অৰ্ছলা খান
ভাৰতবৰ্ষত যেতিয়াই নাৰীৰ অধিকাৰ, সামাজিক ন্যায় আৰু বিশেষকৈ মুছলমান মহিলাৰ সৱলীকৰণৰ কথা আলোচনা কৰা হয়, তেতিয়াই প্ৰথমেই মনলৈ আহে শ্বাইস্তা অম্বৰৰ নাম। এয়া আছিল এনে এক সময় যেতিয়া মহিলাৰ বাবে ঘৰৰ পৰা ওলোৱাটোৱেই এক বৃহৎ প্ৰত্যাহ্বান আছিল, কিন্তু তেওঁ সমাজৰ পুৰণি ৰক্ষণশীল শৃংখল ভঙাৰ অসীম সাহস দেখুৱাইছিল।
শ্বাইস্তা অম্বৰে কেৱল অন্ধবিশ্বাস আৰু ৰক্ষণশীল পৰম্পৰাৰ বিৰোধিতাই কৰা নাছিল, বৰং মুছলমান মহিলাসকলক তেওঁলোকৰ প্ৰকৃত ধৰ্মীয় আৰু সাংবিধানিক অধিকাৰৰ সৈতেও পৰিচয় কৰাই দিছিল। 'অল ইণ্ডিয়া মুছলিম মহিলা পাৰ্চনেল ল ব'ৰ্ড'ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক সভানেত্ৰী তথা বিশিষ্ট সমাজকৰ্মী শ্বাইস্তা অম্বৰ আজি সমগ্ৰ দেশৰ কোটি কোটি জনতাৰ বাবে এক শক্তিশালী প্ৰেৰণাৰ উৎস হৈ পৰিছে।
ৰাষ্ট্ৰপতি প্ৰতিভা পাটিলৰ সৈতে শ্বাইস্তা অম্বৰ
এলাহাবাদৰ ৰাজপথৰ পৰা আৰম্ভ সংগ্ৰামৰ যাত্ৰা
১৯৬২ চনত এলাহাবাদ (বৰ্তমানৰ প্ৰয়াগৰাজ)ৰ এক শিক্ষিত আৰু সম্ভ্ৰান্ত পৰিয়ালত শ্বাইস্তা অম্বৰৰ জন্ম হৈছিল। তেওঁৰ পিতৃ ৰে'লৱেৰ এজন গাৰ্ড আছিল আৰু মাতৃ আছিল উৰ্দু ভাষাৰ এগৰাকী প্ৰখ্যাত কবি। সৰুৰে পৰাই শ্বাইস্তাই ঘৰখনত সাহিত্য আৰু কিতাপৰ এক সুন্দৰ পৰিৱেশ লাভ কৰিছিল। পৰিয়ালৰ লোকসকলে তেওঁক অতিশয় ভাগ্যৱান বুলি গণ্য কৰিছিল। সৰুৰে পৰাই পঢ়া-শুনাত অতি মেধাৱী শ্বাইস্তাই কম বয়সতেই দেশ-বিদেশৰ আগশাৰীৰ আলোচনীবোৰৰ বাবে গল্প আৰু প্ৰবন্ধ লিখিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।
পৰৱৰ্তী সময়ত শ্বাইস্তা অম্বৰৰ বিবাহ মহম্মদ ইদ্ৰিছ অম্বৰৰ সৈতে সম্পন্ন হয়, যিগৰাকী আছিল এজন সুদক্ষ অসামৰিক সেৱাৰ বিষয়া আৰু লগতে এজন বিখ্যাত উৰ্দু কবি। এনেদৰে শ্বাইস্তাই এক সাহিত্যিক পৰিৱেশৰ পৰা গৈ আন এক সাহিত্যিক পৰিয়ালৰ অংশ হৈ পৰিছিল। বিয়াৰ পিছতো তেওঁৰ পঢ়া-শুনা আৰু সমাজখনক ওচৰৰ পৰা নিৰীক্ষণৰ সাধনা অব্যাহত আছিল। সমাজত মহিলাৰ প্ৰতি হোৱা বৈষম্যক তেওঁ অতি গভীৰভাৱে অনুভৱ কৰিছিল আৰু ইয়াৰ পৰাই তেওঁৰ অন্তৰাত্মাত এগৰাকী সমাজ সংস্কাৰকৰ জন্ম হৈছিল।
যেতিয়া 'তিনি তালাক'ৰ যন্ত্ৰণাই সলনি কৰিলে জীৱনৰ পথ
১৯৯৭ চনৰ আশে-পাশে লক্ষ্ণৌত থাকোঁতে শ্বাইস্তা অম্বৰে সক্ৰিয়ভাৱে সামাজিক কাম-কাজত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। তেওঁৰ ওচৰলৈ প্ৰতিদিনে ঘৰুৱা হিংসা বা হঠাতে দিয়া তালাকৰ বলি হোৱা বহু মুছলমান মহিলাই সহায় বিচাৰি আহিছিল। খঙৰ ভমকত, নিচাসক্ত অৱস্থাত বা ফোনযোগে একেবাৰতে উচ্চাৰণ কৰা 'তিনি তালাক' (ট্ৰিপল তালাক) প্ৰথাই বহু সুখৰ সংসাৰ নিমিষতে ধবংস কৰি পেলাইছিল। মহিলাসকলৰ এই দুৰ্দশা আৰু অসহায় অৱস্থাই শ্বাইস্তাক ভিতৰৰ পৰা জোকাৰি গৈছিল।
শ্বাইস্তা অম্বৰ দালাই লামাৰ সৈতে
ইয়াৰ পিছতে শ্বাইস্তা অম্বৰে কোৰান আৰু ইছলামিক শ্বৰীয়ত গভীৰভাৱে অধ্যয়ন কৰিবলৈ লয়। তেওঁ বুজিব পাৰিলে যে তিনি তালাক, হালালা, বহুবিবাহ আৰু মোহৰৰ ধন আদায় নিদিয়াৰ দৰে কু-প্ৰথাবোৰ প্ৰকৃততে ইছলামৰ অংশই নহয়। এইবোৰ পৰৱৰ্তী সময়ত সমাজত সংযোজিত হোৱা কিছুমান ব্যাধিহে, যিয়ে কেৱল মহিলাসকলক শোষণ কৰে। তেওঁ এইবোৰৰ বিৰুদ্ধে এক সুদীৰ্ঘ আইনী আৰু সামাজিক যুদ্ধৰ সূচনা কৰিলে। বহু বছৰৰ গৱেষণাৰ অন্তত তেওঁ এখন 'মডেল নিকাহনামা'ৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰিলে, যিয়ে দেশ-বিদেশত ব্যাপক প্ৰশংসা লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। এই নিকাহনামাত বিবাহৰ সময়তে মহিলাসকলক বহু প্ৰয়োজনীয় আইনী অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হৈছিল।
অল ইণ্ডিয়া মুছলিম মহিলা পাৰ্চনেল ল ব'ৰ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠা
মুছলমান সমাজত মহিলাৰ সমস্যাসমূহ উত্থাপন কৰা যিমানবোৰ ডাঙৰ মঞ্চ আছিল, সেই সকলোবোৰতে পুৰুষৰ একচেটিয়া আধিপত্য চলিছিল। মহিলাসকলে নিজৰ মত প্ৰকাশ কৰাৰ সুযোগ নাপায় বুলিয়েই ক'ব পাৰি। এই অভাৱ দূৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যেৰে শ্বাইস্তা অম্বৰে ২০০৫ চনত 'অখিল ভাৰতীয় মুছলিম মহিলা পাৰ্চনেল ল ব'ৰ্ড' (AIMWPLB) প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ভাৰতীয় ইতিহাসত এয়া আছিল এক বৈপ্লৱিক পদক্ষেপ।
এই ব'ৰ্ডৰ জৰিয়তে শ্বাইস্তাই মুছলমান মহিলাসকলক এনে এক শক্তিশালী মঞ্চ প্ৰদান কৰিলে, য'ত তেওঁলোকে কোনো ভয়-শংকা নোহোৱাকৈ বিবাহ, তালাক, ভৰণ-পোষণৰ ধন, শিক্ষা আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰৰ বিষয়ে মুকলিকৈ কথা পাতিব পাৰে। তেওঁ দেশজুৰি সজাগতা অভিযান চলাইছিল। তেওঁ সদায় বিশ্বাস কৰিছিল যে মহিলাসকলে কেৱল দেশৰ সংবিধানৰ বিষয়েই নহয়, নিজৰ ধৰ্মই প্ৰদান কৰা অধিকাৰসমূহৰ বিষয়েও জ্ঞাত হোৱা উচিত। যেতিয়া উচ্চতম ন্যায়ালয়ে তাৎক্ষণিক তিনি তালাকক অসাংবিধানিক বুলি ঘোষণা কৰিলে, তেতিয়া শ্বাইস্তা অম্বৰে এই সিদ্ধান্তক মুকলিচিতীয়াভাৱে আদৰণি জনায় আৰু ইয়াক দেশৰ অৰ্ধেক জনসংখ্যাৰ বিজয় বুলি অভিহিত কৰে।
শ্বাইস্তা অম্বৰ তেওঁৰ পৰিয়ালৰ সৈতে
অম্বৰ মছজিদঃ লিংগ সমতা আৰু সৰ্বগ্ৰহণযোগ্য চিন্তাৰ এক নিদৰ্শন
মছজিদত মহিলাৰ প্ৰৱেশ আৰু নামাজ পঢ়াক লৈ সদায় ভিন ভিন বিতৰ্ক চলি আহিছে। বিশেষকৈ উত্তৰ ভাৰতত মহিলাসকলৰ বাবে মছজিদত সামূহিক নামাজৰ কোনো বিশেষ ব্যৱস্থা নাছিল। এই ৰক্ষণশীল পৰম্পৰাক ভংগ কৰাৰ উদ্দেশ্যে শ্বাইস্তা অম্বৰে লক্ষ্ণৌত 'অম্বৰ মছজিদ' নিৰ্মাণ কৰায়। এয়া ভাৰতৰ প্ৰথমখন এনে মছজিদ যাক বিশেষভাৱে মহিলাসকলৰ সুবিধাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।
অম্বৰ মছজিদত মহিলা আৰু পুৰুষ উভয়েই সম্পূৰ্ণ মৰ্যাদা আৰু সমতাৰে পৃথকে পৃথকে শাৰী পাতি সামূহিক নামাজ আদায় কৰিব পাৰে। শ্বাইস্তা অম্বৰৰ স্পষ্ট যুক্তি আছিল যে ইছলামৰ ক’তোৱেই মহিলাক মছজিদলৈ যোৱাত বাধা দিয়া হোৱা নাই। এই অনন্য মছজিদখন আজি কেৱল এক উপাসনাস্থলীয়েই নহয়, ই লিংগ সমতা আৰু সমাজৰ প্ৰগতিশীল চিন্তাৰ এক মহান প্ৰতীক হৈ পৰিছে।
এফালে কোৰাণ আৰু আনফালে সংবিধান
শ্বাইস্তা অম্বৰৰ জনপ্ৰিয়তা কেৱল ভাৰততে সীমাবদ্ধ হৈ থকা নাই। ২০১৯ চনত ভাৰতত থকা মাৰ্কিন দূতাবাস আৰু মাৰ্কিন বৈদেশিক বিভাগে তেওঁক 'আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ধৰ্মীয় স্বাধীনতা বঁটা' আৰু 'ইণ্টাৰনেচনেল উইমেন অৱ কাৰেজ' বঁটাৰ বাবে মনোনীত কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰি তেওঁ ভাৰতৰ ৪৪ সংখ্যক সৰ্বাধিক প্ৰভাৱশালী মহিলা হিচাপেও নিৰ্বাচিত হৈছে।
শ্বাইস্তা অম্বৰ
বিশ্ববিখ্যাত মঞ্চ TEDx-ত তেওঁ প্ৰদান কৰা এক ভাষণ আজিও ছ'চিয়েল মিডিয়াত বহুলভাৱে শুনা যায়। সেই মঞ্চৰ পৰা তেওঁ দেশৰ মুছলমান মহিলাসকললৈ এক অতি সুন্দৰ আৰু শক্তিশালী বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰিছিল। তেওঁ কৈছিল, "ভাৰতীয় মুছলমান মহিলাসকলে এহাতে পৱিত্ৰ কোৰআন আৰু আনহাতে ভাৰতৰ সংবিধান লৈ আগবাঢ়িব।" এই একেষাৰ কথাই তেওঁৰ সমগ্ৰ আদৰ্শক প্ৰতিফলিত কৰে। তেওঁ বিশ্বাস কৰে যে ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু দেশৰ আইনৰ মাজত কোনো সংঘাত নাই, বৰঞ্চ দুয়োখনেই লগ হৈ এগৰাকী মহিলাক সম্পূৰ্ণ শক্তি প্ৰদান কৰে।
শিক্ষা আৰু ৰাজনৈতিক সৱলীকৰণেই প্ৰকৃত অস্ত্ৰ
শ্বাইস্তা অম্বৰৰ মতে, যিকোনো সমাজক তেতিয়ালৈকে শুধৰাব নোৱাৰি যেতিয়ালৈকে সেই সমাজৰ কন্যাসকল শিক্ষিত নহয়। তেওঁ সদায় মুছলমান ছোৱালীৰ আধুনিক শিক্ষা, কাৰিকৰী জ্ঞান আৰু বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি আহিছে। তেওঁ কয় যে এগৰাকী শিক্ষিত ছোৱালীয়ে কেৱল নিজৰ ভৰিত থিয় হোৱাই নহয়, সমগ্ৰ পৰিয়ালটোৰ চিন্তাধাৰাই সলনি কৰি পেলায়।
ইয়াৰ লগতে, সংসদ আৰু বিধানসভাতো মহিলাসকলক সংৰক্ষণ দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁ এগৰাকী শক্তিশালী সমৰ্থক। তেওঁ বিশ্বাস কৰে যে যেতিয়ালৈকে নীতি নিৰ্ধাৰণ আৰু দেশ পৰিচালনা কৰা সংস্থাসমূহত মহিলাৰ সংখ্যা বৃদ্ধি নাপাব, তেতিয়ালৈকে তৃণমূল পৰ্যায়ত মহিলাৰ সুৰক্ষা আৰু বিকাশৰ সিদ্ধান্তসমূহ সংবেদনশীলতাৰে গ্ৰহণ কৰিব পৰা নাযাব।
বৰ্তমান শ্বাইস্তা অম্বৰে তেওঁৰ পুত্ৰ আৰু দুগৰাকী কন্যাৰ সৈতে লক্ষ্ণৌত বসবাস কৰে। তেওঁৰ সমগ্ৰ পৰিয়ালে মাতৃৰ এই বৈপ্লৱিক আৰু নিৰ্ভীক ব্যক্তিত্বক লৈ অতিকৈ গৌৰৱ অনুভৱ কৰে। শ্বাইস্তা অম্বৰৰ এই কাহিনীয়ে আমাক এটাই শিক্ষা দিয়ে যে যদি লক্ষ্য মহৎ হয় আৰু ইচ্ছা শক্তি প্ৰবল থাকে, তেন্তে সমাজৰ শ শ বছৰ পুৰণি অন্ধবিশ্বাসৰ দেৱালো নিমিষতে খহাই পেলাব পাৰি। আজিৰ তাৰিখত তেওঁ কেৱল এগৰাকী সমাজকৰ্মীয়েই নহয়, ভাৰতৰ প্ৰতিগৰাকী এনে মহিলাৰ প্ৰতিনিধিত্বমূলক মুখ হৈ পৰিছে, যিয়ে নিজৰ প্ৰাপ্য অধিকাৰ আৰু সন্মানৰ বাবে আপোচহীনভাৱে যুঁজ দি আহিছে।
