নতুন দিল্লী
দেশৰ ৰাজধানী দিল্লীত বায়ু প্ৰদূষণে ভয়াৱহ ৰূপ ধাৰণ কৰাৰ সময়তে দীপাৱলীক কেন্দ্ৰ কৰি চলা উপহাৰ আদান-প্ৰদানৰ সংস্কৃতি আৰু ইয়াৰ ফলত বৃদ্ধি পোৱা যান-বাহনৰ চলাচলক লৈ গভীৰ উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছে উচ্চতম ন্যায়ালয়ে। বিশেষকৈ সমাজৰ ধনী আৰু সম্ভ্ৰান্ত শ্ৰেণীৰ মাজত উপহাৰ দিয়া-লোৱাৰ প্ৰথা সামাজিক মৰ্যাদাৰ প্ৰতীকত পৰিণত হোৱাৰ ফলত ৰাজধানীৰ ৰাজপথত যান-বাহনৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছে বুলি মন্তব্য কৰে মুখ্য ন্যায়াধীশ সূৰ্য কান্তই।
দিল্লী আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজধানী অঞ্চলত বায়ু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে কেৱল কঠোৰ আইন প্ৰণয়ন কৰাই নহয়, নাগৰিকৰ মানসিকতা আৰু সামাজিক অভ্যাসৰ পৰিৱৰ্তনো অত্যন্ত জৰুৰী বুলি আদালতে মত প্ৰকাশ কৰে। দিল্লীৰ বায়ুৰ গুণাগুণ ক্ৰমাৎ অৱনতি ঘটাৰ মাজতে ৰাজধানীখনৰ গড় বায়ু গুণাগুণ সূচক (AQI) ৩৮৯ত উপনীত হৈছে। এই মাত্ৰা ‘অতি নিম্নমানৰ’ শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত যদিও ‘গুৰুতৰ’ শ্ৰেণীৰ নিচেই ওচৰত আছে। আনহাতে, ৰাজধানীৰ কেইবাটাও অঞ্চলত বায়ু গুণাগুণ সূচকে ৪০০ৰ সীমা অতিক্ৰম কৰিছে। চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহত কৃষিভূমিৰ নৰা জ্বলোৱা, যান-বাহনৰ পৰা নিৰ্গত ধোঁৱা আৰু উৎসৱৰ বতৰত ব্যাপক হাৰত বৃদ্ধি পোৱা যাতায়াতে পৰিস্থিতি অধিক জটিল কৰি তুলিছে।
অহা ৮ নৱেম্বৰৰ উৎসৱক কেন্দ্ৰ কৰি দিল্লীৰ লগতে উত্তৰ ভাৰতৰ বিভিন্ন নগৰ-মহানগৰত বজাৰ-সমাৰ আৰু ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানসমূহত গ্ৰাহকৰ ভিৰ বৃদ্ধি পাইছে। এই সময়ছোৱাত উপহাৰ সামগ্ৰী ক্ৰয় আৰু বিতৰণৰ বাবে ব্যক্তিগত যান-বাহনৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰে ৰাজধানীৰ বায়ু প্ৰদূষণৰ সমস্যা অধিক ভয়াৱহ কৰি তুলিছে বুলি আদালতত আলোচনা হয়।
এই সন্দৰ্ভত দাখিল হোৱা গোচৰৰ শুনানি গ্ৰহণ কৰি মুখ্য ন্যায়াধীশ সূৰ্য কান্ত, ন্যায়াধীশ জয়মাল্য বাগছী আৰু ন্যায়াধীশ ভি মোহনৰ বিচাৰপীঠে উল্লেখ কৰে যে দিল্লীৰ বায়ু প্ৰদূষণৰ বাবে কেৱল ৰাজধানীত পঞ্জীয়নভুক্ত যান-বাহনসমূহেই দায়ী নহয়। উৎসৱৰ সময়ত দেশৰ বিভিন্ন ৰাজ্যৰ পৰা দিল্লীলৈ অহা বৃহৎসংখ্যক যান-বাহনেও প্ৰদূষণ বৃদ্ধিত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছে।
বিচাৰপীঠে কয় যে, বাহিৰৰ ৰাজ্যৰ পৰা অহা প্ৰতিখন যান-বাহনৰ ধোঁৱা নিৰ্গমনৰ মাত্ৰা আৰু কাৰিকৰী সক্ষমতা পৰীক্ষা কৰাটো বাস্তৱ ক্ষেত্ৰত অত্যন্ত কঠিন। আনকি কোনো এখন বাহন মাত্ৰ দুঘণ্টাৰ বাবে দিল্লীত প্ৰৱেশ কৰিলেও সেই সময়ছোৱাত নিৰ্গত ক্ষতিকাৰক ধোঁৱাই বায়ুৰ গুণাগুণৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
শুনানিৰ সময়ত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ হৈ অতিৰিক্ত ছলিছিটৰ জেনেৰেল ঐশ্বৰ্য ভাটিয়ে আদালতক জনায় যে বায়ু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ উদ্দেশ্যে ইতিমধ্যে ‘গ্ৰেডেড ৰেছপন্স একচন প্লেন’ৰ দ্বিতীয় পৰ্যায়ৰ ব্যৱস্থা কাৰ্যকৰী কৰা হৈছে। ইয়াৰ অধীনত দিল্লীৰ সীমান্তৱৰ্তী অঞ্চলসমূহত নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থা শক্তিশালী কৰা, ৰাজপথত পানী ছটিওৱা আৰু যান-বাহনৰ ফিটনেছ তথা প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰমাণপত্ৰ (PUC) পৰীক্ষাৰ বাবে জিঅ’-টেগিং ব্যৱস্থা ৰূপায়ণৰ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হৈছে।
অৱশ্যে উচ্চতম ন্যায়ালয়ে উল্লেখ কৰে যে, প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষেত্ৰত কেৱল যান-বাহনৰ মুঠ সংখ্যা বিবেচনা কৰিলেই নহ’ব। যান-বাহনসমূহ কিমান সময় ৰাজপথত চলাচল কৰে অথবা যানজঁটত আবদ্ধ হৈ থাকে, সেই বিষয়টোও সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ। দীৰ্ঘ সময় ধৰি চলা যান-বাহন আৰু যানজঁটে বায়ু প্ৰদূষণৰ সমস্যাক অধিক জটিল কৰি তুলিব পাৰে।
ইফালে, শুনানিৰ সময়ত এজন অধিবক্তাই উৎসৱৰ বতৰত উপহাৰ আদান-প্ৰদানৰ প্ৰথা সাময়িকভাৱে বন্ধ ৰখাৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়। এই প্ৰসংগত মুখ্য ন্যায়াধীশ সূৰ্য কান্তই কয় যে, প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে এনে ধৰণৰ নাগৰিক সচেতনতা আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰয়োজনীয়তা অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰি। সমাজৰ উচ্চবিত্ত শ্ৰেণীয়ে উপহাৰ আদান-প্ৰদানক সামাজিক প্ৰতিপত্তিৰ প্ৰতীক হিচাপে গণ্য কৰাৰ প্ৰৱণতা ত্যাগ কৰাটো সময়ৰ আহ্বান বুলি তেওঁ মন্তব্য কৰে।
ন্যায়াধীশ জয়মাল্য বাগছীয়েও উৎসৱসমূহৰ ক্ৰমবৰ্ধমান বাণিজ্যিকীকৰণক লৈ উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰে। উৎসৱৰ আনন্দ আৰু সামাজিক সম্প্ৰীতি বজাই ৰখাৰ লগতে পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ প্ৰতি দায়িত্বশীল আচৰণ কৰাটো প্ৰয়োজনীয় বুলি শুনানিত গুৰুত্ব দিয়া হয়।
মুখ্য ন্যায়াধীশে লগতে উল্লেখ কৰে যে উৎসৱৰ সময়ত দৰিদ্ৰ আৰু দিন হাজিৰা কৰি জীৱিকা নিৰ্বাহ কৰা বহু লোকে চাকি, সৰু-সুৰা সামগ্ৰী বিক্ৰী অথবা অস্থায়ী বিপণী স্থাপন কৰি কিছু উপাৰ্জনৰ সুযোগ লাভ কৰে। এনে লোকসকলক বায়ু প্ৰদূষণৰ বাবে দায়ী কৰাতকৈ সামৰ্থ্যৱান শ্ৰেণীৰ অপ্ৰয়োজনীয় আৰু অত্যধিক যান-বাহন ব্যৱহাৰৰ বিষয়টো অধিক গুৰুত্বসহকাৰে বিবেচনা কৰা উচিত।
শুনানিৰ সামৰণিত মুখ্য ন্যায়াধীশ সূৰ্য কান্তই স্পষ্ট কৰি দিয়ে যে, কেৱল আদালতে এটাৰ পাছত আন এটা কঠোৰ নিৰ্দেশ জাৰি কৰিলেই বায়ু প্ৰদূষণৰ দৰে জটিল সমস্যাৰ স্থায়ী সমাধান সম্ভৱ নহয়। অত্যধিক কঠোৰ বিধিনিষেধ আৰোপ কৰিলে বহু ক্ষেত্ৰত সেই নিৰ্দেশ অমান্য কৰাৰ প্ৰৱণতাও বৃদ্ধি পাব পাৰে।
সেয়েহে প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে জনসাধাৰণৰ স্বতঃস্ফূৰ্ত সহযোগিতা অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয় বুলি আদালতে মত প্ৰকাশ কৰে। স্থানীয় কাউন্সিল আৰু আৱাসিক কল্যাণ সমিতিসমূহৰ জৰিয়তে নাগৰিকসকলৰ মাজত সজাগতা বৃদ্ধি কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। উৎসৱৰ সময়ত অপ্ৰয়োজনীয় যান-বাহন ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰি পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰতিজন নাগৰিকে নিজাববীয়াকৈ দায়িত্ব পালন কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তাও আদালতে সোঁৱৰাই দিয়ে।
দিল্লীৰ বায়ু প্ৰদূষণৰ উদ্বেগজনক পৰিস্থিতিয়ে স্পষ্ট কৰি তুলিছে যে, প্ৰশাসনিক পদক্ষেপৰ সমান্তৰালভাৱে সামাজিক দায়বদ্ধতা, সচেতনতা আৰু দৈনন্দিন অভ্যাসৰ পৰিৱৰ্তন অবিহনে ৰাজধানীৰ পৰিৱেশ সংকট দূৰ কৰাটো কঠিন হৈ পৰিব।
