১৮৮৭ চনত দেওবন্দ-ভিত্তিক মাদ্ৰাছা সংগঠিত কৰা হয় আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত ই সমগ্ৰ উপমহাদেশখনলৈ সম্প্ৰসাৰিত হয়। ইয়াৰ পাছত বহু আঞ্চলিক ধৰ্মীয় আৰু ৰাজনৈতিক সংগঠন গঠন কৰা হয়। উত্তৰ ভাৰতত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা প্ৰধান সংগঠনসমূহৰ ভিতৰত আছিল- সদৌ ভাৰত মুছলিম লীগ (১৯০৬), আল-আহৰাৰ আন্দোলন (১৯২৯) আৰু নাদৱাতুল উলামা (১৮৯৪)।
দক্ষিণ ভাৰতৰ প্ৰধান মুছলমান সংগঠনসমূহ আছিল কেৰালা নাদৱাতুল মুজাহিদীন (১৯২১) আৰু সমস্থ কেৰালা জামিয়াতুল উলামা (১৯২৬)। আনহাতে, ইছলামিক পণ্ডিতসকলৰ (উলামা) এক বিশিষ্ট সংগঠন হিচাপে ১৯১৯ চনত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা 'জমিয়ত উলামা-ই-হিন্দ'-এ ভাৰতীয় মুছলমানসকলক ব্ৰিটিছ বিৰোধী সংগ্ৰামত যোগদান কৰিবলৈ একত্ৰিত কৰাত এক বৃহৎ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
ভাৰতত সংগঠন গঠনৰ এই ধাৰা অব্যাহত থাকিল। ধৰ্মনিৰপেক্ষ ভাৰতত বহু ঔপনিৱেশিক সময়ৰ সংগঠনে ক্ৰমবিকাশ লাভ কৰাৰ লগতে নতুন সংগঠনৰো জন্ম হ'ল। স্বাধীন ভাৰতত মুছলমানসকলৰ ৰাজনৈতিক সংঘৱদ্ধতাক সীমিত কৰা হৈছিল যদিও, বেছিভাগ সংগঠনেই ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক কাম-কাজৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকিল।
ধৰ্মীয় সংগঠনসমূহে মানুহৰ বিশ্বাস আৰু আনুগত্য অৰ্জন কৰিবলৈ সামাজিক কাম-কাজক মাধ্যম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ল'লে। ইয়াৰে বহুতো ধৰ্মীয় সংগঠন বৰ্তমান শৈক্ষিক আৰু জনহিতকৰ ক্ষেত্ৰখনতো সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত। ভাৰতত মুছলমান আইনৰ বিৰুদ্ধে অনুভূত ভাবুকিৰ বিৰুদ্ধে মুছলমানসকলক একত্ৰিত কৰিবলৈ ১৯৭২ চনত সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম ব্যক্তিগত আইন ব’ৰ্ড প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।
ভাৰতত মুছলিম আইনৰ ওপৰত আহি পৰা ভাবুকিৰ বিৰুদ্ধে মুছলমানসকলক একত্ৰিত কৰিবলৈ ১৯৭২ চনত 'সদৌ ভাৰত মুছলিম পাৰ্চনেল ল' বৰ্ড' গঠন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি মুছলমানসকল ধৰ্মনিৰপেক্ষ মঞ্চতো সংগঠিত হৈছিল। হামিদ দলৱাইৰ নেতৃত্বত 'মুছলিম সত্যশোধক মণ্ডল' আৰু 'ইণ্ডিয়ান চেকুলাৰ ছ'চাইটী' পৰিচালিত হৈছিল। আছগৰ আলী ইঞ্জিনীয়াৰে 'চেণ্টাৰ ফৰ ষ্টাডি অৱ ছ'চাইটী এণ্ড চেকুলাৰিজম' প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। অৱশ্যে, মুছলমান সংগঠনৰ এই তালিকাখন ইমানতেই শেষ নহয়। মুছলমান সংগঠনসমূহৰ এই চমু ইতিহাসৰ পৰাই স্পষ্ট হৈ পৰে যে মুছলমানসকলে সমাজত বহুতো বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ সংগঠন প্ৰতিষ্ঠা আৰু পৰিচালনা কৰি আহিছে। এতিয়া আমি মুছলমানসকলৰ ধৰ্মীয় সংগঠনসমূহৰ প্ৰতি দৃষ্টি নিবদ্ধ কৰোঁ আহক।
সাংবিধানিক নৈতিকতা আৰু মুছলমান সংগঠনৰ প্ৰতি থকা ভ্ৰান্ত ধাৰণা
সাম্প্ৰতিক ভাৰতত মুছলমান সংগঠনসমূহৰ বিশ্লেষণ কৰাৰ সময়ত এই ঐতিহাসিক পটভূমি মনত ৰখাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিভিন্ন আৰ্থ-সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় দৃষ্টিভংগীৰ অধীনত মুছলমানসকল একত্ৰিত হোৱাটো কোনো ক্ষতিকাৰক কথা নহয় বা ইয়াক লৈ ভ্ৰুকুটি কৰাৰো কোনো প্ৰয়োজন নাই।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
ভাৰতত প্ৰতিগৰাকী ব্যক্তিয়ে নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি সংগঠিত হোৱাৰ অধিকাৰ আছে। কিন্তু মুছলমান সংগঠনসমূহক লৈ সমাজত বহুতো ভিত্তিহীন ভয় আৰু শংকা বিৰাজ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰধান হৈছে মুছলমানসকলৰ ৰাজনৈতিক মেৰুকৰণ বা একত্ৰীকৰণৰ ধাৰণাটো। বহু অধ্যয়নে নিৰ্বাচনৰ এই ভ্ৰান্ত ধাৰণাটোক নস্যাৎ কৰিছে। ইয়াৰ বিপৰীতে তেওঁলোকে যুক্তি দৰ্শাইছে যে দেশৰ আন যিকোনো নাগৰিকৰ দৰেই, জীৱিকা আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ দৰে বহুতো কাৰকে মুছলমানসকলৰ নিৰ্বাচনী পছন্দ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
আন এটা জনপ্ৰিয় অভিযোগ হ'ল যে মুছলমান সংগঠনসমূহ একতান্ত্ৰিক আৰু তেওঁলোকে পাৰ্চনেল ল' তথা সংখ্যালঘু অধিকাৰৰ অচিলা লৈ বিচ্ছিন্নতাবাদ আঁকোৱালি লয়। আচলতে এইটোও কল্পনাৰ এক আতিশয্য মাথোঁ। কেৱল 'শ্বাহ বানো গোচৰ'টো অধ্যয়ন কৰিলেই আমি ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ মাজত থকা মতাদৰ্শগত বৈচিত্ৰ্যক বুজিব পাৰোঁ। কিন্তু সমাজৰ ভিতৰত থকা মধ্যপন্থী আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ কণ্ঠসমূহক চেপি ৰাখি, প্ৰায়ে কেৱল ৰক্ষণশীল কণ্ঠসমূহকহে তুলি ধৰা হয়।
ইয়াৰ মূল কাৰণ হ'ল ৰাজনৈতিক দল আৰু সংবাদ মাধ্যমৰ দ্বাৰা ৰক্ষণশীল শ্ৰেণীটোক প্ৰদান কৰা ব্যাপক পৃষ্ঠপোষকতা আৰু নেটৱৰ্ক। সম্প্ৰদায়টোৰ ভিতৰত থকা অধিক বিবেকৱান আৰু যুক্তিবাদী কণ্ঠসমূহ প্ৰায়ে কণ্ঠৰুদ্ধ কৰি পেলোৱা হয়। সমাজৰ ভিতৰত থকা বিভিন্ন মতাদৰ্শক স্থান দিবলৈ হ'লে, ৰক্ষণশীল কণ্ঠসমূহক অস্বাভাৱিকভাৱে গুৰুত্ব প্ৰদান কৰা এই পৰিৱেশটোৰ পৰিৱৰ্তন কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
মুছলমান সংগঠনসমূহৰ চাৰিওফালে আন এক গুৰুতৰ সন্দেহো বিৰাজ কৰে। সেয়া হ'ল: মুছলমানসকল পৰস্পৰে পৰস্পৰৰ সৈতে অতি ঘনিষ্ঠভাৱে সংযুক্ত আৰু তেওঁলোক স্বাৰ্থপৰ, কিয়নো তেওঁলোকে অমুছলমানসকলক সেৱা প্ৰদান নকৰে। এই সন্দেহে প্ৰায়ে সাম্প্ৰদায়িক উত্তেজনাৰ সৃষ্টি কৰে। সেয়েহে, এক সম্প্ৰদায় হিচাপে সেৱা প্ৰদান কৰাৰ ক্ষেত্ৰত মুছলমানসকল অধিক দূৰদৰ্শী হোৱা উচিত। উদাহৰণস্বৰূপে, কেৰালাত মুছলমানসকলৰ স্বাস্থ্য আৰু দাতব্য সেৱাসমূহ অত্যন্ত প্ৰশংসিত, কিয়নো এইবোৰ সকলো আৰ্তজনৰ বাবে মুকলি। অৱশ্যে, সাধাৰণ অনাস্থাৰ বাবে কেতিয়াবা অমুছলমানসকলে মুছলমান সংগঠনৰ সেৱা গ্ৰহণ কৰিবলৈ দ্বিধাবোধ কৰে। শ্ৰিয়া আয়াৰৰ 'The Economics of Religion in India' নামৰ গ্ৰন্থখনে এই কথাবোৰ ভালদৰে বুজাত সহায় কৰে।
ভাৰতীয় মুছলমানসকল সদায় ভাৰতীয় গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ হৈ আহিছে। কিন্তু সময়ৰ লগে লগে, বিশ্বৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাটোৰ পৰা লাভৱান হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক প্ৰাসংগিকতা ম্লান পৰিছে। ইয়াৰ অন্যতম প্ৰধান কাৰণ হৈছে বিভিন্ন মুছলমান সংগঠনৰ নেতৃত্বৰ মাজত দূৰদৰ্শিতাৰ অভাৱ। তেওঁলোকে পৰিৱৰ্তিত সময়ৰ লগত নিজকে খাপ খুৱাই ল'বলৈ ব্যৰ্থ হৈছে।
ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰতিষ্ঠাপকসকল বাস্তৱবাদী আছিল, তেওঁলোকে ভাৰতৰ পৰিস্থিতি আৰু চাহিদাৰ লগত খাপ খোৱাকৈ গণতন্ত্ৰ আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ বিশ্বব্যাপী ধাৰণাসমূহ নিজাববীয়াকৈ সজাই লৈছিল। ভাৰতীয় বাস্তৱতাক প্ৰতিফলিত কৰিবলৈ গ্ৰহণ কৰা তেনে এক গাঁথনিগত উদ্ভাৱন আছিল 'পৰিচয়ৰ সামূহিকীকৰণ'। ১৮৭২ চনত ভাৰতত লোকপিয়ল আৰম্ভ হোৱাৰ পাছত, ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক চৰকাৰেই প্ৰথম পৰিচয়ৰ ৰাজনীতিৰ সূচনা কৰিছিল।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
কঠোৰ সাম্ৰাজ্যবাদী ক্ষমতাৰ বিৰুদ্ধে যাতে একত্ৰিত বিৰোধী শক্তি গঢ় লৈ উঠিব নোৱাৰে, তাৰ বাবে গোটৰ পৰিচয়ক সাম্প্ৰদায়িকীকৰণ কৰাটো আছিল ঔপনিৱেশিক চৰকাৰৰ এক কূটনৈতিক কৌশল। ধৰ্মীয়, আঞ্চলিক আৰু জাতিগত পৰিচয়ৰ ভিত্তিত নাগৰিকত্বৰ এই বিভাজনে থলুৱা ভাৰতীয়সকলৰ উমৈহতীয়া জাতীয় আন্দোলনৰ পৰা ঔপনিৱেশিক চৰকাৰখনক ৰক্ষা কৰিছিল। ১৯০৯ চনত নিৰ্বাচন প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ লগে লগে এই খণ্ডিত পৰিচয়সমূহ অধিক শক্তিশালী হৈ পৰে।
ইয়াৰ পাছৰখিনি সকলোৰে জ্ঞাত, ভাৰতে যেতিয়া স্বাধীনতা লাভ কৰিছিল, ধৰ্মীয় পৰিচয়ৰ ভিত্তিতেই দেশখনক দুভাগত বিভক্ত কৰা হৈছিল। স্বাধীন ভাৰততো সামূহিক সম্প্ৰদায়ৰ পৰিচয়ৰ এই ঔপনিৱেশিক উত্তৰাধিকাৰ অব্যাহত থাকিল। ব্যক্তিগত অধিকাৰৰ লগতে সম্প্ৰদায়ৰ অধিকাৰকো মৌলিক অধিকাৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হ'ল। এনেদৰে, মৌলিক অধিকাৰক দুটা ভাগত ভগাব পাৰিঃ প্ৰথমটো হৈছে ব্যক্তিগত অধিকাৰ (১৩ ৰ পৰা ২৫ অনুচ্ছেদ); আৰু দ্বিতীয়টো হৈছে সাম্প্ৰদায়িক অধিকাৰ (২৬ ৰ পৰা ৩০ অনুচ্ছেদ)।
গণতন্ত্ৰত সম্প্ৰদায়সমূহৰ সংগঠন বাঞ্ছনীয়, যিমানেই ই শান্তিপূৰ্ণভাৱে আৰু জাতি তথা ইয়াৰ জনসাধাৰণৰ কল্যাণৰ বাবে কাম কৰে। বৰ্তমানৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থাত ৰাজ্যৰ পৰা সৰ্বোচ্চ সুবিধা আদায় কৰিবলৈ ৰাজনৈতিক সম্পৰ্ক, আইনী কাৰ্যকলাপ আৰু সামাজিক আন্দোলনৰ জৰিয়তে লবী কৰাটোক ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰত নিশ্চিত অধিকাৰ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
ধৰ্মীয় সংগঠনসমূহৰ একচেটীয়া আধিপত্য আৰু সংস্কাৰৰ প্ৰতি অনীহা
এতিয়া মূল ধৰ্মীয় সংগঠনবোৰলৈ উভতি যাওঁ। জামাত-ই-ইছলামী হিন্দ, জমিয়ত উলামা-ই-হিন্দ, নাদৱাতুল উলামা, আৰু সমস্ত কেৰালা জমিয়াথুল উলামা ধৰ্মীয় সংগঠনৰ কিছুমান উদাহৰণ। সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম ব্যক্তিগত আইনখন সিঁচৰতি হৈ থকা মুছলমান সংগঠনৰ সমন্বয়ক সংস্থা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।
এই সংগঠনসমূহৰ বিৰুদ্ধে উত্থাপিত সকলো অভিযোগক কেৱল ইছলামোফোবিয়া বুলি উলাই কৰাৰ পৰিৱৰ্তে, আহক আমি এই সংগঠনসমূহৰ ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক দিশসমূহৰ লগতে আগন্তুক পথৰ বিষয়ে আলোচনা কৰোঁ।
এই ধৰ্মীয় সংগঠনসমূহে ধৰ্মীয় বিষয় আৰু মুছলমানসকলৰ জীৱনধাৰাৰ ওপৰত নিজৰ একচেটীয়া অধিকাৰ দাবী কৰি আহিছে। যিহেতু এই সংগঠনসমূহে জ্ঞানৰ কেন্দ্ৰসমূহো (মাদ্ৰাছা) পৰিচালনা কৰে, সেয়েহে ধৰ্মীয় কাম-কাজৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ সম্পূৰ্ণ আধিপত্য আছে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
এইটো সঁচাকৈয়ে এক প্ৰশংসনীয় বিষয় যে মুছলমান সমাজক পথ প্ৰদৰ্শন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এই সংগঠনসমূহে প্ৰশংসনীয় প্ৰচেষ্টা হাতত লৈছে। কেৰালাৰ 'সমস্থ কেৰালা জামিয়াতুল উলামা'ই তেওঁলোকৰ মক্তৱসমূহৰ জৰিয়তে সমাজত প্ৰাথমিক ধৰ্মীয় সাক্ষৰতা নিশ্চিত কৰিছে। ইয়াৰ উপৰি তেওঁলোকে বিবাহ আৰু বিবাহ বিচ্ছেদৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আভ্যন্তৰীণ বিবাদ আৰু দান-বৰঙণিলৈকে মুছলমানসকলৰ সামূহিক জীৱন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। সমাজৰ আশা-আকাংক্ষা পূৰণ কৰিবলৈ সংগঠিত প্ৰচেষ্টাৰ প্ৰয়োজন। কিন্তু যেতিয়া ধৰ্মক বৰ্তমানৰ প্ৰেক্ষাপটৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ কথা আহে, তেতিয়াই সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়।
এই সংগঠনসমূহ অতীতৰ একো একোটা অৱশিষ্ট হৈ পৰিছে, আৰু সম্প্ৰদায়টোৰ এজেণ্ডাসমূহ নতুনকৈ প্ৰস্তুত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁলোক অতি একাগ্ৰতাৰে পুৰণি চিন্তাধাৰাতে আবদ্ধ হৈ আছে। মুছলমান সমাজৰ ধৰ্মীয় জীৱনৰ ত্ৰুটিসমূহ দূৰ কৰাৰ যিকোনো প্ৰচেষ্টাক এই সংগঠনসমূহে সমাজৰ নেতৃত্ব হেৰুৱাৰ ভয়ত লগে লগে বিৰোধিতা কৰে। শেহতীয়া আইনী পৰিৱৰ্তনসমূহৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ বিৰোধিতালৈ চকু ফুৰালেই আপুনি পতিয়ন যাব যে এইবোৰ ঘাইকৈ ৰাজনৈতিকভাৱে প্ৰেৰিত আছিল আৰু ইয়াৰ সৈতে ধৰ্মীয় সুক্ষ্মতাৰ সম্পৰ্ক অতি নগণ্য আছিল।
যিহেতু এই সংগঠনসমূহ পৰম্পৰাৰ মাজত নিমজ্জিত হৈ আছে, সেয়েহে তেওঁলোকে পৰিৱৰ্তনলৈ ভয় কৰে। 'সদৌ ভাৰত মুছলিম পাৰ্চনেল ল' বৰ্ড'ৰ কথাকেই ধৰক। প্ৰতিক্ৰিয়াশীল শক্তি হিচাপে কাম কৰাতকৈ, বহুতো আধুনিক মুছলমান দেশত দেখা পোৱাৰ দৰে আধুনিক ব্যাখ্যাৰ আধাৰত তেওঁলোকে কিয় মুছলিম আইনসমূহৰ সংস্কাৰ কৰিব নোৱাৰে? এই সংগঠনসমূহে ৰাজনৈতিক পৃষ্ঠপোষকতা শেষ কৰি কিয় মুকলি আলোচনাৰ বাবে আগবাঢ়ি আহিব নোৱাৰে?
ভাৰতীয় সমাজৰ গাঁথনি আৰু উমৈহতীয়া পৰিচয়ৰ ভিত্তিত একত্ৰিত হোৱাৰ প্ৰৱণতাৰ বাবে ধৰ্ম আজিকালি ব্যক্তিগত আচাৰ-নিষ্ঠাৰ পৰিৱৰ্তে এক সামাজিক বিষয় হৈ পৰিছে। এই ব্যৱস্থাটোৰ বাবেই সংস্কাৰবাদী ধাৰণাসমূহক বিৰোধিতা কৰা হয়, আৰু যেতিয়াই মুছলমান সমাজে ভৌতিকভাৱে আগুৱাই যাব বিচাৰে, তেতিয়াই তেওঁলোকক পিছলৈ টানি নিয়া হয়।
মুছলমান সমাজৰ সমস্যাসমূহ এই সংগঠনসমূহৰ জৰিয়তেই মধ্যস্থতা কৰা হয়। এই সংগঠনসমূহৰ বিৰোধিতাৰ বাবেই মাদ্ৰাছাৰ সংস্কাৰ দীৰ্ঘদিন ধৰি স্থগিত হৈ আছে। ইয়াতেই মুছলমানসকলক নেতৃত্ব দিবলৈ গঢ়ি তোলা গাঁথনিটোৱেই সমাজৰ বাবে এক বোজা হৈ পৰিছে।
যিমান দিনলৈকে এই ধৰ্মীয় সংগঠনসমূহে সমাজৰ আশা-আকাংক্ষাৰ সৈতে খাপ খোৱাকৈ ইতিবাচক আৰু সৃজনশীল পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিবলৈ কুণ্ঠাবোধ কৰিব, সিমান দিনলৈকে তেওঁলোক সমাজৰ বাবে বোজা হৈয়েই থাকিব। যদি তেওঁলোকে নিজৰ কৰ্তৃত্বক গঠনমূলক দিশত প্ৰয়োগ কৰিব পাৰে, তেন্তে সেয়া যুগান্তকাৰী প্ৰমাণিত হ'ব।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
এই সংগঠনসমূহক সুৰক্ষা দিয়াৰ মিছা ভাবুকিৰ মাজত ব্যক্তিকণ্ঠক কেতিয়াও শ্বাসৰুদ্ধ কৰিব নোৱাৰি। যিমান দিনলৈকে মুছলমান মহিলাসকলক এই সংগঠনসমূহে এঘৰীয়া কৰি ৰাখিব, সিমান দিনলৈকে তেওঁলোক ধৰ্মীয় গাঁথনিৰ বলি হৈয়েই থাকিব। এই সংগঠনসমূহৰ ভিতৰত থকা পিতৃতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাই সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ উন্নতিৰ ক্ষমতা ধ্বংস কৰি পেলাব।
এতিয়া আমি এটা নিৰ্দিষ্ট সমস্যাৰ উদাহৰণ লৈ বিশ্লেষণ কৰিম যে কেনেকৈ এই সংগঠনসমূহে মুছলমান সম্প্ৰদায়টোক হতাশ কৰিছে। ৱাকফ (Waqf) সম্পত্তি সমগ্ৰ দেশজুৰি সিঁচৰতি হৈ আছে। এইবোৰ দেশৰ অন্যতম বৃহৎ অথচ অব্যৱহৃত সম্পদ। এই সংকট কিয়?
ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক প্ৰভাৱ বুলি কোৱাটোৱেই আটাইতকৈ সহজ উত্তৰ হ'ব। কিন্তু সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰধান ৱাকফ সম্পত্তিসমূহ অধ্যয়ন কৰাৰ পাছত, মই নিশ্চিতভাৱে ক'ব পাৰোঁ যে সময়োপযোগী নতুন আইন ব্যৱস্থা বা ন্যায়শাস্ত্ৰৰ অভাৱেই হৈছে ইয়াৰ মূল কাৰণ।
ৱাকফ ব্যৱস্থাৰ বহুতো হিতাধিকাৰীৰ আজিৰ পৃথিৱীত কোনো অস্তিত্বই নাই, যেনে- উটৰ ব্যৱসায়ী বা হাফিজ শাসকসকল। যিহেতু এই আইনী অস্পষ্টতাসমূহ এতিয়াও দূৰ কৰা হোৱা নাই, সেয়েহে ৱাকফ সম্পত্তিসমূহ অব্যৱহৃত হৈয়েই আছে। মুছলিম আইনৰ ৰক্ষক হিচাপে সংগঠনসমূহে মুছলমান সম্প্ৰদায়টোক নিৰাশ কৰিছে।
শেহতীয়াকৈ মুছলমান সংগঠনসমূহৰ কাৰ্যকলাপত আন এক ডাঙৰ বিপদ পৰিলক্ষিত হৈছে। তেওঁলোকে মুছলমান সমাজক নিজৰ মাজতেই আবদ্ধ হৈ থকাৰ প্ৰৱণতাক মুকলিকৈ প্ৰসাৰিত কৰিছে। মুছলমানসকলৰ অধিকাৰ আৰু সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ সকলো অংশীদাৰৰ সৈতে আলোচনা কৰাৰ পৰিৱৰ্তে, এই সংগঠনসমূহ প্ৰতিক্ৰিয়াশীল সংস্থালৈ পৰিণত হৈছে। যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ উপস্থিতিয়ে কেৱল সন্দেহৰহে জন্ম দিয়ে।
ভৱিষ্যতৰ দিশাৱলী: এক নতুন আৰম্ভণিৰ আহ্বান
ইছলামিক সংগঠনসমূহ প্ৰকৃততেই দেশৰ বাবে এক আশীৰ্বাদস্বৰূপ। মুছলমানসকলৰ ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত জীৱনক সঠিক দিশ দেখুৱাবলৈ তেওঁলোক বহু পৰিমাণে সফল হৈছে। কিন্তু শেহতীয়াকৈ তেওঁলোকে কেৱল নিজৰ ভিতৰতে আৱদ্ধ হৈ পৰিছে আৰু বিশ্বাসীসকলৰ আশা-আকাংক্ষাক পূৰণ কৰাত ব্যৰ্থ হৈছে। ধৰ্মীয় সংগঠনসমূহৰ দ্বাৰা ধৰ্মৰ সৈতে থকা ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত সম্পৰ্কক চেপি ধৰা হৈছে।
প্ৰতিনিধিত্বমূলক ছবি
মুছলমান সম্প্ৰদায় তথা দেশৰ প্ৰগতিত সহায় কৰিবলৈ এই গাঁথনিটো অতি ফলপ্ৰসূভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। তাৰ বাবে তেওঁলোকে একাগ্ৰতাৰে খামুচি ধৰি থকা অপ্ৰয়োজনীয় আৰু পুৰণি আইনী ব্যৱস্থাসমূহ ত্যাগ কৰি নতুন আৰু সতেজ ধাৰণাসমূহক আঁকোৱালি ল'বলৈ মুকলি মনৰ হ'ব লাগিব।
এই সংগঠনসমূহে মুছলমানসকলৰ সমস্যাৱলীৰ প্ৰতি এক নতুন আৰু আধুনিক দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। এই লক্ষ্যসমূহত উপনীত হোৱাৰ যাত্ৰাত চৰকাৰ, প্ৰশাসন আৰু জনসাধাৰণে তেওঁলোকক সহায় আৰু সমৰ্থন আগবঢ়োৱা উচিত।
(দিল্লীত বাস কৰা এজন স্বতন্ত্ৰ গৱেষক গ্ৰেছ মুবাশ্বিৰ। ভাৰতীয় মুছলমানসকলৰ দৈনন্দিন জীৱন আৰু সংবিধানৰ সৈতে জড়িততা বুজিবলৈ তেওঁ আগ্ৰহী)
গ্ৰেছ মুবাশ্বিৰ 
