযোগ দিয়া হয়।
এই ব্যৱধানৰ এটা প্ৰধান কাৰণ হৈছে বহু মুছলমানে জাকাতক সাধাৰণ দান-বৰঙণিৰ দৃষ্টিৰে চায়। সাধাৰণ ধাৰণা অনুসৰি এজন অভাৱী ব্যক্তিক কিবা এটা দিলেই যথেষ্ট বুলি গণ্য কৰা হয়। যেতিয়ালৈকে এটা দুখীয়া পৰিয়ালে কিছু সাহায্য লাভ কৰে, তেতিয়ালৈকে মানুহে ভাবি লয় যে জাকাতৰ উদ্দেশ্য পূৰণ হ'ল।
পিছে এই ধাৰণাই এটা শক্তিশালী সামাজিক অনুষ্ঠানক এক অস্থায়ী সাহায্য ব্যৱস্থালৈ সংকুচিত কৰি পেলায়। সাধাৰণ দানে এজন ব্যক্তিৰ দুখ-কষ্ট এদিন বা এসপ্তাহৰ বাবে লাঘৱ কৰিব পাৰে, কিন্তু জাকাতৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল স্থায়ী পৰিৱৰ্তন অনাৰ বাবে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য কেৱল ভোকাতুৰক এসাঁজ খুওৱাটোৱেই নহয়; বৰং যিবোৰ পৰিস্থিতিয়ে মানুহক দৰিদ্ৰতাৰ জালত আৱদ্ধ কৰি ৰাখে, সেই কাৰণবোৰ দূৰ কৰাহে।
এই ভুল বুজাবুজিৰ পৰিণাম বহু মুছলমান সমাজত স্পষ্টকৈ দেখা যায়। প্ৰতি বছৰে বৃহৎ পৰিমাণৰ যাকাত বিতৰণ কৰা হয়, তথাপি সেই একেবোৰ পৰিয়ালেই বাৰে বাৰে সাহায্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ থাকিবলগীয়া হয়। তেওঁলোকৰ তাৎক্ষণিক প্ৰয়োজনসমূহ হয়তো পূৰণ হয়, কিন্তু তেওঁলোকৰ আৰ্থিক অৱস্থাৰ খুব কমেইহে পৰিৱৰ্তন ঘটে।
গতিকে, মূল প্ৰশ্নটো এইটো নহয় যে যাকাত আদায় দিয়া হৈছে নে নাই। প্ৰকৃত প্ৰশ্নটো হৈছে- জাকাত এনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে নে যাতে ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য সফল হয়?
জাকাত লাভ কৰাৰ যোগ্য লোকসকলৰ শ্ৰেণীসমূহ পৱিত্ৰ কোৰানত স্পষ্টকৈ উল্লেখ কৰা হৈছে। তথাপি কোৰানৰ গুৰুত্ব কেৱল বিতৰণৰ ওপৰতেই নহয়, ন্যায়, সবলীকৰণ আৰু সামাজিক কল্যাণৰ ওপৰতহে নিহিত হৈ আছে। যেতিয়া কোনো পৰিকল্পনা অবিহনে জাকাত বিতৰণ কৰা হয়, তেতিয়া ইয়াৰ প্ৰভাৱ সীমিত হৈ ৰয়। আনহাতে, যেতিয়া ইয়াক দূৰদৰ্শিতাৰে পৰিচালনা কৰা হয়, তেতিয়া ই মানুহৰ জীৱন সলনি কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
কল্পনা কৰকচোন- এগৰাকী বিধৱা মহিলাই এটা সৰু ব্যৱসায় আৰম্ভ কৰিব পৰাকৈ পৰ্যাপ্ত সহায় লাভ কৰিছে। কল্পনা কৰক যে এজন দক্ষ শ্ৰমিকে জীৱিকা উপাৰ্জনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সা-সঁজুলি লাভ কৰিছে। কল্পনা কৰক যে এজন যুৱকে জাকাতৰ পুঁজিৰ জৰিয়তে বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণ লৈ আৰ্থিকভাৱে স্বাৱলম্বী হৈ উঠিছে। কেইদিনমানৰ ভিতৰতে শেষ হৈ যোৱা অস্থায়ী সাহায্যতকৈ এনেধৰণৰ ফলাফলসমূহ জাকাতৰ মনোভাৱৰ বহু বেছি ওচৰত।
জাকাত গ্ৰহণ কৰা এজন আদৰ্শ ব্যক্তি চিৰদিন জাকাত গ্ৰহণকাৰী হৈ থাকিব নালাগে। আজিৰ সাহায্যপ্ৰাপ্তজনক কাইলৈৰ দাতালৈ ৰূপান্তৰিত কৰিব পৰাতেই এই ব্যৱস্থাটোৰ সাৰ্থকতা নিহিত হৈ আছে। যিখন সমাজত এসময়ৰ জাকাত গ্ৰহণকাৰীসকলে অৱশেষত জাকাত দাতা হৈ উঠিব পাৰে, সেই সমাজখনেই এই মহান অনুষ্ঠানটোৰ প্ৰকৃত সফলতাক প্ৰতিফলিত কৰে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
ইছলামিক চিন্তাবিদ আৰু পণ্ডিতসকলে বহু আগৰে পৰাই এই কথাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি আহিছে যে জাকাতৰ উদ্দেশ্য কেৱল আৰ্থিক সাহায্যতেই সীমাবদ্ধ নহয়, ইয়াৰ পৰিসৰ বহু বিস্তৃত। কোৰান আৰু ছুন্নাহৰ গভীৰ অধ্যয়নে এই কথা স্পষ্ট কৰে যে জাকাতে একেলগে আধ্যাত্মিক, সামাজিক আৰু সভ্যতামূলক- এই তিনিওটা স্তৰতেই কাম কৰে।
জাকাতৰ প্ৰথম উদ্দেশ্য হৈছে ব্যক্তিৰ আত্মশুদ্ধি। ধন-সম্পদে মানুহৰ মনত এক প্ৰবল প্ৰভাৱ পেলায়। ই মানুহৰ মনত লোভ, স্বাৰ্থপৰতা আৰু পাৰ্থিৱ সম্পত্তিৰ প্ৰতি অতিমাত্ৰা আসক্তিৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। আল্লাহে আমানত হিচাপে দিয়া সম্পদ আনৰ সৈতে ভগাই ল'বলৈ বিশ্বাসীসকলক শিক্ষা দি জাকাতে এই নেতিবাচক প্ৰৱণতাবোৰৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিকাৰ হিচাপে কাম কৰে।
পৱিত্ৰ কোৰানত এই দিশটোৰ ওপৰত আলোকপাত কৰি কোৱা হৈছে: “আৰু যিয়ে নিজকে পৱিত্ৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যে নিজৰ ধন-সম্পদ দান কৰে।” (কোৰান ৯২:১৮)
সেয়েহে দান কৰা কাৰ্যটো কেৱল আন এজন ব্যক্তিক সহায় কৰাৰ বিষয়েই নহয়; ই দাতাজনৰ নিজৰ অভ্যন্তৰীণ পৰিৱৰ্তনৰো মাধ্যম। জাকাতৰ জৰিয়তে ধন-সম্পদ উপাসনাৰ বস্তু হৈ নাথাকি আল্লাহ আৰু মানৱতাৰ সেৱা কৰাৰ এক মাধ্যমলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।
কোৰানৰ আন এটা আয়াতত এই ধাৰণাটোক অধিক দৃঢ় কৰা হৈছে, য'ত আল্লাহে নবী মুহাম্মাদ (ছঃ)-ক নিৰ্দেশ দি কৈছে: “তেওঁলোকৰ সম্পদৰ পৰা এনে এটা দান লোৱা, যাৰ জৰিয়তে তুমি তেওঁলোকক পৱিত্ৰ আৰু পৰিশুদ্ধ কৰি তুলিবা।” (কুৰআন ৯:১০৩)
ইয়াত উল্লেখ কৰা এই পৱিত্ৰতা কেৱল আৰ্থিক পৱিত্ৰতাই নহয়; ই নৈতিক, আধ্যাত্মিক আৰু মানসিক পৱিত্ৰতাও। জাকাতে বিশ্বাসীসকলক এই শিক্ষাই দিয়ে যে সমৃদ্ধিৰ লগত দায়িত্বও জড়িত হৈ থাকে আৰু আনৰ কল্যাণ সাধন কৰাতেই প্ৰকৃত সফলতা নিহিত হৈ আছে।
জাকাতৰ দ্বিতীয় উদ্দেশ্য হৈছে সামাজিক কল্যাণ। ইছলামে এই কথা স্বীকাৰ কৰে যে কোনো এখন সমাজৰ এটা বৃহৎ অংশ মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহৰ পৰা বঞ্চিত হৈ থকা অৱস্থাত সেই সমাজখনে কেতিয়াও উন্নতি লাভ কৰিব নোৱাৰে। আৰ্থিক বৈষম্য কেৱল এটা অৰ্থনৈতিক সমস্যাই নহয়; ই এক নৈতিক প্ৰত্যাহ্বানো।
নবী মুহাম্মাদ (ছঃ)-এ অতি স্পষ্টভাৱে এই নীতিটো ব্যাখ্যা কৰিছিল। তেওঁ কৈছিল যে জাকাত সমাজৰ ধনী লোকসকলৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হয় আৰু তেওঁলোকৰ মাজৰে দৰিদ্ৰ লোকসকলক ঘূৰাই দিয়া হয়। এই সৰল উক্তিটোৱে মুছলমান সমাজৰ ভিতৰত এক গভীৰ সামাজিক চুক্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
ধন-সম্পদ কেৱল মুষ্টিমেয় সুবিধাপ্ৰাপ্ত লোকৰ মাজতেই আৱৰ্তিত হৈ থকাৰ বাবে নহয়। জাকাতৰ জৰিয়তে সম্পদৰ পুনৰ বিতৰণ কৰা হয় যাতে সমাজৰ দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ লোকসকলেও মৰ্যাদা আৰু নিৰাপত্তাৰে জীৱন যাপন কৰিব পাৰে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
ইয়াৰ উদ্দেশ্য পৰনিৰ্ভৰশীলতা নহয়, সবলীকৰণহে। সঠিকভাৱে ৰূপায়ণ কৰিলে জাকাতে ব্যক্তিসকলক আৰ্থিক সংকট অতিক্ৰম কৰাত, বোজাস্বৰূপ ঋণ পৰিশোধ কৰাত, নতুন দক্ষতা অৰ্জন কৰাত, জীৱিকাৰ পথ প্ৰতিষ্ঠা কৰাত আৰু নিজৰ ভৱিষ্যতৰ প্ৰতি আত্মবিশ্বাস ঘূৰাই পোৱাত সহায় কৰিব পাৰে। এইদৰে ই চিৰস্থায়ী সাহায্যৰ পৰিৱৰ্তে সামাজিক উত্তৰণৰ এক মাধ্যম হিচাপে কাম কৰে।
জাকাতৰ তৃতীয় উদ্দেশ্য হৈছে বিশ্বাসী সমাজখনৰ সুৰক্ষা আৰু সবলীকৰণ। কোৰানত জাকাত গ্ৰহণকাৰীৰ যিকেইটা শ্ৰেণীৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে, তাৰ ভিতৰত সেইসকল লোকো অন্তৰ্ভুক্ত যিসকলে মুছলমান সমাজৰ বৃহত্তৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা আৰু কল্যাণৰ কামত নিয়োজিত হৈ আছে।
এই বিশাল দৃষ্টিভংগীয়ে আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে জাকাত কোনো বিচ্ছিন্ন ব্যক্তিগত উদাৰতাৰ কাম নহয়। ই ন্যায় প্ৰতিষ্ঠা কৰা, পাৰস্পৰিক সংহতি শক্তিশালী কৰা আৰু সামূহিক কল্যাণ সাধন কৰাৰ উদ্দেশ্যে গঢ়ি তোলা এক সামগ্ৰিক সামাজিক কাঠামোৰ অংগ।
দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে, বৰ্তমান সময়ৰ বহু আলোচনাত জাকাতক কেৱল ব্যক্তিগত লেনদেনৰ পৰ্যায়লৈ নমাই অনা হয়। অনুষ্ঠান গঢ়ি তোলা, সামূহিক উন্নয়ন আৰু দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূলৰ যি বৃহত্তৰ দৃষ্টিভংগী, সেয়া প্ৰায়েই অনুপস্থিত হৈ থাকে। ফলস্বৰূপে, ইয়াৰ অপৰিসীম সম্ভাৱনা অব্যৱহৃত হৈয়েই ৰৈ যায়।
মুছলমান সমাজসমূহে যদি কৌশলগত আৰু পৰিকল্পিতভাৱে জাকাতৰ ব্যৱহাৰ কৰিলেহেঁতেন তেন্তে কি হ'লহেঁতেন? জাকাতৰ পুঁজি যদি শিক্ষাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰা, বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী, ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ৰ পদক্ষেপ আৰু বহনক্ষম জীৱিকা প্ৰকল্প গঢ়ি তোলাত ব্যৱহাৰ কৰা হ'লহেঁতেন, তেন্তে ইয়াৰ প্ৰভাৱ বৈপ্লৱিক হ'ব পাৰিলেহেঁতেন।
অৱশ্যে ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে তাৎক্ষণিক প্ৰয়োজনসমূহক অৱহেলা কৰা হ'ব। ভোকাতুৰক নিশ্চয় খাদ্য দিব লাগিব, বিপদগ্ৰস্তক সহায় কৰিব লাগিব আৰু জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতিৰ মোকাবিলা কৰিবই লাগিব। কিন্তু তাৎক্ষণিক সাহায্যৰ সমান্তৰালকৈ পুনৰ সংস্থাপন আৰু সবলীকৰণৰ প্ৰতিও দায়বদ্ধতা থাকিব লাগিব।
এই পাৰ্থক্যটো বুজাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। সাহায্যই এজন ব্যক্তিক আজিৰ দিনটোত জীয়াই থকাত সহায় কৰে, আনহাতে সবলীকৰণে তেওঁক এটা সুন্দৰ ভৱিষ্যত গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। জাকাতৰ ব্যৱস্থা এই দুয়োটা লক্ষ্য পূৰণৰ বাবেই কৰা হৈছিল।
সেয়েহে বৰ্তমান সময়ৰ মুছলমানসকলৰ সন্মুখত থকা প্ৰত্যাহ্বানটো কেৱল সংগৃহীত জাকাতৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি কৰাটোৱেই নহয়। ইয়াতকৈ ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বানটো হৈছে জাকাতৰ মূল উদ্দেশ্যক পুনৰ আৱিষ্কাৰ কৰা। আমি কেৱল বিতৰণৰ সংস্কৃতিৰ পৰা ওলাই আহি পৰিৱৰ্তনৰ সংস্কৃতিৰ দিশে অগ্ৰসৰ হ'ব লাগিব।
সঠিকভাৱে উপলব্ধি কৰিব পাৰিলে জাকাত কেৱল এটা বাৰ্ষিক কৰ্তব্যতকৈ বহু হৈ পৰে। ই হৈ পৰে অন্তৰ পৱিত্ৰ কৰা, বৈষম্য হ্ৰাস কৰা, আত্মমৰ্যাদা ঘূৰাই অনা আৰু সমাজখনক শক্তিশালী কৰি তোলাৰ এক অনন্য মাধ্যম। ই মানৱীয় দয়াক এক সুশৃংখল ব্যৱস্থালৈ আৰু উদাৰতাক স্থায়ী পৰিৱৰ্তনৰ এক শক্তিশালী চালিকা শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।
জাকাতৰ চূড়ান্ত সফলতা বছৰটোত কিমান ধন-সম্পদ বিতৰণ কৰা হ'ল তাৰ দ্বাৰা জোখা নহয়; কিমানজন মানুহৰ জীৱন সলনি হ'ল, কিমানটা পৰিয়ালে দৰিদ্ৰতাৰ কৱলৰ পৰা মুক্তি পালে আৰু কিমানজন জাকাত গ্ৰহণকাৰী অৱশেষত জাকাত দাতালৈ পৰিণত হ'ল- তাৰ দ্বাৰাহে ইয়াৰ সফলতা নিৰূপণ কৰা হয়। পৱিত্ৰ কোৰানে এই মহান দৃষ্টিভংগীকেই দাঙি ধৰিছে আৰু চৈধ্য শতিকা পূৰ্বে ই যিমান প্ৰাসংগিক আছিল, আজিও ই সিমানেই প্ৰাসংগিক হৈ আছে।