"যদিহে ধন-সম্পদৰ সৃষ্টি নহয়, তেন্তে আপুনি সম্পদ কেনেকৈ বিতৰণ কৰিব? ব্যৱসায়-বাণিজ্য হৈছে এক আশীৰ্বাদ আৰু বৈধ উপায়েৰে জীৱিকা অৰ্জন কৰাটোও একপ্ৰকাৰৰ ইবাদত বা উপাসনা।" - এই তাৎপৰ্যপূৰ্ণ মন্তব্য প্ৰখ্যাত ইছলামিক বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আব্দুৰ ৰকিবৰ। 'আৱাজ - দ্য ভইচ'ৰ জনপ্ৰিয় পডকাষ্ট 'দীন ঔৰ দুনিয়া'ত সঞ্চালক ছাকিব ছেলিমৰ সৈতে হোৱা এক অন্তৰংগ বাৰ্তালাপত তেওঁ এই গুৰুত্বপূৰ্ণ মত প্ৰকাশ কৰে।
'ইণ্ডিয়ান চেণ্টাৰ ফৰ ইছলামিক ফাইনেঞ্চ'(ICIF)ৰ সাধাৰণ সম্পাদক এইচ. আব্দুৰ ৰকিবে এই বাৰ্তালাপত ইছলামিক অৰ্থনীতি, আধুনিক বিত্তীয় ব্যৱস্থা আৰু মুছলমান সমাজৰ অৰ্থনৈতিক দিশদৰ্শনৰ বিষয়ে সবিস্তাৰে আলোচনা কৰে।
আব্দুৰ ৰকিবে এই মৌলিক কথাষাৰৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে যে এখন সমাজৰ প্ৰকৃত উন্নয়ন কেৱল সম্পদৰ বিতৰণৰ জৰিয়তে সম্ভৱ নহয়, ইয়াৰ বাবে প্ৰথমতে সম্পদৰ উৎপাদন আৰু সৃষ্টি হ'ব লাগিব। তেওঁ কয় যে মুছলমান বিশ্বৰ এক ডাঙৰ বৌদ্ধিক শূন্যতা হৈছে এয়ে যে, ইছলামৰ প্ৰাৰম্ভিক অৰ্থনৈতিক পৰম্পৰাত ব্যৱসায়, বিনিয়োগ আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপক যি গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল, বৰ্তমান সেই কেন্দ্ৰীয় স্থান প্ৰদান কৰা হোৱা নাই।
যিকোনো জাতিৰ উন্নয়ন কেৱল উপাসনা বা ধৰ্মীয় দায়বদ্ধতাৰ দ্বাৰাই সম্পূৰ্ণ নহয়, ইয়াৰ বাবে অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ, উৎপাদন আৰু সম্পদ সৃষ্টি নিতান্তই প্ৰয়োজনীয় বুলি তেওঁ উল্লেখ কৰে। তেওঁ কয় যে মুছলমান সমাজৰ এটা ডাঙৰ দুৰ্বলতা হ'ল তেওঁলোকে উপাসনাক জীৱনৰ একমাত্ৰ আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান বুলি গণ্য কৰে, আনহাতে ব্যৱসায়, বিনিয়োগ আৰু বাণিজ্যিক কাৰ্যকলাপক হয় দ্বিতীয় স্থানত ৰাখে নতুবা আওকাণ কৰে।
এই ভাৰসাম্যহীনতাই অৰ্থনৈতিক দুৰ্বলতাৰ এক প্ৰধান কাৰণ, কিয়নো যেতিয়ালৈকে সম্পদ সৃষ্টি নহয়, তেতিয়ালৈকে ইয়াৰ বিতৰণ অসম্ভৱ।
সঞ্চালক ছাকিব ছেলিমে প্ৰশ্ন কৰে যে ইছলামত ব্যৱসায়-বাণিজ্যক কি দৃষ্টিৰে চোৱা হয় আৰু মুছলমানসকল এই ক্ষেত্ৰত কিয় পিছপৰি আছে। ইয়াৰ উত্তৰত আব্দুৰ ৰকিবে বিতংভাৱে বুজাই দিয়ে যে ইছলামত ব্যৱসায় কেৱল বৈধ বুলিয়েই গণ্য কৰা নহয়, বৰং ইয়াক এক সন্মানীয় আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ পেছা হিচাপেও ধৰা হয়। তেওঁ কয় যে হজৰত মহম্মদ (ছাঃ) নিজেই এজন সফল ব্যৱসায়ী আছিল আৰু হজৰত খাদিজা (ৰাঃ)-ৰ বাণিজ্যিক ভূমিকা ইছলামিক ইতিহাসৰ এক শক্তিশালী উদাহৰণ।
তেওঁৰ মতে, আৰৱ সমাজ আগৰ পৰাই ব্যৱসায়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল আৰু ইছলামে ইয়াৰ সৈতে নৈতিকতা, সততা আৰু নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ নীতিসমূহ সংযোজন কৰি ইয়াক এক পূৰ্ণাংগ ব্যৱস্থালৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল। তেওঁ লগতে কয় যে ব্যৱসায়ত বিপদাশংকা এক অপৰিহাৰ্য উপাদান আৰু এই বিপদাশংকাই অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু উদ্ভাৱনৰ জন্ম দিয়ে।
ইছলামত ব্যৱসায়-বাণিজ্যক এক কেন্দ্ৰীয় স্থান প্ৰদান কৰি আব্দুৰ ৰকিবে পুনৰ উল্লেখ কৰে যে হজৰত মহম্মদ (ছাঃ) নিজেই এজন সফল ব্যৱসায়ী আছিল আৰু হজৰত খাদিজাৰ ব্যৱসায় কোৰাইশ্ব বংশৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু শক্তিশালী বাণিজ্যিক ব্যৱস্থা বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।
তেওঁৰ মতে, ইছলামিক ইতিহাসৰ আৰম্ভণি এনে এক অৰ্থনৈতিক পৰিৱেশৰ মাজেৰে হৈছিল য'ত ব্যৱসায় কেৱল বৈধই নাছিল, বৰং ই আছিল সন্মান আৰু মৰ্যাদাৰ প্ৰতীক। এটা হাদিছৰ উদ্ধৃতি দি তেওঁ কয় যে "জীৱিকাৰ দহভাগৰ ন ভাগেই ব্যৱসায়ৰ মাজত নিহিত হৈ আছে।" ইয়াৰ জৰিয়তে তেওঁ স্পষ্ট কৰি দিয়ে যে অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ মূল পথেই হৈছে ব্যৱসায়-বাণিজ্য। তেওঁৰ মতে, যেতিয়ালৈকে সম্পদ সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়াটো শক্তিশালী নহয়, তেতিয়ালৈকে সম্পদৰ ন্যায্য বিতৰণ সম্ভৱ হ'ব নোৱাৰে।
আব্দুৰ ৰকিব চাহাবে আক্ষেপ প্ৰকাশ কৰি কয় যে বৰ্তমানৰ মুছলমান সমাজত অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ পৰা আঁতৰি থকাটো এক সাধাৰণ প্ৰৱণতা হৈ পৰিছে, যাৰ ফলত তেওঁলোক অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰখনত পিছপৰি ৰৈছে। তেওঁৰ মতে, এই দুৰ্বলতাই সামগ্ৰিক বিকাশত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে। তেওঁ কেৰালাৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰি কয় যে তাত হিন্দু আৰু মুছলমানসকলে একেলগে ব্যৱসায় কৰে আৰু অৰ্থনৈতিক পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতাৰ বাবে তাত সাম্প্ৰদায়িক উত্তেজনা তুলনামূলকভাৱে বহুত কম।
তেওঁ বিশ্বাস কৰে যে অৰ্থনৈতিক সহযোগিতাই সামাজিক সম্প্ৰীতিও শক্তিশালী কৰে। ইয়াৰ উপৰি, মদিনাৰ বজাৰৰ উদাহৰণ দি তেওঁ কয় যে হজৰত মহম্মদে (ছাঃ) কেৱল মছজিদেই নিৰ্মাণ কৰা নাছিল, এখন মুক্ত আৰু স্বচ্ছ বজাৰো স্থাপন কৰিছিল, য'ত সততা, নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু স্বচ্ছতাক মূল নীতি হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। এই আৰ্হিয়ে এক আদৰ্শ ইছলামিক অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ ভিত্তি প্ৰদান কৰে।
আলোচনাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ আছিল ইছলামিক বেংকিং ব্যৱস্থাৰ ধাৰণা। সঞ্চালক ছাকিব ছেলিমে প্ৰশ্ন কৰে যে ইছলামত যিহেতু সুদ নিষিদ্ধ, তেনেক্ষেত্ৰত বৰ্তমান যুগত ঋণ, শিক্ষা, ব্যৱসায় বা গৃহ নিৰ্মাণৰ বাবে বিত্তীয় সুবিধা কেনেকৈ লাভ কৰিব পাৰি?
ইয়াৰ উত্তৰত আব্দুৰ ৰকিবে কয় যে বিশ্বৰ প্ৰায় ৭৫ খন দেশত ইছলামিক বেংকিং বা শ্বৰীয়ত সন্মত বিত্তীয় ব্যৱস্থা কোনোবা নহয় কোনোবা ৰূপত প্ৰচলিত হৈ আছে। এই ব্যৱস্থা সুদৰ ওপৰত আধাৰিত নহয়, লাভ আৰু লোকচানৰ অংশীদাৰিত্বৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ইয়াত মুছাৰাকা, মুদাৰাবা আৰু মুৰাবাহা-ৰ দৰে বিভিন্ন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
তেওঁ বুজাই দিয়ে যে মানুহৰ মাজত থকা সাধাৰণ ধাৰণাৰ বিপৰীতে, এই ব্যৱস্থা কেৱল ধৰ্মীয়ই নহয়, ই এক ব্যৱহাৰিক অৰ্থনৈতিক বিকল্প যি বিশ্বৰ বহু ঠাইত সফলতাৰে চলি আছে।
ভাৰতৰ প্ৰসংগত আব্দুৰ ৰকিবে কয় যে ইয়াত সম্পূৰ্ণ ইছলামিক বেংকিং ব্যৱস্থা নাই যদিও কিছুমান বিকল্প ব্যৱস্থা আছে। তেওঁ কয় যে সমবায় সমিতি আৰু কিছুমান অনা-বেংকিং বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানে এনে আৰ্হিত কাম কৰি আছে য'ত সুদৰ হাৰ হয় অতি কম নতুবা একেবাৰেই নাই।
তেওঁৰ মতে, এই ব্যৱস্থা সীমিত পৰ্যায়ত হ'লেও, ই প্ৰমাণ কৰে যে এক বিকল্প বিত্তীয় আৰ্হি গঢ়ি তোলাটো সম্ভৱ।আলোচনাত কেৰালাক এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ হিচাপে দাঙি ধৰা হয়। আব্দুৰ ৰকিবৰ মতে, কেৰালাত হিন্দু আৰু মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ মাজত সুদৃঢ় অৰ্থনৈতিক সম্পৰ্ক আছে, যাৰ ফলত তাত সামাজিক সম্প্ৰীতিও উন্নত।
বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ আব্দুৰ ৰকিব
আলোচনাত এই কথাও পোহৰলৈ আহে যে ভাৰতত আইনী আৰু নীতিগত পৰ্যায়ত ইছলামিক বিত্তীয় আৰ্হিৰ সন্দৰ্ভত বিতৰ্ক হৈছে। আব্দুৰ ৰকিবৰ মতে, এটা পৰ্যায়ত এই ব্যৱস্থাক আদালততো প্ৰত্যাহ্বান জনোৱা হৈছিল, কিন্তু আদালতে স্বীকাৰ কৰিছিল যে যদি কোনো বিত্তীয় আৰ্হি অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু সামাজিক উৎকৰ্ষ সাধনৰ মাধ্যম হয়, তেন্তে ইয়াক সম্পূৰ্ণৰূপে নাকচ কৰিব নোৱাৰি।
ভাৰতত বিত্তীয় বৈচিত্ৰ্যৰ ধাৰণাক আগুৱাই নিয়াৰ ক্ষেত্ৰত এই বিতৰ্ক গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি প্ৰমাণিত হৈছে। ইছলামিক বিত্তীয় গাঁথনিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হিচাপে 'জাকাত'ৰ ধাৰণা সন্দৰ্ভত আলোচনা কৰি আব্দুৰ ৰকিবে কয় যে ইছলামত জাকাত কেৱল এক উপাসনাই নহয়, ই হৈছে এক সম্পূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা যিয়ে সমাজত ধনৰ প্ৰবাহ নিশ্চিত কৰে। তেওঁ আক্ষেপ প্ৰকাশ কৰে যে বৰ্তমান জাকাত বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে ব্যক্তিগতভাৱে দিয়া হয়, যাৰ ফলত ইয়াৰ সামূহিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ হ্ৰাস পায়।
যদি জাকাতক এক শৃংখলাবদ্ধ প্ৰতিষ্ঠানিক ব্যৱস্থালৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয়, তেন্তে দৰিদ্ৰতা যথেষ্ট পৰিমাণে হ্ৰাস কৰিব পৰা যাব আৰু ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায় তথা ষ্টাৰ্ট-আপসমূহক এক সুদৃঢ় ভিত্তি প্ৰদান কৰিব পৰা যাব। তেওঁ লগতে কয় যে প্ৰাৰম্ভিক ইছলামিক যুগত এখন নিয়মীয়া ৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ অধীনত জাকাত সংগ্ৰহ আৰু বিতৰণ কৰা হৈছিল।
তেওঁ কয় যে জাকাত ইছলামৰ পাঁচটা মূল স্তম্ভৰ ভিতৰত অন্যতম, কিন্তু দুৰ্ভাগ্যজনকভাৱে বৰ্তমান ইয়াৰ সামূহিক আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক মূল্যায়ণ প্ৰায় দুৰ্বল হৈ পৰিছে। তেওঁৰ মতে, সমস্যাটো জাকাতৰ পৰিমাণক লৈ নহয়, ইয়াৰ ব্যৱস্থাপনা আৰু ব্যৱহাৰৰ পদ্ধতিৰ ওপৰতহে।
তেওঁ বুজাই দিয়ে যে আজিৰ সময়ত বৃহৎ সংখ্যক লোকে জাকাতৰ সঠিক হিচাপ ৰাখিব নোৱাৰে, যাৰ ফলত পৰিশোধৰ ক্ষেত্ৰত অস্পষ্টতাৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ সমান্তৰালকৈ, জাকাত কোনো সুসংগঠিত প্ৰতিষ্ঠানিক গাঁথনিৰ অধীনত সংগ্ৰহ আৰু ব্যয় কৰা নহয়, বৰং বেছিভাগ ব্যক্তিগত পৰ্যায়তহে বিতৰণ কৰা হয়।
তেওঁৰ মতে, জাকাতৰ এক বৃহৎ অংশ সাধাৰণতে অস্থায়ী সাহায্য, ব্যক্তিগত প্ৰয়োজন বা নিকট আত্মীয়ৰ মাজতেই আৱদ্ধ থাকে, যিয়ে সাময়িক সকাহ প্ৰদান কৰে যদিও কোনো স্থায়ী অৰ্থনৈতিক পৰিৱৰ্তন আনিব নোৱাৰে। পয়গম্বৰৰ যুগৰ প্ৰসংগ টানি তেওঁ কয় যে সেই সময়ছোৱাত এক সুসংগঠিত ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক ব্যৱস্থাৰ অধীনত জাকাত সংগ্ৰহ আৰু বিতৰণ কৰা হৈছিল, যাৰ বাবে হিচাপ-নিকাচ, সংগ্ৰহ আৰু বিতৰণৰ বিষয়বোৰ চম্ভালিবলৈ নিয়মীয়া আৰু যোগ্য ব্যক্তি নিয়োগ কৰা হৈছিল।
তেওঁ কয় যে যদি বৰ্তমান সময়তো প্ৰতিটো মছজিদত পাঁচজন ব্যক্তিক লৈ এখন সুসংগঠিত সমিতি গঠন কৰা হয় আৰু জাকাতৰ ধন কেৱল অস্থায়ী সাহায্যৰ সলনি শিক্ষা, দক্ষতা প্ৰশিক্ষণ আৰু ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়িক প্ৰকল্পত বিনিয়োগ কৰা হয়, তেন্তে দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূলকৰণৰ ক্ষেত্ৰত এক উল্লেখনীয় আৰু স্থায়ী পৰিৱৰ্তন আনিব পৰা যাব।
আব্দুৰ ৰকিবে মদিনাৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাক এক সম্পূৰ্ণ মুক্ত বজাৰ আৰ্হি বুলি বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ কয় যে হজৰত মহম্মদে (ছাঃ) মদিনাত এনে এখন বজাৰ স্থাপন কৰিছিল যি যিকোনো একচেটিয়া অধিকাৰ বা শোষণমূলক ব্যৱস্থাৰ পৰা মুক্ত আছিল। স্বচ্ছতা, সততা আৰু মুক্ত প্ৰতিযোগিতাই আছিল ইয়াৰ মূল নীতি। তেওঁ লগতে কয় যে কোনেও যাতে প্ৰতাৰণা কৰিব নোৱাৰে বা অন্যায় সুবিধা ল'ব নোৱাৰে, তাৰ বাবে তাত এক নিয়মীয়া নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থাও আছিল।
নিজৰ ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতা বৰ্ণনা কৰি ৰকিবে কয় যে ব্যৱসায়ত সদায় লাভ আৰু লোকচান দুয়োটাই থাকে। তেওঁ বুজাই দিয়ে যে মানুহে প্ৰায়ে কেৱল লাভৰ অংশটোহে দেখে, আনহাতে বাস্তৱিকতে প্ৰতিটো ব্যৱসায়তেই লোকচানৰ সম্ভাৱনা থাকে। তেওঁ কয় যে প্ৰকৃত সফলতা সেয়াই, যি ভাৰসাম্য, ধৈৰ্য্য আৰু জ্ঞানেৰে দীৰ্ঘম্যাদী সময়ত অৰ্জন কৰিব পাৰি।
অনুষ্ঠানটোৰ সামৰণিত এই সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা হয় যে ইছলামিক অৰ্থনীতি, জাকাত, ব্যৱসায় আৰু নৈতিক বিত্তীয় ব্যৱস্থা কোনো সুকীয়া বিষয় নহয়, ই এক সম্পূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক দৃষ্টিভংগীৰ অংশ। যদি এই নীতিসমূহ সামূহিক পৰ্যায়ত কাৰ্যকৰী কৰা হয়, তেন্তে কেৱল অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন সম্ভৱ হোৱাই নহয়, বৰং সামাজিক ন্যায়কো এক সুদৃঢ় ভিত্তিত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব পৰা যাব।
